Geography Paper II (N 735) - 2025 Board Exam Solutions (Marathi Medium)

Paper Code: N 735 | Subject: Social Sciences (Geography) | Marks: 40

१. अचूक पर्याय निवडून विधाने पूर्ण लिहा : (४ गुण)

(१) अंदमान समूहातील बेटे ही प्रामुख्याने ............................. आहेत.

(i) मुख्य भूभागापासून तुटलेल्या भूभागाची बनली
(ii) प्रवाळ बेटे
(iii) ज्वालामुखीय बेटे
(iv) खंडीय बेटे

उत्तर: (iii) ज्वालामुखीय बेटे

(२) ब्राझीलच्या उत्तरेकडील प्रदेशाचे हवामान ............................ प्रकारात मोडते.

(i) मान्सून
(ii) उष्ण
(iii) शीत
(iv) समशीतोष्ण

उत्तर: (ii) उष्ण

(३) हिमालयातील बर्फाळ प्रदेशात ....................... हा प्राणी आढळतो.

(i) हरिण
(ii) काळवीट
(iii) माकड
(iv) हिमचित्ता

उत्तर: (iv) हिमचित्ता

(४) भारत आणि ब्राझील या देशांतील राजवट .................. प्रकारची आहे.

(i) लष्करी
(ii) साम्यवादी
(iii) प्रजासत्ताक
(iv) अध्यक्षीय

उत्तर: (iii) प्रजासत्ताक

२. योग्य जोड्या लावा : (४ गुण)

'अ' स्तंभ	योग्य उत्तर ('ब' स्तंभ)
(१) क्षेत्रभेट	(iv) प्रश्नावली
(२) पानझडी वने	(v) साग
(३) सावो पावलो	(i) केंद्रित वस्ती
(४) ब्राझील	(ii) पँटानल

३. प्रत्येकी एका वाक्यात उत्तरे लिहा (कोणतेही चार) : (४ गुण)

(१) ब्राझीलमधील वर्षावनांना काय म्हणतात ?

ब्राझीलमधील वर्षावनांना 'सेलवास' (जगाची फुफ्फुसे) असे म्हणतात.

(२) वाहतुकीचा सर्वात स्वस्त मार्ग कोणता आहे ?

जलमार्ग हा वाहतुकीचा सर्वात स्वस्त मार्ग आहे.

(३) लोकसंख्येच्या दृष्टीने ब्राझीलचा जगात कितवा क्रमांक लागतो ?

लोकसंख्येच्या दृष्टीने ब्राझीलचा जगात पाचवा क्रमांक लागतो.

(४) भारत व ब्राझील यांपैकी कोणत्या देशाचे स्थान दोन्ही गोलार्धात आहे ?

ब्राझील या देशाचे स्थान (उत्तर व दक्षिण) दोन्ही गोलार्धात आहे.

(५) गंगा नदीची प्रमुख उपनदी कोणती आहे ?

यमुना ही गंगा नदीची प्रमुख उपनदी आहे.

४. (अ) ब्राझीलच्या नकाशा आराखड्यात माहिती भरा व सूची तयार करा (कोणतेही चार) : (४ गुण)

टीप: खालील बाबी दिलेल्या नकाशात दर्शवा व नावे द्या.

(१) ब्राझीलची राजधानी: ब्राझिलिया (मध्यभागी).
(२) पाराना राज्य: दक्षिण भागातील एक राज्य.
(३) पॅराग्वे नदी: माटो ग्रासो प्रदेशातून दक्षिणेकडे वाहणारी नदी.
(४) कटिंगा: ईशान्य भागातील अवर्षणग्रस्त चतुष्कोन प्रदेश.
(५) कॅसिनो पुळण: रिओ ग्रांदे दो सुल (दक्षिण टोक) येथील समुद्रकिनारा.
(६) उत्तरेकडील अतिजास्त नागरी लोकसंख्येचे राज्य: अमापा (किंवा ॲमेझोनास - नकाशा सूचीनुसार).

४. (आ) खालील भारताच्या नकाशाचे वाचन करून त्याखालील प्रश्नांची उत्तरे लिहा (कोणतेही चार) : (४ गुण)

(१) भारताच्या दक्षिणेकडील देश कोणता ?

श्रीलंका

(२) भारताचे उत्तर-दक्षिण अंतर किती कि.मी. आहे ?

३२०० कि.मी.

(३) भारताचे अतिदक्षिणेकडील टोक कोणते ?

इंदिरा पॉईंट

(४) भारताच्या मध्यातून कोणते अक्षवृत्त गेले आहे ?

कर्कवृत्त (२३° ३०' उत्तर)

(५) भारतीय प्रमाणवेळेचे रेखावृत्त कोणते ?

८२° ३०' पूर्व

५. भौगोलिक कारणे लिहा (कोणतेही दोन) : (६ गुण)

(१) भारतात सर्वाधिक भाग पानझडी वनांनी व्यापला आहे.

कारण: भारताच्या हवामानात उन्हाळ्यात ठराविक काळ कोरडा ऋतू असतो. अशा काळात झाडांमधील पाण्याचे बाष्पीभवन होऊन पाणी कमी होऊ नये म्हणून वनस्पती आपली पाने गाळतात. भारतात १००० ते २००० मिमी पर्जन्याच्या प्रदेशात ही वने आढळतात. त्यामुळे भारतात पानझडी वनांचे प्रमाण जास्त आहे.

(२) ब्राझीलमधील दरडोई जमीन धारणा भारताच्या तुलनेत जास्त आहे.

कारण: ब्राझीलचे एकूण क्षेत्रफळ (सुमारे ८५ लक्ष चौ.कि.मी.) भारतापेक्षा खूप जास्त आहे, परंतु ब्राझीलची लोकसंख्या भारताच्या तुलनेत (सुमारे २० कोटी) खूप कमी आहे. याउलट भारताचे क्षेत्रफळ कमी असून लोकसंख्या प्रचंड (सुमारे १२१ कोटी) आहे. जमीन जास्त आणि लोकसंख्या कमी असल्यामुळे ब्राझीलमध्ये दरडोई जमीन धारणा जास्त आहे.

(३) उत्तर भारतीय मैदानी प्रदेशात लोहमार्गाचे जाळे विकसित झाले आहे.

कारण: उत्तर भारतीय मैदानी प्रदेश हा सपाट आणि समतल आहे, त्यामुळे येथे रेल्वेमार्ग बांधणे सोपे आणि कमी खर्चाचे आहे. तसेच हा प्रदेश शेती व उद्योगासाठी प्रगत असून येथे लोकसंख्येची घनता जास्त आहे. वाहतुकीची मागणी जास्त असल्याने येथे लोहमार्गाचे दाट जाळे विकसित झाले आहे.

(४) ब्राझीलमध्ये पश्चिमवाहिनी नद्या आढळत नाही.

कारण: ब्राझीलमधील उच्चभूमीचा सर्वसाधारण उतार दक्षिणेकडून उत्तरेकडे आणि पश्चिमेकडून पूर्वेकडे आहे. अनेक प्रमुख नद्या उच्चभूमीतून उगम पावतात व उताराला अनुसरून उत्तरेकडे किंवा पूर्वेकडे (अटलांटिक महासागराकडे) वाहतात. त्यामुळे ब्राझीलमध्ये पश्चिमवाहिनी नद्या आढळत नाहीत.

६. (अ) ब्राझील-नागरी लोकसंख्या टक्केवारी - स्तंभालेख वाचन : (६ गुण)

(१) वरील आकडेवारीतील वर्षांतर किती आहे ?

आकडेवारीतील वर्षांतर १० वर्षे आहे.

(२) कोणत्या दशकात नागरीकरणाचा वेग कमी झालेला दिसतो ?

२००० ते २०१० या दशकात नागरीकरणाचा वेग (वाढ) कमी झालेला दिसतो.

(३) १९७० ते १९८० या दशकात किती टक्क्यांनी नागरीकरणात वाढ झाली आहे ?

६६.० - ५६.८ = ९.२% वाढ झाली आहे.

किंवा

६. (आ) दिलेल्या आलेखाचे वाचन करून प्रश्नांची उत्तरे लिहा : (६ गुण)

(१) आलेख काय दर्शवितात ?

हे आलेख भारत आणि ब्राझील या देशांचे लिंग गुणोत्तर (दर हजारी पुरुषांमागे स्त्रियांची संख्या) दर्शवितात.

(२) आलेखाचा प्रकार कोणता आहे ?

हा रेषालेख (Line Graph) आहे.

(३) २०११ मध्ये कोणत्या देशाचे लिंग गुणोत्तर जास्त होते ?

ब्राझील (१००० पेक्षा जास्त).

(४) २००१ मध्ये ब्राझीलमधील लिंग गुणोत्तर किती आहे ?

अंदाजे १०२५ (दर हजारी पुरुषांमागे).

(५) कोणत्या वर्षी भारतातील लिंग गुणोत्तर सर्वात कमी होते ?

१९९१ या वर्षी.

(६) १९६१ मध्ये भारतामधील लिंग गुणोत्तर किती आहे ?

९४० इतके आहे.

७. खालील प्रश्नांची सविस्तर उत्तरे लिहा (कोणतेही दोन) : (८ गुण)

(१) क्षेत्रभेटीची पूर्व तयारी तुम्ही कशी कराल ? हवामान केंद्राला भेट देण्यासाठी प्रश्नावली तयार करा.

पूर्व तयारी: ठिकाणाची निवड, परवानगी पत्र मिळवणे, नकाशा व मार्ग निश्चित करणे. सोबत वही, पेन, कॅमेरा, होकायंत्र, प्रथमोपचार पेटी इत्यादी साहित्य घेणे.

हवामान केंद्र भेटीसाठी प्रश्नावली:

या केंद्रात कोणकोणती उपकरणे वापरली जातात?
पर्जन्यमापन कसे केले जाते व नोंद कशी ठेवली जाते?
कमान व किमान तापमानाची नोंद दिवसातून किती वेळा घेतली जाते?
हवेचा दाब व वाऱ्याचा वेग मोजण्यासाठी कोणती उपकरणे आहेत?
गोळा केलेली माहिती हवामान खात्याला कशी पाठवली जाते?

(२) भारताच्या हवामानातील हिंदी महासागर व हिमालयाचे महत्त्व सांगा.

हिमालयाचे महत्त्व: उत्तरेकडून येणारे अतिथंड वारे हिमालय अडवतो, त्यामुळे भारताचे थंडीपासून संरक्षण होते. तसेच नैऋत्य मोसमी वारे हिमालयाला अडून भारतात प्रतिरोध पाऊस पडतो.

हिंदी महासागराचे महत्त्व: हिंदी महासागरातून मोठ्या प्रमाणात बाष्प निर्मिती होते, ज्यामुळे भारतात मान्सूनचा पाऊस पडतो. तसेच किनारपट्टीच्या प्रदेशात हवामान सम राहण्यास मदत होते.

(३) ब्राझीलच्या शेती व खाणकाम व्यवसायासंबंधी माहिती लिहा.

शेती: ब्राझीलमधील उच्चभूमी व किनारी भागात शेती केली जाते. कॉफी, सोयाबीन, ऊस, मका ही प्रमुख पिके आहेत. कॉफी उत्पादनात ब्राझील जगात अग्रेसर असून त्याला 'जगाचा कॉफी पॉट' म्हणतात.

खाणकाम: ब्राझीलच्या पूर्व भागात लोहखनिज, मँगनीज, निकेल, बॉक्साईट इत्यादी खनिजे विपुल प्रमाणात आढळतात. ॲमेझॉन खोऱ्यातील घनदाट वनांमुळे तिथे खाणकामावर मर्यादा येतात, परंतु उच्चभूमी प्रदेशात खाणकाम व्यवसाय विकसित झाला आहे.