भूगोल पेपर-२ (N 435) संपूर्ण उत्तरे - जुलै २०२४
प्रश्न १. अचूक पर्याय निवडून विधाने पूर्ण लिहा : (४ गुण)
प्रश्न २. चुकीची जोडी ओळखा : (४ गुण)
(सुधारित: भारताच्या मध्यातून कर्कवृत्त जाते.)
(सुधारित: तरुणांचे प्रमाण भारतात जास्त आहे.)
(सुधारित: ताजमहाल आग्रा येथे आहे.)
प्रश्न ३. टिपा लिहा (कोणतेही दोन) : (४ गुण)
(१) भारत - स्थान व विस्तार
स्थान: भारत हा देश पृथ्वीवर उत्तर आणि पूर्व गोलार्धात आहे. आशिया खंडाच्या दक्षिण भागात हा देश वसलेला आहे.
विस्तार: भारताच्या मुख्य भूमीचा अक्षवृत्तीय विस्तार ८°४' उत्तर ते ३७°६' उत्तर अक्षवृत्त आणि रेखावृत्तीय विस्तार ६८°७' पूर्व ते ९७°२५' पूर्व रेखावृत्त असा आहे. भारताच्या मध्यातून कर्कवृत्त (२३°३०' उ.) गेले आहे.
(२) अजस्र कडा (The Great Escarpment)
अजस्र कडा हा ब्राझीलमधील क्षेत्रफळाच्या दृष्टीने सर्वात लहान पण वैशिष्ट्यपूर्ण प्राकृतिक विभाग आहे. साओ पावलो ते पोर्तो अलेग्रे या भागात ब्राझील उच्चभूमीची उंची एकदम कमी होते. या कड्यामुळे आग्नेय व्यापारी वारे अडवले जातात, ज्यामुळे कड्याच्या पलीकडे (किनारपट्टीवर) प्रतिरोध पाऊस पडतो. कड्याच्या पश्चिमेकडील भागात वाऱ्याच्या अडथळ्यामुळे पाऊस कमी पडतो, याला 'पर्जन्यछायेचा प्रदेश' किंवा 'अवर्षण चतुष्कोन' असे म्हणतात.
(३) हिंदी महासागराचे महत्त्व
भारताला हिंदी महासागरामुळे सामरिकदृष्ट्या महत्त्वाचे स्थान लाभले आहे. हा महासागर पूर्व आशिया, आफ्रिका आणि युरोप यांना जोडणारा महत्त्वाचा दुवा आहे. भारताच्या मान्सून हवामानावर या महासागराचा मोठा प्रभाव आहे. तसेच व्यापार, मासेमारी, आणि खनिज तेल (उदा. बॉम्बे हाय) मिळवण्यासाठी हा महासागर अत्यंत उपयुक्त आहे.
प्रश्न ४. (अ) ब्राझीलच्या नकाशा आराखड्यात माहिती भरा व सूची तयार करा (कोणतेही चार) : (४ गुण)
प्रश्न ४. (आ) खालील भारताच्या नकाशाचे वाचन करून त्याखालील प्रश्नांची उत्तरे लिहा (कोणतेही चार) : (४ गुण)
(१) वरील नकाशा काय दर्शवितो?
उत्तर: हा नकाशा भारताची 'लोकसंख्या घनता (२०११)' दर्शवितो.
(२) १०० पेक्षा कमी लोकसंख्या घनतेचे कोणतेही दोन राज्य सांगा.
उत्तर: अरुणाचल प्रदेश, मिझोराम, सिक्कीम, जम्मू-काश्मीर (कोणतेही दोन).
(३) मध्यप्रदेश राज्याची लोकसंख्येची घनता किती आहे?
उत्तर: १०१ ते २५० व्यक्ती प्रति चौ.कि.मी.
(४) दक्षिण भारतातील ५०० पेक्षा जास्त घनता असलेले दोन राज्य कोणते?
उत्तर: केरळ आणि तामिळनाडू.
(५) मिझोराम राज्याची लोकसंख्येची घनता किती आहे?
उत्तर: १०० पेक्षा कमी (प्रति चौ.कि.मी).
प्रश्न ५. भौगोलिक कारणे लिहा (कोणतेही दोन) : (६ गुण)
(१) भारताकडे एक प्रमुख जागतिक बाजारपेठ म्हणून पाहिले जाते.
कारण: भारताची लोकसंख्या जगात दुसऱ्या क्रमांकाची आहे (आता सर्वाधिक). भारतात तरुणांचे प्रमाण जास्त आहे, म्हणजेच ही एक 'तरुण कार्यशील लोकसंख्या' आहे. लोकांच्या वाढत्या क्रयशक्तीमुळे विविध वस्तूंना मोठी मागणी आहे. तसेच जागतिकीकरणामुळे भारतीय बाजारपेठ जगासाठी खुली झाली आहे. त्यामुळे भारताकडे एक मोठी आणि महत्त्वाची जागतिक बाजारपेठ म्हणून पाहिले जाते.
(२) ब्राझीलमध्ये नेहमी हिमवर्षाव होत नाही.
कारण: ब्राझीलचा बहुतांश भाग उष्ण कटिबंधात येतो. ब्राझीलच्या उत्तरेकडून विषुववृत्त तर दक्षिणेकडून मकरवृत्त जाते. येथे सूर्यकिरणे लंबरूप पडतात, त्यामुळे तापमान जास्त असते. हिमवर्षाव होण्यासाठी तापमान गोठणबिंदूच्या खाली जाणे आवश्यक असते आणि पर्वतीय उंची जास्त असावी लागते. ब्राझीलमध्ये अतिउंच पर्वतीय प्रदेश नाहीत. त्यामुळे, केवळ काही अपवादात्मक स्थितीत दक्षिण ध्रुवीय वारे आल्यास दक्षिण भागात थोडा हिमवर्षाव होतो, अन्यथा नेहमी होत नाही.
(३) ईशान्य ब्राझीलमध्ये वस्त्या विरळ आहेत.
कारण: ब्राझीलचा ईशान्य भाग (कटिंगा) हा 'पर्जन्यछायेचा प्रदेश' आहे. येथे पाऊस अतिशय कमी पडतो आणि वारंवार दुष्काळ पडतो. पाण्याची कमतरता असल्यामुळे येथे शेतीचा विकास झालेला नाही. जीवन जगण्यासाठी हा भाग कठीण असल्याने ईशान्य ब्राझीलमध्ये मानवी वस्त्या विरळ आहेत.
(४) भारतातील दूरसंचार उद्योग हे अतिवेगाने वाढणारे क्षेत्र बनले आहे.
कारण: माहिती तंत्रज्ञान आणि संवाद युगात भारतात मोबाईल आणि इंटरनेटचा वापर प्रचंड वाढला आहे. स्वस्त दरात डेटा आणि स्मार्टफोन्सची उपलब्धता, 'डिजिटल इंडिया' सारखे सरकारी उपक्रम आणि खाजगी कंपन्यांमधील स्पर्धा यामुळे दूरसंचार क्षेत्राचा विस्तार झाला आहे. म्हणून हे एक अतिवेगाने वाढणारे क्षेत्र बनले आहे.
प्रश्न ६. (अ) खालील सांख्यिकीय माहितीच्या आधारे स्तंभालेख तयार करा व खालील प्रश्नांची उत्तरे लिहा : (६ गुण)
(टीप: विद्यार्थ्यांनी आलेख कागदावर साध्या स्तंभालेखाची रचना करावी. X-अक्षावर वर्षे आणि Y-अक्षावर नागरीकरणाची टक्केवारी घ्यावी.)
(१) कोणत्या वर्षात नागरीकरण सर्वाधिक होते?
उत्तर: २०११ (३१.२%).
(२) १९८१ ते १९९१ या दशकात नागरीकरणात किती टक्क्याने वाढ झाली आहे?
उत्तर: १९९१ (२५.७) - १९८१ (२३.३) = २.४%.
(३) कोणत्या वर्षी नागरीकरणाचा कल सर्वात कमी दिसतो?
उत्तर: १९६१ ते १९७१ या दशकात वाढ सर्वात कमी (केवळ ०.२%) होती.
प्रश्न ६. (आ) किंवा - खालील आकृतीचे वाचन करून त्याखालील प्रश्नांची उत्तरे लिहा :
(दिलेल्या वर्तुळालेखांनुसार - GDP आणि लोकसंख्या टक्केवारी)
(१) प्राथमिक व्यवसायामध्ये गुंतलेल्या लोकसंख्येची टक्केवारी कोणत्या देशात जास्त आहे?
उत्तर: भारत (४८.८%).
(२) स्थूल अंतर्देशीय उत्पादनात कोणत्या देशात तृतीयक व्यवसायाचे योगदान अधिक आहे?
उत्तर: ब्राझील (६७%).
(३) स्थूल अंतर्देशीय उत्पादनात द्वितीयक व्यवसायांचा हिस्सा कोणत्या देशात जास्त आहे?
उत्तर: ब्राझील (२७.५%).
(४) भारतामध्ये द्वितीयक व्यवसायाचे योगदान किती आहे?
उत्तर: २६%.
(५) स्थूल अंतर्देशीय उत्पादनात तृतीयक व्यवसायातील ब्राझीलचे योगदान भारतापेक्षा किती टक्क्याने जास्त आहे?
उत्तर: ६७% (ब्राझील) - ५७% (भारत) = १०%.
(६) भारतात कोणत्या व्यवसाय प्रकारात स्थूल अंतर्देशीय उत्पादन कमी परंतु लोकसंख्येची टक्केवारी जास्त आहे?
उत्तर: प्राथमिक व्यवसाय (उत्पादन १७% पण लोकसंख्या ४८.८%).
प्रश्न ७. खालील प्रश्नांची सविस्तर उत्तरे लिहा (कोणतेही दोन) : (८ गुण)
(१) क्षेत्रभेट म्हणजे काय? समुद्रकिनारी गेल्यावर कोणती काळजी घ्याल?
क्षेत्रभेट: एखाद्या ठिकाणाला प्रत्यक्ष भेट देऊन तेथील भौगोलिक व सांस्कृतिक घटकांची माहिती मिळवणे म्हणजे क्षेत्रभेट होय. याद्वारे मानवी जीवन आणि पर्यावरण यांचा सहसंबंध समजून घेता येतो.
समुद्रकिनारी घ्यावयची काळजी:
- भरती-ओहोटीच्या वेळांची माहिती स्थानिक लोकांकडून घ्यावी.
- खोल पाण्यात जाणे किंवा पोहणे टाळावे.
- समुद्रकिनारी असलेल्या खडकाळ भागावर किंवा कड्यांवर जाणे टाळावे, सेल्फी घेण्याचा मोह टाळावा.
- शिक्षकांच्या किंवा मार्गदर्शकांच्या सूचनांचे तंतोतंत पालन करावे.
- प्रथमोपचार पेटी सोबत ठेवावी.
- समुद्रकिनारी कचरा टाकून प्रदूषण करू नये.
(२) हिमालय पर्वताची सविस्तर माहिती लिहा.
हिमालय: हिमालय हा अर्वाचीन वली पर्वत आहे. तो भारताच्या उत्तरेला असून ताजिकिस्तानमधील पामिरच्या पठारापासून पूर्वेकडे पसरलेला आहे.
- रांगा: हिमालयाच्या दक्षिणोत्तर तीन समांतर रांगा आहेत:
- शिवालिक: ही सर्वात दक्षिणेकडील आणि नवीन रांग आहे.
- लघु हिमालय (हिमाचल): शिवालिकच्या उत्तरेला ही रांग आहे.
- बृहद् हिमालय (हिमाद्री): ही सर्वात उत्तरेकडील, सर्वात उंच आणि बर्फाच्छादित रांग आहे.
- महत्त्व: हिमालय उत्तरेकडून येणाऱ्या थंड वाऱ्यांना अडवतो आणि दक्षिणेकडून येणाऱ्या मान्सून वाऱ्यांना अडवून भारतात पाऊस पाडतो. अनेक बारमाही नद्यांचा (गंगा, सिंधू, ब्रह्मपुत्रा) उगम हिमालयात होतो.
(३) ब्राझील व भारतामधील वनांचा ऱ्हास होण्याची कारणे कोणती?
ब्राझीलमधील कारणे:
- स्थलांतरित शेती (रोका) साठी जंगले जाळली जातात.
- पशुपालनासाठी कुरणे तयार करण्यासाठी जंगलतोड होते.
- खाणकाम आणि रस्ते विकासासाठी (उदा. ट्रान्स ॲमेझोनियन मार्ग) वृक्षतोड.
- बेकायदेशीर लाकूड तोड.
भारतामधील कारणे:
- वाढत्या लोकसंख्येला निवासासाठी आणि शेतीसाठी जमिनीची गरज.
- झूम शेती (ईशान्य भारतात).
- इंधनासाठी लाकूड गोळा करणे.
- शहरीकरण, औद्योगिकीकरण आणि धरणे, रस्ते यांसारखे विकास प्रकल्प.
