Showing posts with label Geography. Show all posts
Showing posts with label Geography. Show all posts

SSC Class 10 Geography Important Question Paper 2026 (Solved) | Target 90+ Marks

Geography Paper II (Important 2026)

Time: 2 Hours Max. Marks: 40 Subject: Social Sciences (73)
General Instructions: (1) All questions are compulsory. (2) Use of stencil is allowed for drawing maps. (3) Draw neat diagrams wherever necessary.

Q.1. Choose the correct alternatives and complete the sentences (4 Marks)

(1) In the swampy areas of Pantanal __________ are found.
  • (i) condor
  • (ii) pink dolphins
  • (iii) huge anacondas
  • (iv) macaws
(2) India and Brazil have __________ type of government.
  • (i) Military
  • (ii) Communist
  • (iii) Republic
  • (iv) Presidential
(3) The most common method of transportation in Brazil is __________.
  • (i) airways
  • (ii) waterways
  • (iii) roadways
  • (iv) railways
(4) Islands in the Andaman group are mainly __________.
  • (i) made from the part separated from mainland
  • (ii) coral islands
  • (iii) volcanic islands
  • (iv) continental islands

Q.2. Find the odd man out (4 Marks)

(1) Coastal states in Brazil:
Rio de Janeiro, Paraiba, Amapa, Acre
Reason: Acre is a landlocked state in the interior Amazon region, while the others are coastal states bordering the Atlantic Ocean.
(2) Region with very high rainfall in India:
Western part of Rajasthan, Western ghats, Meghalaya plateau, Arunachal Pradesh
Reason: Western Rajasthan receives very scanty rainfall (desert region), whereas the others are high rainfall zones.
(3) Tributary of river Amazon:
Paru river, Purus river, Parana river, Juruika river
Reason: Parana is a major independent river system flowing south, while the others are tributaries of the Amazon.
(4) Animals found in the Peninsular region of India:
Indian Bisons, Deer, Antelopes, Yaks
Reason: Yaks are found in the high altitude snow-capped regions of the Himalayas, not in the Peninsular region.

Q.3. State whether the following sentences are Right or Wrong (Any Four) (4 Marks)

(1) The proportion of youth in India's population is high.
Answer: Right
(2) India and Brazil have the same seasons at the same time.
Answer: Wrong (They are in opposite hemispheres, so seasons are opposite).
(3) Manaus is a port on the confluence of Negro and the Amazon.
Answer: Right
(4) Brazil is the only country in the world where both tigers and lions are found.
Answer: Wrong (This statement is true for India, not Brazil).
(5) The Himalayas block the very cold winds blowing from the north.
Answer: Right

Q.4. (A) Mark the following in the outline map of Brazil and give index (Any Four) (4 Marks)

[Image of Brazil Outline Map]
  • (1) Highest peak in Brazil (Pico de Neblina)
  • (2) Sao Francisco river
  • (3) Marajo island
  • (4) Pampas (Grasslands)
  • (5) Equator
  • (6) Capital of Brazil (Brasilia)
Note: Students should mark these locations on the official map provided in the exam hall.

Q.4. (B) Observe the map of India and answer the following questions (Any Four) (4 Marks)

Refer to the map titled "INDIA Location and Extent" provided below.
(1) Name the neighbouring country located to the South of India.
Answer: Sri Lanka.
(2) What is the North-South distance of India?
Answer: 3,200 km.
(3) Name the Southernmost tip of India.
Answer: Indira Point.
(4) Which latitude passes through the middle of India?
Answer: Tropic of Cancer ($23^\circ 30' \text{N}$).
(5) What is the longitude of Indian standard time?
Answer: $82^\circ 30' \text{E}$.

Q.5. Give geographical reasons (Any Two) (6 Marks)

(1) Vegetation is scarce in the high altitudes of Himalayas.
Answer: In the high altitudes of the Himalayas, the temperature is extremely low, and the land is covered with snow for a major part of the year. The soil is also frozen or immature. These conditions are not suitable for the growth of dense vegetation. Only seasonal flowers or lichens grow during the short summer. Therefore, vegetation is scarce.
(2) Tropical cyclones occur rarely in Brazil.
Answer: In the coastal regions of Brazil near the Equator, the differences in temperature are negligible. The vertical displacement of air is more prominent than horizontal movement. The convergence of trade winds is weak in this zone. Consequently, the low-pressure systems required for cyclone formation rarely develop. Thus, tropical cyclones are rare.
(3) Fishing plays an important role in the economy of India.
Answer: India has a vast coastline of about 7,500 km. Fishing provides food and employment to a large population living in coastal areas. It is also a significant source of foreign exchange earnings through exports. With both marine and inland fishing resources, it contributes significantly to the primary sector of the Indian economy.
(4) Most of the Himalayan rivers are perennial in nature.
Answer: Himalayan rivers originate from snow-clad mountains and glaciers. In summer, the melting of snow provides a continuous flow of water. During the monsoon, they receive heavy rainfall. Since they are fed by both snowmelt and rain, they have water throughout the year, making them perennial.

Q.6. (A) With the help of given statistical data, prepare a simple bar graph and answer the following questions (6 Marks)

Data: Trend of Urbanisation in India (1961-2011)
Year% Urban Population
196118.0
197118.2
198123.3
199125.7
200127.8
201131.2
Questions:
  • (1) What was the percentage of urbanisation in the year 1961?
    Ans: 18.0%
  • (2) In which decade was the growth of urbanisation lowest?
    Ans: 1961 to 1971 (Growth was only 0.2%).
  • (3) What was the percentage of urbanisation in the year 1991?
    Ans: 25.7%
(Students are expected to draw a Bar Graph on the graph paper provided in the exam.)
OR

Q.6. (B) Observe the graph and answer the following questions (6 Marks)

Refer to the line graphs showing Sex Ratio for Brazil and India (1961-2011) below.
(1) What does the graph indicate?
Answer: The graph indicates the Sex Ratio (number of females per 1000 males) of Brazil and India from 1961 to 2011.
(2) Name the country with high sex ratio in 2011.
Answer: Brazil.
(3) Which year shows the lowest sex ratio in India?
Answer: 1991 (According to the graph, it dips to the lowest point around 1991).
(4) What was the sex ratio in the year 2001 in Brazil?
Answer: Approximately 1020-1025.

Q.7. Answer in detail (Any Two) (8 Marks)

(1) Prepare a questionnaire for a field visit to a factory.
Answer:
  1. What is the name of your factory and when was it established?
  2. What is the main product manufactured here?
  3. What are the raw materials required for this product?
  4. From where do you procure the raw materials?
  5. How many workers are currently employed?
  6. What is the source of water and energy for the factory?
  7. What safety measures are taken for the workers?
  8. Where is the finished product sold or marketed?
  9. What steps are taken to prevent environmental pollution?
  10. Do you have shifts for workers?
(2) Give information of the coastal region of Brazil.
Answer: Brazil has a coastline of approximately 7,400 km along the Atlantic Ocean. It is divided into two main parts: the Northern Coast and the Eastern Coast.
  • Northern Coast: Extends from Amapa to Rio Grande do Norte. The Amazon river meets the ocean here. The coast is characterized by low-lying lands and Marajo Island (a large coastal island).
  • Eastern Coast: Extends from Rio Grande do Norte to the south. It receives many small rivers. The Sao Francisco is a major river meeting the Atlantic here. This coast has many beaches and sand dunes. The Brazilian Coral Reefs and atolls are found in some areas here.
(3) Which factors affect the distribution of population of India?
Answer: The distribution of population in India is uneven due to several factors:
  • Physiography: The North Indian Plains constitute a flat, fertile region with abundant water, leading to very high population density. In contrast, the mountainous Himalayan regions and the hilly terrain of the North-East have sparse populations due to difficult terrain.
  • Climate: Regions with a favorable climate and reliable rainfall support higher populations. The arid Thar Desert in Rajasthan has a low density due to extreme heat and water scarcity.
  • Agriculture and Water: Areas with fertile soil and irrigation facilities (like Punjab, Haryana, UP) are densely populated.
  • Urbanization and Industrialization: Major industrial centers and cities like Mumbai, Delhi, Kolkata, and Chennai attract large populations due to employment opportunities and better infrastructure.

Social Science March 2025 Board Papers

Social Science July 2025 Board Papers

Social Science March 2024 Board Papers

Social Science July 2024 Board Papers

Latest & Model Papers

  • Geography Model Set 1View

History & Political Science Archives

  • History - March 2014View
  • History - October 2014View
  • History - March 2015View
  • History - July 2015View
  • History - March 2016View
  • History - July 2016View
  • History - March 2017View
  • History - March 2017 (Hindi Medium)View
  • History - July 2017View

Geography & Economics Archives

  • Geography [Map Marking]View
  • Geography - March 2014View
  • Geography - March 2014 (Marathi Medium)View
  • Geography - October 2014View
  • Geography - March 2015View
  • Geography - July 2015View
  • Geography - March 2016View
  • Geography - July 2016View
  • Geography - March 2017View
  • Geography - March 2017 (Hindi Medium)View
  • Geography - July 2017View

Geography Paper II (N 441) Solution | July 2024 | Hindi Medium | SSC Maharashtra Board

भूगोल पेपर-II (N 441) संपूर्ण हल - जुलाई 2024

प्रश्न 1. सही विकल्प चुनकर वाक्य पूर्ण कीजिए एवं उत्तर-पत्रिका में फिर से लिखिए : (4 अंक)

(1) किसी स्थान पर प्रत्यक्ष जाकर वहाँ के भौगोलिक घटकों की जानकारी प्राप्त करना इसे ही ............................ कहते हैं।
  • (i) क्षेत्र भेंट
  • (ii) आरोग्य पर्यटन
  • (iii) जनगणना
  • (iv) गृह भेंट
उत्तर: (i) क्षेत्र भेंट

(2) भारत ................... पदार्थ के लिए संसारभर में प्रसिद्ध है।
  • (i) तिलहन
  • (ii) कॉफी
  • (iii) कोको
  • (iv) मसाला
उत्तर: (iv) मसाला

(3) ब्राजील ..................... महाद्वीप में सबसे अधिक जनसंख्या वाला देश है।
  • (i) उत्तरी अमेरिका
  • (ii) एशिया
  • (iii) दक्षिणी अमेरिका
  • (iv) आस्ट्रेलिया
उत्तर: (iii) दक्षिणी अमेरिका

(4) भारतीय मानक समय ग्रीनविच मानक समय से .................. आगे है।
  • (i) 5 घंटे 15 मिनट
  • (ii) 5 घंटे 30 मिनट
  • (iii) 5 घंटे 45 मिनट
  • (iv) 6 घंटे 30 मिनट
उत्तर: (ii) 5 घंटे 30 मिनट

प्रश्न 2. गलत जोड़ियाँ पहचानिए : (4 अंक)

(1) नदी प्रणाली
  • (i) अमेजन जल प्रणाली → ब्राजील के उत्तरी भाग में
  • (ii) पुरागुआकु → ब्राजील के पश्चिमी भाग में
  • (iii) साओ फ्रान्सिसको → ब्राजील के पूर्वी भाग में
  • (iv) पेराग्वे-पराना जल प्रणाली → ब्राजील के दक्षिणी-पश्चिमी भाग में
गलत जोड़ी: (ii) पुरागुआकु → ब्राजील के पश्चिमी भाग में

(2) स्थान व जलवायु
  • (i) भारत का हवामान → मानसून
  • (ii) ब्राजील के उत्तरी भाग में → विषुवत वृत्त
  • (iii) भारत के मध्य भाग में → मकर वृत्त
  • (iv) ब्राजील की पूर्व दिशा में → अटलांटिक महासागर
गलत जोड़ी: (iii) भारत के मध्य भाग में → मकर वृत्त
(सुधार: भारत के मध्य से कर्क वृत्त (Tropic of Cancer) गुजरता है।)

(3) जनसंख्या विशेषताएँ
  • (i) लिंग अनुपात कम होने वाला देश → भारत
  • (ii) साक्षरता का प्रमाण अधिक होने वाला देश → ब्राजील
  • (iii) युवाओं की संख्या अधिक होने वाला देश → ब्राजील
  • (iv) वृद्धों की संख्या कम होने वाला देश → भारत
गलत जोड़ी: (iii) युवाओं की संख्या अधिक होने वाला देश → ब्राजील
(सुधार: भारत में युवाओं की संख्या अधिक है।)

(4) पर्यटन स्थल
  • (i) गेटवे ऑफ इंडिया → मुंबई
  • (ii) अजंता गुफा → औरंगाबाद
  • (iii) ताजमहल → नई दिल्ली
  • (iv) कोलकाता → भारत का प्रमुख बन्दरगाह
गलत जोड़ी: (iii) ताजमहल → नई दिल्ली
(सुधार: ताजमहल आगरा में है।)

प्रश्न 3. टिप्पणी लिखिये (कोई दो) : (4 अंक)

(1) भारत - स्थान व विस्तार

स्थान: भारत उत्तरी और पूर्वी गोलार्ध में स्थित है। यह एशिया महाद्वीप के दक्षिणी भाग में है।
विस्तार: भारत की मुख्य भूमि का विस्तार 8°4' उत्तर से 37°6' उत्तर अक्षांश और 68°7' पूर्व से 97°25' पूर्व देशांतर के बीच है। कर्क रेखा (23°30' N) भारत के मध्य से गुजरती है। क्षेत्रफल की दृष्टि से भारत विश्व का 7वां सबसे बड़ा देश है।

(2) अजस्र कड़ा (The Great Escarpment)

ब्राजील के उच्चभूमि का पूर्वी ढलान बहुत तीव्र है, जिसे 'अजस्र कड़ा' कहा जाता है। साओ पाउलो से पोर्टो एलेग्रे तक इसकी ऊँचाई एकदम कम हो जाती है। यह कड़ा दक्षिण-पूर्वी व्यापारिक पवनों के लिए अवरोध का कार्य करता है, जिससे तटीय भागों में भारी वर्षा होती है। इसके विपरीत, कड़े के पीछे के भाग (पश्चिम) में वर्षा बहुत कम होती है, जिसे 'वृष्टिछाया प्रदेश' या 'अनावृष्टि चतुष्कोण' कहा जाता है।

(3) हिंद महासागर का महत्त्व

भारत को हिंद महासागर के कारण एक केंद्रीय और सामरिक स्थान प्राप्त है। यह महासागर पूर्व और पश्चिम के व्यापार मार्गों को जोड़ता है। भारत की जलवायु (मानसून) पर इसका गहरा प्रभाव पड़ता है। इसके अलावा, मत्स्य पालन, खनिज तेल (जैसे बॉम्बे हाई) और राष्ट्रीय सुरक्षा की दृष्टि से हिंद महासागर का अत्यंत महत्त्व है।

प्रश्न 4. (अ) दिए गए ब्राजील के मानचित्र में निम्न घटक दर्शाकर नाम लिखिए एवं सूची तैयार कीजिए (कोई चार) : (4 अंक)

  • (1) रिओ ग्रांडे हवाई अड्डा: ब्राजील के सबसे दक्षिणी राज्य (रिओ ग्रांडे डो सुल) में दर्शाएं।
  • (2) मनासनदीय बंदरगाह (Manaus): अमेजन नदी के किनारे (उत्तरी ब्राजील) में स्थित है।
  • (3) पंपास का घास वाला प्रदेश: ब्राजील के सुदूर दक्षिण में।
  • (4) कटिंगा: ब्राजील के उत्तर-पूर्वी भाग में स्थित सूखाग्रस्त क्षेत्र।
  • (5) मराजो द्वीप: उत्तर में अमेजन नदी के मुहाने पर।
  • (6) उत्तरी अटलांटिक महासागर: ब्राजील के उत्तरी तट के साथ।

प्रश्न 4. (आ) दिए गए मानचित्र का अध्ययन करके प्रश्नों के उत्तर लिखिये (कोई चार) : (4 अंक)

(1) उपर्युक्त मानचित्र क्या दर्शाता है?
उत्तर: यह मानचित्र भारत का 'जनसंख्या घनत्व (2011)' दर्शाता है।

(2) 100 से कम जनसंख्या के घनत्व वाले किन्हीं दो राज्यों के नाम लिखिए।
उत्तर: अरुणाचल प्रदेश, मिजोरम, सिक्किम (कोई दो)।

(3) मध्य प्रदेश राज्य की जनसंख्या का घनत्व कितना है?
उत्तर: 101 से 250 व्यक्ति प्रति वर्ग किमी।

(4) दक्षिण भारत के 500 से अधिक जनसंख्या घनत्व वाले कोई दो राज्य बताइये।
उत्तर: केरल और तमिलनाडु।

(5) मिजोरम राज्य की जनसंख्या का घनत्व कितना है?
उत्तर: 100 से कम (प्रति वर्ग किमी)।

प्रश्न 5. भौगोलिक कारण लिखिए (कोई दो) : (6 अंक)

(1) भारत एक प्रमुख विश्व बाजार के रूप में विकसित हो रहा है।

कारण: भारत दुनिया का सबसे अधिक जनसंख्या वाला देश है। यहाँ युवाओं और कार्यशील जनसंख्या का अनुपात अधिक है। लोगों की क्रय शक्ति बढ़ रही है, जिससे वस्तुओं की मांग में वृद्धि हुई है। वैश्वीकरण और उदारीकरण के कारण विदेशी निवेश बढ़ रहा है। इन सभी कारणों से भारत एक विशाल और महत्त्वपूर्ण वैश्विक बाजार के रूप में उभर रहा है।

(2) ब्राजील में नियमित हिम वर्षा नहीं होती है।

कारण: ब्राजील का अधिकांश भाग उष्ण कटिबंध में स्थित है। इसके उत्तर से विषुवत रेखा और दक्षिण से मकर रेखा गुजरती है, जिससे यहाँ का तापमान साल भर ऊँचा रहता है। हिमपात के लिए तापमान का जमाव बिंदु से नीचे जाना और अधिक ऊँचाई आवश्यक है, जो ब्राजील में सामान्यतः नहीं पाया जाता। केवल दक्षिणी भाग में कभी-कभी अपवादात्मक स्थितियों में ही हिमपात होता है।

(3) उत्तर-पूर्व ब्राजील में अधिवास विरल है।

कारण: ब्राजील का उत्तर-पूर्वी भाग (कटिंगा) वृष्टिछाया प्रदेश में आता है। यहाँ वर्षा बहुत कम होती है और अक्सर सूखे की स्थिति रहती है। कृषि के लिए यह क्षेत्र उपयुक्त नहीं है और जल की कमी के कारण जीवन कठिन है। इसलिए, यहाँ मानव बस्तियाँ (अधिवास) विरल हैं।

(4) भारत में दूरसंचार उद्योग तीव्र गति से बढ़ रहा है।

कारण: सूचना और संचार प्रौद्योगिकी के युग में, भारत में मोबाइल और इंटरनेट का उपयोग तेजी से बढ़ा है। 'डिजिटल इंडिया' जैसे सरकारी प्रयास और निजी कंपनियों द्वारा सस्ती दरों पर सेवाएँ उपलब्ध कराने से यह क्षेत्र फैला है। विशाल जनसंख्या और स्मार्टफोन्स की बढ़ती पहुँच के कारण दूरसंचार उद्योग भारत में सबसे तेजी से बढ़ने वाले क्षेत्रों में से एक बन गया है।

प्रश्न 6. (अ) निम्नलिखित सांख्यिकीय जानकारी के आधार पर साधारण रेखालेख (Bar Graph) बनाइए एवं निम्नलिखित प्रश्नों के उत्तर लिखिए : (6 अंक)

(नोट: छात्रों को ग्राफ पेपर पर वर्ष और शहरीकरण के प्रतिशत का उपयोग करके स्तंभ आलेख बनाना चाहिए।)

(1) कौनसे वर्ष में नगरीकरण की प्रवृत्ति सबसे अधिक है?
उत्तर: 2011 (31.2%) में।

(2) 1981 से 1991 इस दशक में नगरीकरण की प्रवृत्ति में कितने प्रतिशत की वृद्धि हुई है?
उत्तर: 1991 (25.7) - 1981 (23.3) = 2.4%

(3) किस वर्ष में नगरीकरण प्रवृत्ति सबसे कम है?
उत्तर: 1961 (18.0%) में (या वृद्धि दर के हिसाब से 1961-1971 दशक में)।

प्रश्न 6. (आ) अथवा - निम्नलिखित आकृतियों का निरीक्षण कर निम्नलिखित प्रश्नों के उत्तर लिखिए :

(दिए गए वृत्तालेखों (Pie Charts) के आधार पर - सकल घरेलू उत्पाद और कार्यरत जनसंख्या)

(1) प्राथमिक व्यवसायों में कार्यरत जनसंख्या का प्रतिशत किस देश में अधिक है?
उत्तर: भारत (48.8%)।

(2) सकल घरेलू उत्पादन में किस देश का तृतीयक व्यवसाय में योगदान अधिक है?
उत्तर: ब्राजील (67%)।

(3) सकल घरेलू उत्पादन में द्वितीयक व्यवसाय का भाग किस देश का अधिक है?
उत्तर: ब्राजील (27.5%)।

(4) भारत के सकल घरेलू उत्पादन में द्वितीयक व्यवसाय का योगदान कितना है?
उत्तर: 26%

(5) सकल घरेलू उत्पादन में तृतीयक व्यवसाय का ब्राजील का योगदान भारत से कितने प्रतिशत अधिक है?
उत्तर: 67% (ब्राजील) - 57% (भारत) = 10%

(6) भारत में कौनसे व्यवसाय का सकल घरेलू उत्पादन कम लेकिन जनसंख्या का प्रतिशत अधिक है?
उत्तर: प्राथमिक व्यवसाय (जीडीपी में केवल 17% योगदान लेकिन 48.8% जनसंख्या निर्भर है)।

प्रश्न 7. निम्नलिखित प्रश्नों के उत्तर विस्तार से लिखिए (कोई दो) : (8 अंक)

(1) क्षेत्र अध्ययन क्या है? समुद्र किनारे जाने पर आप कौनसी सावधानियाँ रखेंगे?

क्षेत्र अध्ययन (Field Visit): किसी स्थान पर प्रत्यक्ष जाकर वहाँ की भौगोलिक, सांस्कृतिक और सामाजिक स्थितियों का अध्ययन करना क्षेत्र अध्ययन कहलाता है। यह भूगोल सीखने की एक व्यावहारिक विधि है।

सावधानियाँ:

  • ज्वार-भाटा (High tide/Low tide) के समय की पूर्व जानकारी लेंगे।
  • गहरे पानी में नहीं उतरेंगे और तैरने का जोखिम नहीं उठाएंगे।
  • समुद्र के किनारे फिसलन वाली चट्टानों या कड़ों पर नहीं जाएंगे।
  • शिक्षकों और स्थानीय रक्षकों (Lifeguards) की सूचनाओं का पालन करेंगे।
  • सेल्फी लेते समय अपनी सुरक्षा का ध्यान रखेंगे।
  • पर्यावरण को नुकसान नहीं पहुँचाएंगे (कचरा नहीं फैलाएंगे)।

(2) हिमालय पर्वत की सविस्तर जानकारी लिखिए।

हिमालय: हिमालय एक युवा वलित पर्वत है जो भारत की उत्तरी सीमा पर स्थित है। यह पामीर की गांठ से पूर्व की ओर एक चाप (Arc) के रूप में फैला हुआ है।

  • श्रेणियाँ: हिमालय में दक्षिण से उत्तर की ओर तीन प्रमुख समांतर श्रेणियाँ हैं:
    1. शिवालिक: यह सबसे दक्षिणी और नई श्रेणी है।
    2. लघु हिमालय (हिमाचल): यह शिवालिक के उत्तर में है।
    3. वृहद हिमालय (हिमाद्री): यह सबसे उत्तरी, सबसे ऊँची और हमेशा बर्फ से ढकी रहने वाली श्रेणी है।
  • महत्त्व: हिमालय उत्तर से आने वाली ठंडी हवाओं को रोकता है और मानसून हवाओं को रोककर भारत में वर्षा कराता है। यह गंगा, यमुना, सिंधु और ब्रह्मपुत्र जैसी बारहमासी नदियों का स्रोत है।

(3) ब्राजील और भारत में वनों की कमी के कारण लिखिए।

ब्राजील में कारण:

  • स्थानांतरित कृषि (रोका) के लिए वनों को जलाना।
  • पशुचारण (Cattle Ranching) के लिए चारागाहों का विस्तार।
  • लकड़ी की अवैध कटाई और खनन गतिविधियाँ।
  • ट्रांस-अमेजन राजमार्ग जैसे विकास कार्य।

भारत में कारण:

  • बढ़ती जनसंख्या के लिए आवास और कृषि भूमि की मांग।
  • झूम खेती (विशेषकर पूर्वोत्तर भारत में)।
  • शहरीकरण और औद्योगिकीकरण का विस्तार।
  • बाध, सड़कें और अन्य विकास परियोजनाओं का निर्माण।
  • ईंधन और फर्नीचर के लिए पेड़ों की कटाई।
Question Paper Page No. 1 Question Paper Page No. 2 Question Paper Page No. 3 Question Paper Page No. 4 Question Paper Page No. 5 Question Paper Page No. 6 Question Paper Page No. 7 Question Paper Page No. 8

Geography Paper II (N 435) Solution | July 2024 | Marathi Medium | SSC Maharashtra Board

भूगोल पेपर-२ (N 435) संपूर्ण उत्तरे - जुलै २०२४

प्रश्न १. अचूक पर्याय निवडून विधाने पूर्ण लिहा : (४ गुण)

(१) एखाद्या ठिकाणी प्रत्यक्ष जाऊन तेथील भौगोलिक घटकांची माहिती घेणे याला ........................ असे म्हणतात.
  • (i) क्षेत्रभेट
  • (ii) आरोग्य पर्यटन
  • (iii) जनगणना
  • (iv) गृहभेट
उत्तर: (i) क्षेत्रभेट

(२) भारत हा देश ................... या पदार्थासाठी जगप्रसिद्ध आहे.
  • (i) तेलबिया
  • (ii) कॉफी
  • (iii) कोक
  • (iv) मसाला
उत्तर: (iv) मसाला

(३) ब्राझील हा ..................... खंडातील सर्वात जास्त लोकसंख्या असलेला देश आहे.
  • (i) उत्तर अमेरिका
  • (ii) आशिया
  • (iii) दक्षिण अमेरिका
  • (iv) ऑस्ट्रेलिया
उत्तर: (iii) दक्षिण अमेरिका

(४) भारतीय प्रमाणवेळ ही ग्रीनीच वेळेच्या .................. पुढे आहे.
  • (i) ५ तास १५ मिनिटे
  • (ii) ५ तास ३० मिनिटे
  • (iii) ५ तास ४५ मिनिटे
  • (iv) ६ तास ३० मिनिटे
उत्तर: (ii) ५ तास ३० मिनिटे

प्रश्न २. चुकीची जोडी ओळखा : (४ गुण)

(१) नदी खोरे
  • (i) ॲमेझॉन जलप्रणाली → ब्राझीलच्या उत्तरेस
  • (ii) पुरागुआकु → ब्राझीलच्या पश्चिमेस
  • (iii) साओ फ्रान्सिस्को → ब्राझीलच्या पूर्वेला
  • (iv) पॅराग्वे-पॅराना जलप्रणाली → ब्राझीलच्या नैर्ऋत्येला
चुकीची जोडी: (ii) पुरागुआकु → ब्राझीलच्या पश्चिमेस

(२) स्थान व हवामान
  • (i) भारताचे हवामान → मान्सून
  • (ii) ब्राझीलच्या उत्तरेला → विषुववृत्त
  • (iii) भारताच्या मध्यातून → मकरवृत्त
  • (iv) ब्राझीलच्या पूर्वेला → अटलांटिक महासागर
चुकीची जोडी: (iii) भारताच्या मध्यातून → मकरवृत्त
(सुधारित: भारताच्या मध्यातून कर्कवृत्त जाते.)

(३) लोकसंख्या वैशिष्ट्ये
  • (i) लिंगगुणोत्तर कमी असलेला देश → भारत
  • (ii) साक्षरता जास्त असलेला देश → ब्राझील
  • (iii) तरुणांचे प्रमाण जास्त असलेला देश → ब्राझील
  • (iv) वृद्धांचे प्रमाण कमी असलेला देश → भारत
चुकीची जोडी: (iii) तरुणांचे प्रमाण जास्त असलेला देश → ब्राझील
(सुधारित: तरुणांचे प्रमाण भारतात जास्त आहे.)

(४) पर्यटन स्थळे
  • (i) गेटवे ऑफ इंडिया → मुंबई
  • (ii) अजिंठा लेणी → औरंगाबाद
  • (iii) ताजमहाल → नई दिल्ली
  • (iv) कोलकाता → भारतातील प्रमुख बंदर
चुकीची जोडी: (iii) ताजमहाल → नई दिल्ली
(सुधारित: ताजमहाल आग्रा येथे आहे.)

प्रश्न ३. टिपा लिहा (कोणतेही दोन) : (४ गुण)

(१) भारत - स्थान व विस्तार

स्थान: भारत हा देश पृथ्वीवर उत्तर आणि पूर्व गोलार्धात आहे. आशिया खंडाच्या दक्षिण भागात हा देश वसलेला आहे.
विस्तार: भारताच्या मुख्य भूमीचा अक्षवृत्तीय विस्तार ८°४' उत्तर ते ३७°६' उत्तर अक्षवृत्त आणि रेखावृत्तीय विस्तार ६८°७' पूर्व ते ९७°२५' पूर्व रेखावृत्त असा आहे. भारताच्या मध्यातून कर्कवृत्त (२३°३०' उ.) गेले आहे.

(२) अजस्र कडा (The Great Escarpment)

अजस्र कडा हा ब्राझीलमधील क्षेत्रफळाच्या दृष्टीने सर्वात लहान पण वैशिष्ट्यपूर्ण प्राकृतिक विभाग आहे. साओ पावलो ते पोर्तो अलेग्रे या भागात ब्राझील उच्चभूमीची उंची एकदम कमी होते. या कड्यामुळे आग्नेय व्यापारी वारे अडवले जातात, ज्यामुळे कड्याच्या पलीकडे (किनारपट्टीवर) प्रतिरोध पाऊस पडतो. कड्याच्या पश्चिमेकडील भागात वाऱ्याच्या अडथळ्यामुळे पाऊस कमी पडतो, याला 'पर्जन्यछायेचा प्रदेश' किंवा 'अवर्षण चतुष्कोन' असे म्हणतात.

(३) हिंदी महासागराचे महत्त्व

भारताला हिंदी महासागरामुळे सामरिकदृष्ट्या महत्त्वाचे स्थान लाभले आहे. हा महासागर पूर्व आशिया, आफ्रिका आणि युरोप यांना जोडणारा महत्त्वाचा दुवा आहे. भारताच्या मान्सून हवामानावर या महासागराचा मोठा प्रभाव आहे. तसेच व्यापार, मासेमारी, आणि खनिज तेल (उदा. बॉम्बे हाय) मिळवण्यासाठी हा महासागर अत्यंत उपयुक्त आहे.

प्रश्न ४. (अ) ब्राझीलच्या नकाशा आराखड्यात माहिती भरा व सूची तयार करा (कोणतेही चार) : (४ गुण)

  • (१) रिओ ग्रांडे विमानतळ: ब्राझीलच्या अतिदक्षिणेकडील 'रिओ ग्रांडे दो सुल' राज्यात दाखवावे.
  • (२) मनॉस बंदर: ब्राझीलच्या उत्तरेकडे ॲमेझॉन नदीवर दाखवावे.
  • (३) पंपास गवताळ प्रदेश: दक्षिण भागातील गवताळ प्रदेश.
  • (४) कटिंगा: ईशान्य भागातील अवर्षणग्रस्त प्रदेश.
  • (५) माराजो बेट: उत्तरेला ॲमेझॉन नदीच्या मुखाशी असलेले बेट.
  • (६) उत्तर अटलांटिक महासागर: ब्राझीलच्या उत्तर किनारपट्टीला लागून असलेला महासागर.

प्रश्न ४. (आ) खालील भारताच्या नकाशाचे वाचन करून त्याखालील प्रश्नांची उत्तरे लिहा (कोणतेही चार) : (४ गुण)

(१) वरील नकाशा काय दर्शवितो?
उत्तर: हा नकाशा भारताची 'लोकसंख्या घनता (२०११)' दर्शवितो.

(२) १०० पेक्षा कमी लोकसंख्या घनतेचे कोणतेही दोन राज्य सांगा.
उत्तर: अरुणाचल प्रदेश, मिझोराम, सिक्कीम, जम्मू-काश्मीर (कोणतेही दोन).

(३) मध्यप्रदेश राज्याची लोकसंख्येची घनता किती आहे?
उत्तर: १०१ ते २५० व्यक्ती प्रति चौ.कि.मी.

(४) दक्षिण भारतातील ५०० पेक्षा जास्त घनता असलेले दोन राज्य कोणते?
उत्तर: केरळ आणि तामिळनाडू.

(५) मिझोराम राज्याची लोकसंख्येची घनता किती आहे?
उत्तर: १०० पेक्षा कमी (प्रति चौ.कि.मी).

प्रश्न ५. भौगोलिक कारणे लिहा (कोणतेही दोन) : (६ गुण)

(१) भारताकडे एक प्रमुख जागतिक बाजारपेठ म्हणून पाहिले जाते.

कारण: भारताची लोकसंख्या जगात दुसऱ्या क्रमांकाची आहे (आता सर्वाधिक). भारतात तरुणांचे प्रमाण जास्त आहे, म्हणजेच ही एक 'तरुण कार्यशील लोकसंख्या' आहे. लोकांच्या वाढत्या क्रयशक्तीमुळे विविध वस्तूंना मोठी मागणी आहे. तसेच जागतिकीकरणामुळे भारतीय बाजारपेठ जगासाठी खुली झाली आहे. त्यामुळे भारताकडे एक मोठी आणि महत्त्वाची जागतिक बाजारपेठ म्हणून पाहिले जाते.

(२) ब्राझीलमध्ये नेहमी हिमवर्षाव होत नाही.

कारण: ब्राझीलचा बहुतांश भाग उष्ण कटिबंधात येतो. ब्राझीलच्या उत्तरेकडून विषुववृत्त तर दक्षिणेकडून मकरवृत्त जाते. येथे सूर्यकिरणे लंबरूप पडतात, त्यामुळे तापमान जास्त असते. हिमवर्षाव होण्यासाठी तापमान गोठणबिंदूच्या खाली जाणे आवश्यक असते आणि पर्वतीय उंची जास्त असावी लागते. ब्राझीलमध्ये अतिउंच पर्वतीय प्रदेश नाहीत. त्यामुळे, केवळ काही अपवादात्मक स्थितीत दक्षिण ध्रुवीय वारे आल्यास दक्षिण भागात थोडा हिमवर्षाव होतो, अन्यथा नेहमी होत नाही.

(३) ईशान्य ब्राझीलमध्ये वस्त्या विरळ आहेत.

कारण: ब्राझीलचा ईशान्य भाग (कटिंगा) हा 'पर्जन्यछायेचा प्रदेश' आहे. येथे पाऊस अतिशय कमी पडतो आणि वारंवार दुष्काळ पडतो. पाण्याची कमतरता असल्यामुळे येथे शेतीचा विकास झालेला नाही. जीवन जगण्यासाठी हा भाग कठीण असल्याने ईशान्य ब्राझीलमध्ये मानवी वस्त्या विरळ आहेत.

(४) भारतातील दूरसंचार उद्योग हे अतिवेगाने वाढणारे क्षेत्र बनले आहे.

कारण: माहिती तंत्रज्ञान आणि संवाद युगात भारतात मोबाईल आणि इंटरनेटचा वापर प्रचंड वाढला आहे. स्वस्त दरात डेटा आणि स्मार्टफोन्सची उपलब्धता, 'डिजिटल इंडिया' सारखे सरकारी उपक्रम आणि खाजगी कंपन्यांमधील स्पर्धा यामुळे दूरसंचार क्षेत्राचा विस्तार झाला आहे. म्हणून हे एक अतिवेगाने वाढणारे क्षेत्र बनले आहे.

प्रश्न ६. (अ) खालील सांख्यिकीय माहितीच्या आधारे स्तंभालेख तयार करा व खालील प्रश्नांची उत्तरे लिहा : (६ गुण)

(टीप: विद्यार्थ्यांनी आलेख कागदावर साध्या स्तंभालेखाची रचना करावी. X-अक्षावर वर्षे आणि Y-अक्षावर नागरीकरणाची टक्केवारी घ्यावी.)

(१) कोणत्या वर्षात नागरीकरण सर्वाधिक होते?
उत्तर: २०११ (३१.२%).

(२) १९८१ ते १९९१ या दशकात नागरीकरणात किती टक्क्याने वाढ झाली आहे?
उत्तर: १९९१ (२५.७) - १९८१ (२३.३) = २.४%.

(३) कोणत्या वर्षी नागरीकरणाचा कल सर्वात कमी दिसतो?
उत्तर: १९६१ ते १९७१ या दशकात वाढ सर्वात कमी (केवळ ०.२%) होती.

प्रश्न ६. (आ) किंवा - खालील आकृतीचे वाचन करून त्याखालील प्रश्नांची उत्तरे लिहा :

(दिलेल्या वर्तुळालेखांनुसार - GDP आणि लोकसंख्या टक्केवारी)

(१) प्राथमिक व्यवसायामध्ये गुंतलेल्या लोकसंख्येची टक्केवारी कोणत्या देशात जास्त आहे?
उत्तर: भारत (४८.८%).

(२) स्थूल अंतर्देशीय उत्पादनात कोणत्या देशात तृतीयक व्यवसायाचे योगदान अधिक आहे?
उत्तर: ब्राझील (६७%).

(३) स्थूल अंतर्देशीय उत्पादनात द्वितीयक व्यवसायांचा हिस्सा कोणत्या देशात जास्त आहे?
उत्तर: ब्राझील (२७.५%).

(४) भारतामध्ये द्वितीयक व्यवसायाचे योगदान किती आहे?
उत्तर: २६%.

(५) स्थूल अंतर्देशीय उत्पादनात तृतीयक व्यवसायातील ब्राझीलचे योगदान भारतापेक्षा किती टक्क्याने जास्त आहे?
उत्तर: ६७% (ब्राझील) - ५७% (भारत) = १०%.

(६) भारतात कोणत्या व्यवसाय प्रकारात स्थूल अंतर्देशीय उत्पादन कमी परंतु लोकसंख्येची टक्केवारी जास्त आहे?
उत्तर: प्राथमिक व्यवसाय (उत्पादन १७% पण लोकसंख्या ४८.८%).

प्रश्न ७. खालील प्रश्नांची सविस्तर उत्तरे लिहा (कोणतेही दोन) : (८ गुण)

(१) क्षेत्रभेट म्हणजे काय? समुद्रकिनारी गेल्यावर कोणती काळजी घ्याल?

क्षेत्रभेट: एखाद्या ठिकाणाला प्रत्यक्ष भेट देऊन तेथील भौगोलिक व सांस्कृतिक घटकांची माहिती मिळवणे म्हणजे क्षेत्रभेट होय. याद्वारे मानवी जीवन आणि पर्यावरण यांचा सहसंबंध समजून घेता येतो.

समुद्रकिनारी घ्यावयची काळजी:

  • भरती-ओहोटीच्या वेळांची माहिती स्थानिक लोकांकडून घ्यावी.
  • खोल पाण्यात जाणे किंवा पोहणे टाळावे.
  • समुद्रकिनारी असलेल्या खडकाळ भागावर किंवा कड्यांवर जाणे टाळावे, सेल्फी घेण्याचा मोह टाळावा.
  • शिक्षकांच्या किंवा मार्गदर्शकांच्या सूचनांचे तंतोतंत पालन करावे.
  • प्रथमोपचार पेटी सोबत ठेवावी.
  • समुद्रकिनारी कचरा टाकून प्रदूषण करू नये.

(२) हिमालय पर्वताची सविस्तर माहिती लिहा.

हिमालय: हिमालय हा अर्वाचीन वली पर्वत आहे. तो भारताच्या उत्तरेला असून ताजिकिस्तानमधील पामिरच्या पठारापासून पूर्वेकडे पसरलेला आहे.

  • रांगा: हिमालयाच्या दक्षिणोत्तर तीन समांतर रांगा आहेत:
    1. शिवालिक: ही सर्वात दक्षिणेकडील आणि नवीन रांग आहे.
    2. लघु हिमालय (हिमाचल): शिवालिकच्या उत्तरेला ही रांग आहे.
    3. बृहद् हिमालय (हिमाद्री): ही सर्वात उत्तरेकडील, सर्वात उंच आणि बर्फाच्छादित रांग आहे.
  • महत्त्व: हिमालय उत्तरेकडून येणाऱ्या थंड वाऱ्यांना अडवतो आणि दक्षिणेकडून येणाऱ्या मान्सून वाऱ्यांना अडवून भारतात पाऊस पाडतो. अनेक बारमाही नद्यांचा (गंगा, सिंधू, ब्रह्मपुत्रा) उगम हिमालयात होतो.

(३) ब्राझील व भारतामधील वनांचा ऱ्हास होण्याची कारणे कोणती?

ब्राझीलमधील कारणे:

  • स्थलांतरित शेती (रोका) साठी जंगले जाळली जातात.
  • पशुपालनासाठी कुरणे तयार करण्यासाठी जंगलतोड होते.
  • खाणकाम आणि रस्ते विकासासाठी (उदा. ट्रान्स ॲमेझोनियन मार्ग) वृक्षतोड.
  • बेकायदेशीर लाकूड तोड.

भारतामधील कारणे:

  • वाढत्या लोकसंख्येला निवासासाठी आणि शेतीसाठी जमिनीची गरज.
  • झूम शेती (ईशान्य भारतात).
  • इंधनासाठी लाकूड गोळा करणे.
  • शहरीकरण, औद्योगिकीकरण आणि धरणे, रस्ते यांसारखे विकास प्रकल्प.
Question Paper Page No. 1 Question Paper Page No. 2 Question Paper Page No. 3 Question Paper Page No. 4 Question Paper Page No. 5 Question Paper Page No. 6 Question Paper Page No. 7 Question Paper Page No. 8

Geography Paper II (N 434) Solution | July 2024 | SSC Maharashtra Board

Geography Paper II Solution (N 434) - July 2024

Q. 1. Complete the following sentences by choosing the appropriate alternatives from those given and rewrite the sentences in your answer-book: (4 Marks)

(1) Visiting a given place and gaining first hand information is known as ................................ .
  • (i) Field visit
  • (ii) Health tourism
  • (iii) Census
  • (iv) House visit
Answer: (i) Field visit

(2) India is famous for ................... all over the world.
  • (i) Oilseeds
  • (ii) Coffee
  • (iii) Cocoa
  • (iv) Spices
Answer: (iv) Spices

(3) Brazil is the most populated country in the ..................... continent.
  • (i) North America
  • (ii) Asia
  • (iii) South America
  • (iv) Australia
Answer: (iii) South America

(4) The Indian Standard Time is ahead by .................. from the Greenwich Meridian Time.
  • (i) 5 Hours 15 Minutes
  • (ii) 5 Hours 30 Minutes
  • (iii) 5 Hours 45 Minutes
  • (iv) 6 Hours 30 Minutes
Answer: (ii) 5 Hours 30 Minutes

Q. 2. Identify the wrong pair: (4 Marks)

(1) River Basins
  • (i) Amazon river basin → North of Brazil
  • (ii) Puraguaco river basin → West of Brazil
  • (iii) Sao Francisco river basin → East of Brazil
  • (iv) Paraguay and Parana river basin → South-West of Brazil
Wrong Pair: (ii) Puraguaco river basin → West of Brazil

(2) Location & Climate Features
  • (i) Climate of India → Monsoon
  • (ii) North of Brazil → Equator
  • (iii) Centre of India → Tropic of Capricorn
  • (iv) East of Brazil → Atlantic Ocean
Wrong Pair: (iii) Centre of India → Tropic of Capricorn
(Correct Fact: Tropic of Cancer passes through the centre of India)

(3) Demography
  • (i) Country with low sex ratio → India
  • (ii) Country with higher literacy rate → Brazil
  • (iii) Country with higher proportion of youth → Brazil
  • (iv) The country with lower proportion of the old age people → India
Wrong Pair: (iii) Country with higher proportion of youth → Brazil
(Correct Fact: India has a higher proportion of youth compared to Brazil)

(4) Tourist Places/Cities
  • (i) Gateway of India → Mumbai
  • (ii) Ajanta Caves → Aurangabad
  • (iii) Taj Mahal → New Delhi
  • (iv) Kolkata → Major port of India
Wrong Pair: (iii) Taj Mahal → New Delhi
(Correct Fact: Taj Mahal is in Agra)

Q. 3. Write short notes on (any two): (4 Marks)

(1) India–location and extent

Location: India is located in the Northern and Eastern Hemispheres of the Earth. It is located in the southern part of the Asian continent.
Extent: The mainland of India extends from 8°4'N to 37°6'N latitudes and from 68°7'E to 97°25'E longitudes. The Tropic of Cancer (23°30'N) passes through the middle of the country. It is the 7th largest country in the world by area.


(2) Escarpment (The Great Escarpment of Brazil)

Though the Great Escarpment occupies a very small area, it is a unique physiographic division of Brazil. From Sao Paulo to Porto Alegre, the height of the Brazil Highland decreases sharply. The escarpment acts as a barrier to the Southeast Trade winds, causing heavy orographic rainfall in the coastal region. The region to the west of the escarpment remains in the rain shadow area and is known as the 'Drought Quadrilateral'.


(3) Importance of Indian Ocean

The Indian Ocean provides India with a strategic location connecting East Asia, Europe, and Africa. It is vital for trade and commerce. The ocean influences the monsoon climate of the Indian subcontinent. It is rich in resources like fish, minerals, and oil (e.g., Bombay High). It also holds strategic importance for national defense and security.

Q. 4. (A) Mark the following in the outline map of Brazil supplied to you, write the names and give index (any four): (4 Marks)

  • (1) Rio Grande Airport: Located in the southernmost state of Rio Grande do Sul.
  • (2) Manaus Port: Located in the Amazon basin (North/Central Brazil) on the banks of the Rio Negro/Amazon river.
  • (3) Grasslands of Pampas: Located in the extreme South of Brazil.
  • (4) Caatinga: The scrubland region located in the North-East of Brazil.
  • (5) Marajo Island: Located at the mouth of the Amazon River in the North.
  • (6) North Atlantic Ocean: The ocean bordering the northern coast of Brazil.

Q. 4. (B) Observe the given map and answer the questions given below it (any four): (4 Marks)

(1) What does the map show?
Answer: The map shows the Population Density of India (2011 census).

(2) Name any two states with less than 100 people per sq. km.
Answer: Arunachal Pradesh, Mizoram, Sikkim (Any two).

(3) Write the population density of Madhya Pradesh.
Answer: 101-250 persons per sq. km.

(4) Name any two Southern states with more than 500 people per sq.km.
Answer: Kerala and Tamil Nadu.

(5) Write the density of Mizoram state.
Answer: Less than 100 persons per sq. km.

Q. 5. Give geographical reasons for the following (any two): (6 Marks)

(1) India is a major trading partner for other countries of the world.

India has a central location at the head of the Indian Ocean, connecting the West and the East. It has a vast coastline and major ports facilitating trade. India is a rich source of raw materials, spices, textiles, and software services. Additionally, India's large population provides a massive market for global goods. Hence, it is a significant trading partner.


(2) Brazil does not receive snowfall.

Most of Brazil lies in the tropical zone. The Equator passes through the northern part, and the Tropic of Capricorn passes through the south. The climate is generally hot and humid. Brazil does not have very high mountain ranges (like the Himalayas) where temperatures drop below freezing point to cause snowfall. Snowfall occurs only very rarely in the high-altitude southern regions during extreme winters.


(3) Settlements are sparse in North-Eastern Brazil.

The North-Eastern part of Brazil, particularly the Caatinga region, falls in the rain shadow area of the Great Escarpment. It receives very scanty rainfall and frequently faces drought conditions (Drought Quadrilateral). The land is not suitable for extensive agriculture, and water scarcity makes life difficult. Therefore, settlements are sparse.


(4) Telecom industry has become one of the fastest growing sector in India.

With the rise of digital communication devices like mobile phones and the internet, India has become one of the largest users of smartphones and data services. The country's large and diverse population creates a high demand for communication services. Urbanisation and efforts to extend connectivity to rural areas drive the expansion of telecom infrastructure. The development of indigenous satellites has enabled wider communication coverage across the country. Hence, with the explosion of electronic media, the telecom industry has become one of the fastest-growing sectors in India. Today, India is one of the largest countries using smartphones and internet for wide reach of communication.

Q. 6. (A) With the help of given statistical data, prepare a simple bar graph and answer the following questions: (6 Marks)

(Note: Students should draw the bar graph on graph paper using the data: 1961-18.0, 1971-18.2, 1981-23.3, 1991-25.7, 2001-27.8, 2011-31.2)

(1) In which decade was urbanisation the highest?
Answer: The highest percentage of urbanisation shown is in the year 2011 (31.2%).

(2) By how much percentage did urbanisation increase between 1981 to 1991?
Answer: 1991 (25.7%) - 1981 (23.3%) = 2.4%.

(3) In which decade was the growth of urbanisation lowest?
Answer: Between 1961 to 1971 (Growth was only 0.2%).

Q. 6. (B) OR - Observe the following figures and answer the questions given below them:

(Based on Pie Charts showing contribution of sectors to GDP and Population engagement in Brazil and India)

(1) Which country has a higher percentage of population engaged in primary activities?
Answer: India (48.8% vs Brazil's 10%).

(2) In which country is the contribution of tertiary sector greater in GDP?
Answer: Brazil (67% vs India's 57%).

(3) In which country is the share of secondary activities more in the G.D.P?
Answer: Brazil (27.5% vs India's 26%).

(4) What is the contribution of secondary sector in India’s G.D.P.?
Answer: 26%.

(5) By how much percent is the tertiary sector of Brazil higher than India in its G.D.P.?
Answer: 67% (Brazil) - 57% (India) = 10%.

(6) Name the sector of India which contributes less in GDP but more in population.
Answer: The Primary Sector (Contributes only 17% to GDP but employs 48.8% of the population).

Q. 7. Answer the following questions in detail (any two): (8 Marks)

(1) What is field visit? What precautions you will take when you visit a sea coast?

Field Visit: A field visit is an important method of studying geography where students visit a specific place to collect information directly through observation, interviews, and surveys. It helps in understanding the correlation between human and physical factors.

Precautions while visiting a sea coast:

  • Consult local authorities about the timings of high tide and low tide.
  • Do not enter deep waters or go swimming without supervision.
  • Avoid dangerous rocky areas or cliffs near the sea.
  • Carry a first-aid box and obey all warning signs posted on the beach.
  • Do not litter or harm marine life.
  • Click photographs only from safe distances (avoid risky selfies).

(2) Write detailed information on Himalayan Mountains.

The Himalayas: The Himalayas are young fold mountains located in the northern part of India. They act as a natural barrier and a climatic divide.

  • Extent: They stretch from Jammu & Kashmir in the west to Arunachal Pradesh in the east in an arc shape.
  • Divisions: The Himalayas are divided into three parallel ranges from South to North:
    1. The Shiwaliks: The southernmost and youngest range.
    2. The Lesser Himalayas (Himachal): Located to the north of Shiwaliks.
    3. The Greater Himalayas (Himadri): The northernmost range with the highest peaks.
  • Importance: They obstruct the cold winds from the north and the monsoon winds from the south, causing rainfall in India. They are the source of major perennial rivers like the Ganga, Indus, and Brahmaputra.

(3) What are the major causes of degradation of forest in Brazil and India?

Causes in Brazil:

  • Slash and Burn Agriculture (Roca): Clearing forests for farming is a major cause.
  • Cattle Ranching: Vast areas of the Amazon are cleared for pastures.
  • Logging: Illegal cutting of trees for timber.
  • Mining and Infrastructure: Road construction (Trans-Amazonian highway) and mining activities.

Causes in India:

  • Population Pressure: Increasing demand for land for settlement and agriculture.
  • Urbanisation and Industrialisation: Expansion of cities and industries into forest areas.
  • Development Projects: Construction of dams, roads, and railways.
  • Jhum Cultivation: Shifting cultivation in the North-East.
  • Illegal Logging and Fuelwood: Collection of wood for domestic and commercial use.
Question Paper Page No. 1 Question Paper Page No. 2 Question Paper Page No. 3 Question Paper Page No. 4 Question Paper Page No. 5 Question Paper Page No. 6 Question Paper Page No. 7 Question Paper Page No. 8

Geography Paper II (N 741) 2025 - 10th SSC Social Sciences (Hindi Medium)

Geography Paper II (N 741) - 2025 Board Exam Solutions (Hindi Medium)

Paper Code: N 741 | Subject: Social Sciences (Geography) | Marks: 40

1. निम्नलिखित में से उचित पर्याय चुनकर वाक्य पूर्ण कीजिए और उत्तर-पत्रिका में पुनः लिखिए : (4 अंक)

(1) अंडमान समूह के द्वीप ............................. ।
  • (i) मुख्य भूमि से टूटे हुए भू-भागों से बने हैं
  • (ii) मूंगा द्वीप हैं
  • (iii) ज्वालामुखी द्वीप हैं
  • (iv) महाद्वीपीय द्वीप हैं
उत्तर: (iii) ज्वालामुखी द्वीप हैं
(2) ब्राजील का उत्तरी क्षेत्र ............................ जलवायु प्रकार में आता है।
  • (i) मानसूनी
  • (ii) गर्म
  • (iii) ठंडी (शीत)
  • (iv) समशीतोष्ण
उत्तर: (ii) गर्म (उष्णकटिबंधीय)
(3) हिमालय के बर्फीले प्रदेश में ....................... प्राणी पाये जाते हैं।
  • (i) हिरण
  • (ii) मृग
  • (iii) बंदर
  • (iv) हिम तेंदुए
उत्तर: (iv) हिम तेंदुए
(4) भारत और ब्राजील में .................. प्रकार की शासन व्यवस्था है।
  • (i) सैन्य
  • (ii) साम्यवादी
  • (iii) प्रजातांत्रिक
  • (iv) अध्यक्षीय
उत्तर: (iii) प्रजातांत्रिक (गणतंत्र)

2. उचित जोड़ियाँ मिलाइए : (4 अंक)

'अ' स्तंभ सही उत्तर ('ब' स्तंभ)
(1) क्षेत्र-अध्ययन (iv) प्रश्नावली
(2) पतझड़ (पर्णपाती) वन (v) सागौन
(3) साओ पाउलो (i) केंद्रित जनसंख्या
(4) ब्राजील (ii) पैंटानल

3. एक वाक्य में उत्तर लिखिए (कोई चार) : (4 अंक)

(1) ब्राजील में वर्षा वनों को क्या कहा जाता है ?
ब्राजील में वर्षा वनों को 'सैलवास' (Selvas) कहा जाता है। (इन्हें 'विश्व के फेफड़े' भी कहते हैं।)
(2) परिवहन का सबसे सस्ता साधन कौनसा है ?
जलमार्ग (Waterways) परिवहन का सबसे सस्ता साधन है।
(3) जनसंख्या की दृष्टि से ब्राजील का विश्व में कौनसा स्थान है ?
जनसंख्या की दृष्टि से ब्राजील का विश्व में पाँचवाँ स्थान है।
(4) भारत एवं ब्राजील में से कौनसा देश दोनों गोलार्ध में है ?
ब्राजील देश दोनों (उत्तरी और दक्षिणी) गोलार्धों में स्थित है।
(5) गंगा नदी की प्रमुख सहायक नदी कौनसी है ?
यमुना गंगा नदी की प्रमुख सहायक नदी है।

4. (अ) दिए गए ब्राजील के मानचित्र में निम्नलिखित को दर्शाइए, सूची बनाइए तथा नाम भी लिखिए (कोई चार) : (4 अंक)

नोट: नीचे दिए गए स्थानों को मानचित्र में चिह्नित करें।

  • (1) ब्राजील की राजधानी: ब्रासीलिया (मध्य भाग में)।
  • (2) पाराना राज्य: ब्राजील के दक्षिण क्षेत्र में स्थित राज्य।
  • (3) पॅराग्वे नदी: माटो ग्रोसो से निकलकर दक्षिण की ओर बहने वाली नदी।
  • (4) कटिंगा: उत्तर-पूर्व का सूखाग्रस्त (अनावृष्टि) चतुष्कोणीय क्षेत्र।
  • (5) कॅसिनो पुलिन: रियो ग्रांडे डो सुल (सबसे दक्षिणी राज्य) का समुद्री तट।
  • (6) उत्तर में सर्वाधिक नागरिक जनसंख्या वाला राज्य: अमापा (या अमेज़ोनस, मानचित्र सूची के अनुसार)।

4. (आ) नीचे दिए गए भारत के मानचित्र का निरीक्षण कीजिए तथा पूछे गए प्रश्नों के उत्तर लिखिए (कोई चार) : (4 अंक)

(1) भारत की दक्षिण दिशा में कौनसा देश है ?
श्रीलंका
(2) भारत की उत्तर से दक्षिण की दूरी कितने किमी. है ?
3200 किमी.
(3) भारत का दक्षिणी छोर कौनसा है ?
इंदिरा पॉइंट (निकोबार द्वीप समूह में)।
(4) कौनसा अक्षांश भारत के केंद्र से होकर गुजरता है ?
कर्क रेखा (23°30' उत्तर)
(5) भारतीय मानक समय की देशांतर रेखा कौनसी है ?
82°30' पूर्व

5. भौगोलिक कारण लिखिए (कोई दो) : (6 अंक)

(1) भारत का अधिकांश क्षेत्र पर्णपाती वनों से व्याप्त (आच्छादित) है।
कारण: भारत में मानसूनी जलवायु पायी जाती है जहाँ ग्रीष्मकाल में एक स्पष्ट शुष्क मौसम होता है। 1000 मिमी से 2000 मिमी वर्षा वाले क्षेत्रों में, शुष्क मौसम में पानी को संरक्षित करने और वाष्पीकरण को कम करने के लिए पेड़ अपने पत्ते गिरा देते हैं। चूँकि भारत के बड़े हिस्से में इसी प्रकार की वर्षा होती है, अतः यहाँ पर्णपाती वन अधिक पाये जाते हैं।
(2) ब्राजील में प्रति-व्यक्ति भूमि-स्वामित्व भारत की तुलना में अधिक है।
कारण: ब्राजील का कुल क्षेत्रफल (लगभग 85 लाख वर्ग किमी) भारत (लगभग 32.8 लाख वर्ग किमी) से बहुत अधिक है। इसके विपरीत, ब्राजील की जनसंख्या (लगभग 20 करोड़) भारत की विशाल जनसंख्या (लगभग 121 करोड़) की तुलना में बहुत कम है। अधिक भूमि और कम लोग होने के कारण, ब्राजील में प्रति व्यक्ति भूमि की उपलब्धता भारत से अधिक है।
(3) उत्तर भारतीय मैदानी क्षेत्रों में लोहमार्ग का जाल बिछा हुआ है।
कारण: उत्तर भारत का मैदान समतल और सपाट है, जिससे रेलवे ट्रैक बिछाना आसान और कम खर्चीला होता है। यह क्षेत्र कृषि और उद्योग की दृष्टि से समृद्ध है और यहाँ जनसंख्या का घनत्व भी बहुत अधिक है। परिवहन की उच्च माँग के कारण यहाँ रेलवे का सघन जाल विकसित हुआ है।
(4) ब्राजील में पश्चिम वाहिनी नदियाँ नहीं पाई जाती हैं।
कारण: ब्राजील की उच्चभूमि का सामान्य ढलान दक्षिण/पश्चिम से उत्तर और पूर्व की ओर है। अधिकांश बड़ी नदियाँ उच्चभूमि से निकलती हैं और ढलान का अनुसरण करते हुए अटलांटिक महासागर में गिरने के लिए पूर्व या उत्तर की ओर बहती हैं। इसलिए, ब्राजील में पश्चिम की ओर बहने वाली महत्वपूर्ण नदियाँ नहीं हैं।

6. (अ) ब्राजील-नगरीय जनसंख्या प्रतिशत - स्तंभ आलेख वाचन : (6 अंक)

(1) उपर्युक्त आँकड़ों में कितने वर्षों का अंतर है ?
आँकड़ों में 10 वर्ष का अंतर है।
(2) किस दशक में शहरीकरण की गति धीमी दिखाई देती है ?
2000 से 2010 के दशक में शहरीकरण की वृद्धि दर धीमी दिखाई देती है।
(3) 1970 से 1980 इस दशक में शहरीकरण में कितने प्रतिशत की वृद्धि हुई है ?
66.0 - 56.8 = 9.2% की वृद्धि हुई है।

अथवा

6. (आ) आलेख का निरीक्षण कीजिए तथा दिए गये प्रश्नों के उत्तर लिखिए : (6 अंक)

(1) उपर्युक्त आलेख क्या दर्शाता है ?
यह आलेख भारत और ब्राजील का लिंग अनुपात (प्रति 1000 पुरुषों पर महिलाओं की संख्या) दर्शाता है।
(2) आलेख का प्रकार कौनसा है ?
यह एक रेखा आलेख (Line Graph) है।
(3) 2011 में किस देश में लिंगानुपात सबसे अधिक था ?
ब्राजील (जहाँ लिंगानुपात 1000 से अधिक है)।
(4) 2001 में ब्राजील में लिंगानुपात बताइए।
लगभग 1020-1025 (प्रति 1000 पुरुषों पर)।
(5) भारत का लिंगानुपात किस वर्ष सबसे कम था ?
वर्ष 1991 में।
(6) 1961 में भारत का लिंगानुपात कितना था ?
940 था।

7. सविस्तार उत्तर लिखिए (कोई दो) : (8 अंक)

(1) क्षेत्र अध्ययन की पूर्व तैयारी कैसे करेंगे ? मौसम केन्द्र के अध्ययन हेतु प्रश्नावली तैयार कीजिए।
पूर्व तैयारी: स्थान का चयन करना, संबंधित अधिकारियों से अनुमति पत्र प्राप्त करना, नक्शा और मार्ग निर्धारित करना। आवश्यक सामग्री जैसे नोटबुक, पेन, कैमरा, दिशा सूचक यंत्र, और प्राथमिक चिकित्सा बॉक्स साथ रखना।

मौसम केंद्र के लिए प्रश्नावली:
  1. यहाँ मौसम के तत्वों को मापने के लिए कौन से उपकरण उपयोग किए जाते हैं?
  2. वर्षा की मात्रा कैसे मापी जाती है?
  3. न्यूनतम और अधिकतम तापमान दिन के किस समय दर्ज किया जाता है?
  4. हवा की गति और दिशा कैसे मापी जाती है?
  5. एकत्रित डेटा को मौसम विभाग के मुख्यालय कैसे भेजा जाता है?
(2) भारत की जलवायु में हिन्द महासागर एवं हिमालय का महत्व बताइये।
हिमालय का महत्व: हिमालय मध्य एशिया से आने वाली ठंडी हवाओं को रोकता है, जिससे भारत भीषण ठंड से बचता है। साथ ही, यह दक्षिण-पश्चिम मानसूनी हवाओं को रोककर भारत में वर्षा (पर्वतीय वर्षा) कराता है।

हिन्द महासागर का महत्व: हिन्द महासागर से भारी मात्रा में नमी (वाष्प) मिलती है जो मानसूनी वर्षा का मुख्य स्रोत है। इसके अलावा, यह तटीय क्षेत्रों के तापमान को नियंत्रित करता है, जिससे वहाँ की जलवायु सम बनी रहती है।
(3) ब्राजील की कृषि एवं खनन उद्योग की जानकारी लिखिए।
कृषि: ब्राजील के तटीय और उच्चभूमि क्षेत्रों में कृषि मुख्य व्यवसाय है। कॉफी, सोयाबीन, गन्ना और कोको मुख्य फसलें हैं। ब्राजील कॉफी का सबसे बड़ा उत्पादक है, इसे 'विश्व का कॉफी पॉट' कहा जाता है।

खनन: ब्राजील का पूर्वी भाग खनिजों से समृद्ध है। यहाँ लौह अयस्क, मैंगनीज, बॉक्साइट और निकल जैसे खनिज प्रचुर मात्रा में मिलते हैं। अमेजन के घने वनों के कारण आंतरिक भागों में खनन कठिन है, लेकिन उच्चभूमि क्षेत्रों में इसका विकास हुआ है।
Question Paper Page No. 1 Question Paper Page No. 2 Question Paper Page No. 3 Question Paper Page No. 4 Question Paper Page No. 5 Question Paper Page No. 6 Question Paper Page No. 7 For all your study Materials Visit : omtexclasses.com

Solutions: Geography Paper II (N 735) 2025 - 10th SSC Social Sciences (Marathi Medium)

Geography Paper II (N 735) - 2025 Board Exam Solutions (Marathi Medium)

Paper Code: N 735 | Subject: Social Sciences (Geography) | Marks: 40

१. अचूक पर्याय निवडून विधाने पूर्ण लिहा : (४ गुण)

(१) अंदमान समूहातील बेटे ही प्रामुख्याने ............................. आहेत.
  • (i) मुख्य भूभागापासून तुटलेल्या भूभागाची बनली
  • (ii) प्रवाळ बेटे
  • (iii) ज्वालामुखीय बेटे
  • (iv) खंडीय बेटे
उत्तर: (iii) ज्वालामुखीय बेटे
(२) ब्राझीलच्या उत्तरेकडील प्रदेशाचे हवामान ............................ प्रकारात मोडते.
  • (i) मान्सून
  • (ii) उष्ण
  • (iii) शीत
  • (iv) समशीतोष्ण
उत्तर: (ii) उष्ण
(३) हिमालयातील बर्फाळ प्रदेशात ....................... हा प्राणी आढळतो.
  • (i) हरिण
  • (ii) काळवीट
  • (iii) माकड
  • (iv) हिमचित्ता
उत्तर: (iv) हिमचित्ता
(४) भारत आणि ब्राझील या देशांतील राजवट .................. प्रकारची आहे.
  • (i) लष्करी
  • (ii) साम्यवादी
  • (iii) प्रजासत्ताक
  • (iv) अध्यक्षीय
उत्तर: (iii) प्रजासत्ताक

२. योग्य जोड्या लावा : (४ गुण)

'अ' स्तंभ योग्य उत्तर ('ब' स्तंभ)
(१) क्षेत्रभेट (iv) प्रश्नावली
(२) पानझडी वने (v) साग
(३) सावो पावलो (i) केंद्रित वस्ती
(४) ब्राझील (ii) पँटानल

३. प्रत्येकी एका वाक्यात उत्तरे लिहा (कोणतेही चार) : (४ गुण)

(१) ब्राझीलमधील वर्षावनांना काय म्हणतात ?
ब्राझीलमधील वर्षावनांना 'सेलवास' (जगाची फुफ्फुसे) असे म्हणतात.
(२) वाहतुकीचा सर्वात स्वस्त मार्ग कोणता आहे ?
जलमार्ग हा वाहतुकीचा सर्वात स्वस्त मार्ग आहे.
(३) लोकसंख्येच्या दृष्टीने ब्राझीलचा जगात कितवा क्रमांक लागतो ?
लोकसंख्येच्या दृष्टीने ब्राझीलचा जगात पाचवा क्रमांक लागतो.
(४) भारत व ब्राझील यांपैकी कोणत्या देशाचे स्थान दोन्ही गोलार्धात आहे ?
ब्राझील या देशाचे स्थान (उत्तर व दक्षिण) दोन्ही गोलार्धात आहे.
(५) गंगा नदीची प्रमुख उपनदी कोणती आहे ?
यमुना ही गंगा नदीची प्रमुख उपनदी आहे.

४. (अ) ब्राझीलच्या नकाशा आराखड्यात माहिती भरा व सूची तयार करा (कोणतेही चार) : (४ गुण)

टीप: खालील बाबी दिलेल्या नकाशात दर्शवा व नावे द्या.

  • (१) ब्राझीलची राजधानी: ब्राझिलिया (मध्यभागी).
  • (२) पाराना राज्य: दक्षिण भागातील एक राज्य.
  • (३) पॅराग्वे नदी: माटो ग्रासो प्रदेशातून दक्षिणेकडे वाहणारी नदी.
  • (४) कटिंगा: ईशान्य भागातील अवर्षणग्रस्त चतुष्कोन प्रदेश.
  • (५) कॅसिनो पुळण: रिओ ग्रांदे दो सुल (दक्षिण टोक) येथील समुद्रकिनारा.
  • (६) उत्तरेकडील अतिजास्त नागरी लोकसंख्येचे राज्य: अमापा (किंवा ॲमेझोनास - नकाशा सूचीनुसार).

४. (आ) खालील भारताच्या नकाशाचे वाचन करून त्याखालील प्रश्नांची उत्तरे लिहा (कोणतेही चार) : (४ गुण)

(१) भारताच्या दक्षिणेकडील देश कोणता ?
श्रीलंका
(२) भारताचे उत्तर-दक्षिण अंतर किती कि.मी. आहे ?
३२०० कि.मी.
(३) भारताचे अतिदक्षिणेकडील टोक कोणते ?
इंदिरा पॉईंट
(४) भारताच्या मध्यातून कोणते अक्षवृत्त गेले आहे ?
कर्कवृत्त (२३° ३०' उत्तर)
(५) भारतीय प्रमाणवेळेचे रेखावृत्त कोणते ?
८२° ३०' पूर्व

५. भौगोलिक कारणे लिहा (कोणतेही दोन) : (६ गुण)

(१) भारतात सर्वाधिक भाग पानझडी वनांनी व्यापला आहे.
कारण: भारताच्या हवामानात उन्हाळ्यात ठराविक काळ कोरडा ऋतू असतो. अशा काळात झाडांमधील पाण्याचे बाष्पीभवन होऊन पाणी कमी होऊ नये म्हणून वनस्पती आपली पाने गाळतात. भारतात १००० ते २००० मिमी पर्जन्याच्या प्रदेशात ही वने आढळतात. त्यामुळे भारतात पानझडी वनांचे प्रमाण जास्त आहे.
(२) ब्राझीलमधील दरडोई जमीन धारणा भारताच्या तुलनेत जास्त आहे.
कारण: ब्राझीलचे एकूण क्षेत्रफळ (सुमारे ८५ लक्ष चौ.कि.मी.) भारतापेक्षा खूप जास्त आहे, परंतु ब्राझीलची लोकसंख्या भारताच्या तुलनेत (सुमारे २० कोटी) खूप कमी आहे. याउलट भारताचे क्षेत्रफळ कमी असून लोकसंख्या प्रचंड (सुमारे १२१ कोटी) आहे. जमीन जास्त आणि लोकसंख्या कमी असल्यामुळे ब्राझीलमध्ये दरडोई जमीन धारणा जास्त आहे.
(३) उत्तर भारतीय मैदानी प्रदेशात लोहमार्गाचे जाळे विकसित झाले आहे.
कारण: उत्तर भारतीय मैदानी प्रदेश हा सपाट आणि समतल आहे, त्यामुळे येथे रेल्वेमार्ग बांधणे सोपे आणि कमी खर्चाचे आहे. तसेच हा प्रदेश शेती व उद्योगासाठी प्रगत असून येथे लोकसंख्येची घनता जास्त आहे. वाहतुकीची मागणी जास्त असल्याने येथे लोहमार्गाचे दाट जाळे विकसित झाले आहे.
(४) ब्राझीलमध्ये पश्चिमवाहिनी नद्या आढळत नाही.
कारण: ब्राझीलमधील उच्चभूमीचा सर्वसाधारण उतार दक्षिणेकडून उत्तरेकडे आणि पश्चिमेकडून पूर्वेकडे आहे. अनेक प्रमुख नद्या उच्चभूमीतून उगम पावतात व उताराला अनुसरून उत्तरेकडे किंवा पूर्वेकडे (अटलांटिक महासागराकडे) वाहतात. त्यामुळे ब्राझीलमध्ये पश्चिमवाहिनी नद्या आढळत नाहीत.

६. (अ) ब्राझील-नागरी लोकसंख्या टक्केवारी - स्तंभालेख वाचन : (६ गुण)

(१) वरील आकडेवारीतील वर्षांतर किती आहे ?
आकडेवारीतील वर्षांतर १० वर्षे आहे.
(२) कोणत्या दशकात नागरीकरणाचा वेग कमी झालेला दिसतो ?
२००० ते २०१० या दशकात नागरीकरणाचा वेग (वाढ) कमी झालेला दिसतो.
(३) १९७० ते १९८० या दशकात किती टक्क्यांनी नागरीकरणात वाढ झाली आहे ?
६६.० - ५६.८ = ९.२% वाढ झाली आहे.

किंवा

६. (आ) दिलेल्या आलेखाचे वाचन करून प्रश्नांची उत्तरे लिहा : (६ गुण)

(१) आलेख काय दर्शवितात ?
हे आलेख भारत आणि ब्राझील या देशांचे लिंग गुणोत्तर (दर हजारी पुरुषांमागे स्त्रियांची संख्या) दर्शवितात.
(२) आलेखाचा प्रकार कोणता आहे ?
हा रेषालेख (Line Graph) आहे.
(३) २०११ मध्ये कोणत्या देशाचे लिंग गुणोत्तर जास्त होते ?
ब्राझील (१००० पेक्षा जास्त).
(४) २००१ मध्ये ब्राझीलमधील लिंग गुणोत्तर किती आहे ?
अंदाजे १०२५ (दर हजारी पुरुषांमागे).
(५) कोणत्या वर्षी भारतातील लिंग गुणोत्तर सर्वात कमी होते ?
१९९१ या वर्षी.
(६) १९६१ मध्ये भारतामधील लिंग गुणोत्तर किती आहे ?
९४० इतके आहे.

७. खालील प्रश्नांची सविस्तर उत्तरे लिहा (कोणतेही दोन) : (८ गुण)

(१) क्षेत्रभेटीची पूर्व तयारी तुम्ही कशी कराल ? हवामान केंद्राला भेट देण्यासाठी प्रश्नावली तयार करा.
पूर्व तयारी: ठिकाणाची निवड, परवानगी पत्र मिळवणे, नकाशा व मार्ग निश्चित करणे. सोबत वही, पेन, कॅमेरा, होकायंत्र, प्रथमोपचार पेटी इत्यादी साहित्य घेणे.

हवामान केंद्र भेटीसाठी प्रश्नावली:
  1. या केंद्रात कोणकोणती उपकरणे वापरली जातात?
  2. पर्जन्यमापन कसे केले जाते व नोंद कशी ठेवली जाते?
  3. कमान व किमान तापमानाची नोंद दिवसातून किती वेळा घेतली जाते?
  4. हवेचा दाब व वाऱ्याचा वेग मोजण्यासाठी कोणती उपकरणे आहेत?
  5. गोळा केलेली माहिती हवामान खात्याला कशी पाठवली जाते?
(२) भारताच्या हवामानातील हिंदी महासागर व हिमालयाचे महत्त्व सांगा.
हिमालयाचे महत्त्व: उत्तरेकडून येणारे अतिथंड वारे हिमालय अडवतो, त्यामुळे भारताचे थंडीपासून संरक्षण होते. तसेच नैऋत्य मोसमी वारे हिमालयाला अडून भारतात प्रतिरोध पाऊस पडतो.

हिंदी महासागराचे महत्त्व: हिंदी महासागरातून मोठ्या प्रमाणात बाष्प निर्मिती होते, ज्यामुळे भारतात मान्सूनचा पाऊस पडतो. तसेच किनारपट्टीच्या प्रदेशात हवामान सम राहण्यास मदत होते.
(३) ब्राझीलच्या शेती व खाणकाम व्यवसायासंबंधी माहिती लिहा.
शेती: ब्राझीलमधील उच्चभूमी व किनारी भागात शेती केली जाते. कॉफी, सोयाबीन, ऊस, मका ही प्रमुख पिके आहेत. कॉफी उत्पादनात ब्राझील जगात अग्रेसर असून त्याला 'जगाचा कॉफी पॉट' म्हणतात.

खाणकाम: ब्राझीलच्या पूर्व भागात लोहखनिज, मँगनीज, निकेल, बॉक्साईट इत्यादी खनिजे विपुल प्रमाणात आढळतात. ॲमेझॉन खोऱ्यातील घनदाट वनांमुळे तिथे खाणकामावर मर्यादा येतात, परंतु उच्चभूमी प्रदेशात खाणकाम व्यवसाय विकसित झाला आहे.
Question Paper Page No. 1 Question Paper Page No. 2 Question Paper Page No. 3 Question Paper Page No. 4 Question Paper Page No. 5 Question Paper Page No. 6 Question Paper Page No. 7 For all your study Materials Visit : omtexclasses.com