Showing posts with label SSC Board Exam. Show all posts
Showing posts with label SSC Board Exam. Show all posts

Geography Paper II (N 441) Solution | July 2024 | Hindi Medium | SSC Maharashtra Board

भूगोल पेपर-II (N 441) संपूर्ण हल - जुलाई 2024

प्रश्न 1. सही विकल्प चुनकर वाक्य पूर्ण कीजिए एवं उत्तर-पत्रिका में फिर से लिखिए : (4 अंक)

(1) किसी स्थान पर प्रत्यक्ष जाकर वहाँ के भौगोलिक घटकों की जानकारी प्राप्त करना इसे ही ............................ कहते हैं।
  • (i) क्षेत्र भेंट
  • (ii) आरोग्य पर्यटन
  • (iii) जनगणना
  • (iv) गृह भेंट
उत्तर: (i) क्षेत्र भेंट

(2) भारत ................... पदार्थ के लिए संसारभर में प्रसिद्ध है।
  • (i) तिलहन
  • (ii) कॉफी
  • (iii) कोको
  • (iv) मसाला
उत्तर: (iv) मसाला

(3) ब्राजील ..................... महाद्वीप में सबसे अधिक जनसंख्या वाला देश है।
  • (i) उत्तरी अमेरिका
  • (ii) एशिया
  • (iii) दक्षिणी अमेरिका
  • (iv) आस्ट्रेलिया
उत्तर: (iii) दक्षिणी अमेरिका

(4) भारतीय मानक समय ग्रीनविच मानक समय से .................. आगे है।
  • (i) 5 घंटे 15 मिनट
  • (ii) 5 घंटे 30 मिनट
  • (iii) 5 घंटे 45 मिनट
  • (iv) 6 घंटे 30 मिनट
उत्तर: (ii) 5 घंटे 30 मिनट

प्रश्न 2. गलत जोड़ियाँ पहचानिए : (4 अंक)

(1) नदी प्रणाली
  • (i) अमेजन जल प्रणाली → ब्राजील के उत्तरी भाग में
  • (ii) पुरागुआकु → ब्राजील के पश्चिमी भाग में
  • (iii) साओ फ्रान्सिसको → ब्राजील के पूर्वी भाग में
  • (iv) पेराग्वे-पराना जल प्रणाली → ब्राजील के दक्षिणी-पश्चिमी भाग में
गलत जोड़ी: (ii) पुरागुआकु → ब्राजील के पश्चिमी भाग में

(2) स्थान व जलवायु
  • (i) भारत का हवामान → मानसून
  • (ii) ब्राजील के उत्तरी भाग में → विषुवत वृत्त
  • (iii) भारत के मध्य भाग में → मकर वृत्त
  • (iv) ब्राजील की पूर्व दिशा में → अटलांटिक महासागर
गलत जोड़ी: (iii) भारत के मध्य भाग में → मकर वृत्त
(सुधार: भारत के मध्य से कर्क वृत्त (Tropic of Cancer) गुजरता है।)

(3) जनसंख्या विशेषताएँ
  • (i) लिंग अनुपात कम होने वाला देश → भारत
  • (ii) साक्षरता का प्रमाण अधिक होने वाला देश → ब्राजील
  • (iii) युवाओं की संख्या अधिक होने वाला देश → ब्राजील
  • (iv) वृद्धों की संख्या कम होने वाला देश → भारत
गलत जोड़ी: (iii) युवाओं की संख्या अधिक होने वाला देश → ब्राजील
(सुधार: भारत में युवाओं की संख्या अधिक है।)

(4) पर्यटन स्थल
  • (i) गेटवे ऑफ इंडिया → मुंबई
  • (ii) अजंता गुफा → औरंगाबाद
  • (iii) ताजमहल → नई दिल्ली
  • (iv) कोलकाता → भारत का प्रमुख बन्दरगाह
गलत जोड़ी: (iii) ताजमहल → नई दिल्ली
(सुधार: ताजमहल आगरा में है।)

प्रश्न 3. टिप्पणी लिखिये (कोई दो) : (4 अंक)

(1) भारत - स्थान व विस्तार

स्थान: भारत उत्तरी और पूर्वी गोलार्ध में स्थित है। यह एशिया महाद्वीप के दक्षिणी भाग में है।
विस्तार: भारत की मुख्य भूमि का विस्तार 8°4' उत्तर से 37°6' उत्तर अक्षांश और 68°7' पूर्व से 97°25' पूर्व देशांतर के बीच है। कर्क रेखा (23°30' N) भारत के मध्य से गुजरती है। क्षेत्रफल की दृष्टि से भारत विश्व का 7वां सबसे बड़ा देश है।

(2) अजस्र कड़ा (The Great Escarpment)

ब्राजील के उच्चभूमि का पूर्वी ढलान बहुत तीव्र है, जिसे 'अजस्र कड़ा' कहा जाता है। साओ पाउलो से पोर्टो एलेग्रे तक इसकी ऊँचाई एकदम कम हो जाती है। यह कड़ा दक्षिण-पूर्वी व्यापारिक पवनों के लिए अवरोध का कार्य करता है, जिससे तटीय भागों में भारी वर्षा होती है। इसके विपरीत, कड़े के पीछे के भाग (पश्चिम) में वर्षा बहुत कम होती है, जिसे 'वृष्टिछाया प्रदेश' या 'अनावृष्टि चतुष्कोण' कहा जाता है।

(3) हिंद महासागर का महत्त्व

भारत को हिंद महासागर के कारण एक केंद्रीय और सामरिक स्थान प्राप्त है। यह महासागर पूर्व और पश्चिम के व्यापार मार्गों को जोड़ता है। भारत की जलवायु (मानसून) पर इसका गहरा प्रभाव पड़ता है। इसके अलावा, मत्स्य पालन, खनिज तेल (जैसे बॉम्बे हाई) और राष्ट्रीय सुरक्षा की दृष्टि से हिंद महासागर का अत्यंत महत्त्व है।

प्रश्न 4. (अ) दिए गए ब्राजील के मानचित्र में निम्न घटक दर्शाकर नाम लिखिए एवं सूची तैयार कीजिए (कोई चार) : (4 अंक)

  • (1) रिओ ग्रांडे हवाई अड्डा: ब्राजील के सबसे दक्षिणी राज्य (रिओ ग्रांडे डो सुल) में दर्शाएं।
  • (2) मनासनदीय बंदरगाह (Manaus): अमेजन नदी के किनारे (उत्तरी ब्राजील) में स्थित है।
  • (3) पंपास का घास वाला प्रदेश: ब्राजील के सुदूर दक्षिण में।
  • (4) कटिंगा: ब्राजील के उत्तर-पूर्वी भाग में स्थित सूखाग्रस्त क्षेत्र।
  • (5) मराजो द्वीप: उत्तर में अमेजन नदी के मुहाने पर।
  • (6) उत्तरी अटलांटिक महासागर: ब्राजील के उत्तरी तट के साथ।

प्रश्न 4. (आ) दिए गए मानचित्र का अध्ययन करके प्रश्नों के उत्तर लिखिये (कोई चार) : (4 अंक)

(1) उपर्युक्त मानचित्र क्या दर्शाता है?
उत्तर: यह मानचित्र भारत का 'जनसंख्या घनत्व (2011)' दर्शाता है।

(2) 100 से कम जनसंख्या के घनत्व वाले किन्हीं दो राज्यों के नाम लिखिए।
उत्तर: अरुणाचल प्रदेश, मिजोरम, सिक्किम (कोई दो)।

(3) मध्य प्रदेश राज्य की जनसंख्या का घनत्व कितना है?
उत्तर: 101 से 250 व्यक्ति प्रति वर्ग किमी।

(4) दक्षिण भारत के 500 से अधिक जनसंख्या घनत्व वाले कोई दो राज्य बताइये।
उत्तर: केरल और तमिलनाडु।

(5) मिजोरम राज्य की जनसंख्या का घनत्व कितना है?
उत्तर: 100 से कम (प्रति वर्ग किमी)।

प्रश्न 5. भौगोलिक कारण लिखिए (कोई दो) : (6 अंक)

(1) भारत एक प्रमुख विश्व बाजार के रूप में विकसित हो रहा है।

कारण: भारत दुनिया का सबसे अधिक जनसंख्या वाला देश है। यहाँ युवाओं और कार्यशील जनसंख्या का अनुपात अधिक है। लोगों की क्रय शक्ति बढ़ रही है, जिससे वस्तुओं की मांग में वृद्धि हुई है। वैश्वीकरण और उदारीकरण के कारण विदेशी निवेश बढ़ रहा है। इन सभी कारणों से भारत एक विशाल और महत्त्वपूर्ण वैश्विक बाजार के रूप में उभर रहा है।

(2) ब्राजील में नियमित हिम वर्षा नहीं होती है।

कारण: ब्राजील का अधिकांश भाग उष्ण कटिबंध में स्थित है। इसके उत्तर से विषुवत रेखा और दक्षिण से मकर रेखा गुजरती है, जिससे यहाँ का तापमान साल भर ऊँचा रहता है। हिमपात के लिए तापमान का जमाव बिंदु से नीचे जाना और अधिक ऊँचाई आवश्यक है, जो ब्राजील में सामान्यतः नहीं पाया जाता। केवल दक्षिणी भाग में कभी-कभी अपवादात्मक स्थितियों में ही हिमपात होता है।

(3) उत्तर-पूर्व ब्राजील में अधिवास विरल है।

कारण: ब्राजील का उत्तर-पूर्वी भाग (कटिंगा) वृष्टिछाया प्रदेश में आता है। यहाँ वर्षा बहुत कम होती है और अक्सर सूखे की स्थिति रहती है। कृषि के लिए यह क्षेत्र उपयुक्त नहीं है और जल की कमी के कारण जीवन कठिन है। इसलिए, यहाँ मानव बस्तियाँ (अधिवास) विरल हैं।

(4) भारत में दूरसंचार उद्योग तीव्र गति से बढ़ रहा है।

कारण: सूचना और संचार प्रौद्योगिकी के युग में, भारत में मोबाइल और इंटरनेट का उपयोग तेजी से बढ़ा है। 'डिजिटल इंडिया' जैसे सरकारी प्रयास और निजी कंपनियों द्वारा सस्ती दरों पर सेवाएँ उपलब्ध कराने से यह क्षेत्र फैला है। विशाल जनसंख्या और स्मार्टफोन्स की बढ़ती पहुँच के कारण दूरसंचार उद्योग भारत में सबसे तेजी से बढ़ने वाले क्षेत्रों में से एक बन गया है।

प्रश्न 6. (अ) निम्नलिखित सांख्यिकीय जानकारी के आधार पर साधारण रेखालेख (Bar Graph) बनाइए एवं निम्नलिखित प्रश्नों के उत्तर लिखिए : (6 अंक)

(नोट: छात्रों को ग्राफ पेपर पर वर्ष और शहरीकरण के प्रतिशत का उपयोग करके स्तंभ आलेख बनाना चाहिए।)

(1) कौनसे वर्ष में नगरीकरण की प्रवृत्ति सबसे अधिक है?
उत्तर: 2011 (31.2%) में।

(2) 1981 से 1991 इस दशक में नगरीकरण की प्रवृत्ति में कितने प्रतिशत की वृद्धि हुई है?
उत्तर: 1991 (25.7) - 1981 (23.3) = 2.4%

(3) किस वर्ष में नगरीकरण प्रवृत्ति सबसे कम है?
उत्तर: 1961 (18.0%) में (या वृद्धि दर के हिसाब से 1961-1971 दशक में)।

प्रश्न 6. (आ) अथवा - निम्नलिखित आकृतियों का निरीक्षण कर निम्नलिखित प्रश्नों के उत्तर लिखिए :

(दिए गए वृत्तालेखों (Pie Charts) के आधार पर - सकल घरेलू उत्पाद और कार्यरत जनसंख्या)

(1) प्राथमिक व्यवसायों में कार्यरत जनसंख्या का प्रतिशत किस देश में अधिक है?
उत्तर: भारत (48.8%)।

(2) सकल घरेलू उत्पादन में किस देश का तृतीयक व्यवसाय में योगदान अधिक है?
उत्तर: ब्राजील (67%)।

(3) सकल घरेलू उत्पादन में द्वितीयक व्यवसाय का भाग किस देश का अधिक है?
उत्तर: ब्राजील (27.5%)।

(4) भारत के सकल घरेलू उत्पादन में द्वितीयक व्यवसाय का योगदान कितना है?
उत्तर: 26%

(5) सकल घरेलू उत्पादन में तृतीयक व्यवसाय का ब्राजील का योगदान भारत से कितने प्रतिशत अधिक है?
उत्तर: 67% (ब्राजील) - 57% (भारत) = 10%

(6) भारत में कौनसे व्यवसाय का सकल घरेलू उत्पादन कम लेकिन जनसंख्या का प्रतिशत अधिक है?
उत्तर: प्राथमिक व्यवसाय (जीडीपी में केवल 17% योगदान लेकिन 48.8% जनसंख्या निर्भर है)।

प्रश्न 7. निम्नलिखित प्रश्नों के उत्तर विस्तार से लिखिए (कोई दो) : (8 अंक)

(1) क्षेत्र अध्ययन क्या है? समुद्र किनारे जाने पर आप कौनसी सावधानियाँ रखेंगे?

क्षेत्र अध्ययन (Field Visit): किसी स्थान पर प्रत्यक्ष जाकर वहाँ की भौगोलिक, सांस्कृतिक और सामाजिक स्थितियों का अध्ययन करना क्षेत्र अध्ययन कहलाता है। यह भूगोल सीखने की एक व्यावहारिक विधि है।

सावधानियाँ:

  • ज्वार-भाटा (High tide/Low tide) के समय की पूर्व जानकारी लेंगे।
  • गहरे पानी में नहीं उतरेंगे और तैरने का जोखिम नहीं उठाएंगे।
  • समुद्र के किनारे फिसलन वाली चट्टानों या कड़ों पर नहीं जाएंगे।
  • शिक्षकों और स्थानीय रक्षकों (Lifeguards) की सूचनाओं का पालन करेंगे।
  • सेल्फी लेते समय अपनी सुरक्षा का ध्यान रखेंगे।
  • पर्यावरण को नुकसान नहीं पहुँचाएंगे (कचरा नहीं फैलाएंगे)।

(2) हिमालय पर्वत की सविस्तर जानकारी लिखिए।

हिमालय: हिमालय एक युवा वलित पर्वत है जो भारत की उत्तरी सीमा पर स्थित है। यह पामीर की गांठ से पूर्व की ओर एक चाप (Arc) के रूप में फैला हुआ है।

  • श्रेणियाँ: हिमालय में दक्षिण से उत्तर की ओर तीन प्रमुख समांतर श्रेणियाँ हैं:
    1. शिवालिक: यह सबसे दक्षिणी और नई श्रेणी है।
    2. लघु हिमालय (हिमाचल): यह शिवालिक के उत्तर में है।
    3. वृहद हिमालय (हिमाद्री): यह सबसे उत्तरी, सबसे ऊँची और हमेशा बर्फ से ढकी रहने वाली श्रेणी है।
  • महत्त्व: हिमालय उत्तर से आने वाली ठंडी हवाओं को रोकता है और मानसून हवाओं को रोककर भारत में वर्षा कराता है। यह गंगा, यमुना, सिंधु और ब्रह्मपुत्र जैसी बारहमासी नदियों का स्रोत है।

(3) ब्राजील और भारत में वनों की कमी के कारण लिखिए।

ब्राजील में कारण:

  • स्थानांतरित कृषि (रोका) के लिए वनों को जलाना।
  • पशुचारण (Cattle Ranching) के लिए चारागाहों का विस्तार।
  • लकड़ी की अवैध कटाई और खनन गतिविधियाँ।
  • ट्रांस-अमेजन राजमार्ग जैसे विकास कार्य।

भारत में कारण:

  • बढ़ती जनसंख्या के लिए आवास और कृषि भूमि की मांग।
  • झूम खेती (विशेषकर पूर्वोत्तर भारत में)।
  • शहरीकरण और औद्योगिकीकरण का विस्तार।
  • बाध, सड़कें और अन्य विकास परियोजनाओं का निर्माण।
  • ईंधन और फर्नीचर के लिए पेड़ों की कटाई।
Question Paper Page No. 1 Question Paper Page No. 2 Question Paper Page No. 3 Question Paper Page No. 4 Question Paper Page No. 5 Question Paper Page No. 6 Question Paper Page No. 7 Question Paper Page No. 8

Geography Paper II (N 435) Solution | July 2024 | Marathi Medium | SSC Maharashtra Board

भूगोल पेपर-२ (N 435) संपूर्ण उत्तरे - जुलै २०२४

प्रश्न १. अचूक पर्याय निवडून विधाने पूर्ण लिहा : (४ गुण)

(१) एखाद्या ठिकाणी प्रत्यक्ष जाऊन तेथील भौगोलिक घटकांची माहिती घेणे याला ........................ असे म्हणतात.
  • (i) क्षेत्रभेट
  • (ii) आरोग्य पर्यटन
  • (iii) जनगणना
  • (iv) गृहभेट
उत्तर: (i) क्षेत्रभेट

(२) भारत हा देश ................... या पदार्थासाठी जगप्रसिद्ध आहे.
  • (i) तेलबिया
  • (ii) कॉफी
  • (iii) कोक
  • (iv) मसाला
उत्तर: (iv) मसाला

(३) ब्राझील हा ..................... खंडातील सर्वात जास्त लोकसंख्या असलेला देश आहे.
  • (i) उत्तर अमेरिका
  • (ii) आशिया
  • (iii) दक्षिण अमेरिका
  • (iv) ऑस्ट्रेलिया
उत्तर: (iii) दक्षिण अमेरिका

(४) भारतीय प्रमाणवेळ ही ग्रीनीच वेळेच्या .................. पुढे आहे.
  • (i) ५ तास १५ मिनिटे
  • (ii) ५ तास ३० मिनिटे
  • (iii) ५ तास ४५ मिनिटे
  • (iv) ६ तास ३० मिनिटे
उत्तर: (ii) ५ तास ३० मिनिटे

प्रश्न २. चुकीची जोडी ओळखा : (४ गुण)

(१) नदी खोरे
  • (i) ॲमेझॉन जलप्रणाली → ब्राझीलच्या उत्तरेस
  • (ii) पुरागुआकु → ब्राझीलच्या पश्चिमेस
  • (iii) साओ फ्रान्सिस्को → ब्राझीलच्या पूर्वेला
  • (iv) पॅराग्वे-पॅराना जलप्रणाली → ब्राझीलच्या नैर्ऋत्येला
चुकीची जोडी: (ii) पुरागुआकु → ब्राझीलच्या पश्चिमेस

(२) स्थान व हवामान
  • (i) भारताचे हवामान → मान्सून
  • (ii) ब्राझीलच्या उत्तरेला → विषुववृत्त
  • (iii) भारताच्या मध्यातून → मकरवृत्त
  • (iv) ब्राझीलच्या पूर्वेला → अटलांटिक महासागर
चुकीची जोडी: (iii) भारताच्या मध्यातून → मकरवृत्त
(सुधारित: भारताच्या मध्यातून कर्कवृत्त जाते.)

(३) लोकसंख्या वैशिष्ट्ये
  • (i) लिंगगुणोत्तर कमी असलेला देश → भारत
  • (ii) साक्षरता जास्त असलेला देश → ब्राझील
  • (iii) तरुणांचे प्रमाण जास्त असलेला देश → ब्राझील
  • (iv) वृद्धांचे प्रमाण कमी असलेला देश → भारत
चुकीची जोडी: (iii) तरुणांचे प्रमाण जास्त असलेला देश → ब्राझील
(सुधारित: तरुणांचे प्रमाण भारतात जास्त आहे.)

(४) पर्यटन स्थळे
  • (i) गेटवे ऑफ इंडिया → मुंबई
  • (ii) अजिंठा लेणी → औरंगाबाद
  • (iii) ताजमहाल → नई दिल्ली
  • (iv) कोलकाता → भारतातील प्रमुख बंदर
चुकीची जोडी: (iii) ताजमहाल → नई दिल्ली
(सुधारित: ताजमहाल आग्रा येथे आहे.)

प्रश्न ३. टिपा लिहा (कोणतेही दोन) : (४ गुण)

(१) भारत - स्थान व विस्तार

स्थान: भारत हा देश पृथ्वीवर उत्तर आणि पूर्व गोलार्धात आहे. आशिया खंडाच्या दक्षिण भागात हा देश वसलेला आहे.
विस्तार: भारताच्या मुख्य भूमीचा अक्षवृत्तीय विस्तार ८°४' उत्तर ते ३७°६' उत्तर अक्षवृत्त आणि रेखावृत्तीय विस्तार ६८°७' पूर्व ते ९७°२५' पूर्व रेखावृत्त असा आहे. भारताच्या मध्यातून कर्कवृत्त (२३°३०' उ.) गेले आहे.

(२) अजस्र कडा (The Great Escarpment)

अजस्र कडा हा ब्राझीलमधील क्षेत्रफळाच्या दृष्टीने सर्वात लहान पण वैशिष्ट्यपूर्ण प्राकृतिक विभाग आहे. साओ पावलो ते पोर्तो अलेग्रे या भागात ब्राझील उच्चभूमीची उंची एकदम कमी होते. या कड्यामुळे आग्नेय व्यापारी वारे अडवले जातात, ज्यामुळे कड्याच्या पलीकडे (किनारपट्टीवर) प्रतिरोध पाऊस पडतो. कड्याच्या पश्चिमेकडील भागात वाऱ्याच्या अडथळ्यामुळे पाऊस कमी पडतो, याला 'पर्जन्यछायेचा प्रदेश' किंवा 'अवर्षण चतुष्कोन' असे म्हणतात.

(३) हिंदी महासागराचे महत्त्व

भारताला हिंदी महासागरामुळे सामरिकदृष्ट्या महत्त्वाचे स्थान लाभले आहे. हा महासागर पूर्व आशिया, आफ्रिका आणि युरोप यांना जोडणारा महत्त्वाचा दुवा आहे. भारताच्या मान्सून हवामानावर या महासागराचा मोठा प्रभाव आहे. तसेच व्यापार, मासेमारी, आणि खनिज तेल (उदा. बॉम्बे हाय) मिळवण्यासाठी हा महासागर अत्यंत उपयुक्त आहे.

प्रश्न ४. (अ) ब्राझीलच्या नकाशा आराखड्यात माहिती भरा व सूची तयार करा (कोणतेही चार) : (४ गुण)

  • (१) रिओ ग्रांडे विमानतळ: ब्राझीलच्या अतिदक्षिणेकडील 'रिओ ग्रांडे दो सुल' राज्यात दाखवावे.
  • (२) मनॉस बंदर: ब्राझीलच्या उत्तरेकडे ॲमेझॉन नदीवर दाखवावे.
  • (३) पंपास गवताळ प्रदेश: दक्षिण भागातील गवताळ प्रदेश.
  • (४) कटिंगा: ईशान्य भागातील अवर्षणग्रस्त प्रदेश.
  • (५) माराजो बेट: उत्तरेला ॲमेझॉन नदीच्या मुखाशी असलेले बेट.
  • (६) उत्तर अटलांटिक महासागर: ब्राझीलच्या उत्तर किनारपट्टीला लागून असलेला महासागर.

प्रश्न ४. (आ) खालील भारताच्या नकाशाचे वाचन करून त्याखालील प्रश्नांची उत्तरे लिहा (कोणतेही चार) : (४ गुण)

(१) वरील नकाशा काय दर्शवितो?
उत्तर: हा नकाशा भारताची 'लोकसंख्या घनता (२०११)' दर्शवितो.

(२) १०० पेक्षा कमी लोकसंख्या घनतेचे कोणतेही दोन राज्य सांगा.
उत्तर: अरुणाचल प्रदेश, मिझोराम, सिक्कीम, जम्मू-काश्मीर (कोणतेही दोन).

(३) मध्यप्रदेश राज्याची लोकसंख्येची घनता किती आहे?
उत्तर: १०१ ते २५० व्यक्ती प्रति चौ.कि.मी.

(४) दक्षिण भारतातील ५०० पेक्षा जास्त घनता असलेले दोन राज्य कोणते?
उत्तर: केरळ आणि तामिळनाडू.

(५) मिझोराम राज्याची लोकसंख्येची घनता किती आहे?
उत्तर: १०० पेक्षा कमी (प्रति चौ.कि.मी).

प्रश्न ५. भौगोलिक कारणे लिहा (कोणतेही दोन) : (६ गुण)

(१) भारताकडे एक प्रमुख जागतिक बाजारपेठ म्हणून पाहिले जाते.

कारण: भारताची लोकसंख्या जगात दुसऱ्या क्रमांकाची आहे (आता सर्वाधिक). भारतात तरुणांचे प्रमाण जास्त आहे, म्हणजेच ही एक 'तरुण कार्यशील लोकसंख्या' आहे. लोकांच्या वाढत्या क्रयशक्तीमुळे विविध वस्तूंना मोठी मागणी आहे. तसेच जागतिकीकरणामुळे भारतीय बाजारपेठ जगासाठी खुली झाली आहे. त्यामुळे भारताकडे एक मोठी आणि महत्त्वाची जागतिक बाजारपेठ म्हणून पाहिले जाते.

(२) ब्राझीलमध्ये नेहमी हिमवर्षाव होत नाही.

कारण: ब्राझीलचा बहुतांश भाग उष्ण कटिबंधात येतो. ब्राझीलच्या उत्तरेकडून विषुववृत्त तर दक्षिणेकडून मकरवृत्त जाते. येथे सूर्यकिरणे लंबरूप पडतात, त्यामुळे तापमान जास्त असते. हिमवर्षाव होण्यासाठी तापमान गोठणबिंदूच्या खाली जाणे आवश्यक असते आणि पर्वतीय उंची जास्त असावी लागते. ब्राझीलमध्ये अतिउंच पर्वतीय प्रदेश नाहीत. त्यामुळे, केवळ काही अपवादात्मक स्थितीत दक्षिण ध्रुवीय वारे आल्यास दक्षिण भागात थोडा हिमवर्षाव होतो, अन्यथा नेहमी होत नाही.

(३) ईशान्य ब्राझीलमध्ये वस्त्या विरळ आहेत.

कारण: ब्राझीलचा ईशान्य भाग (कटिंगा) हा 'पर्जन्यछायेचा प्रदेश' आहे. येथे पाऊस अतिशय कमी पडतो आणि वारंवार दुष्काळ पडतो. पाण्याची कमतरता असल्यामुळे येथे शेतीचा विकास झालेला नाही. जीवन जगण्यासाठी हा भाग कठीण असल्याने ईशान्य ब्राझीलमध्ये मानवी वस्त्या विरळ आहेत.

(४) भारतातील दूरसंचार उद्योग हे अतिवेगाने वाढणारे क्षेत्र बनले आहे.

कारण: माहिती तंत्रज्ञान आणि संवाद युगात भारतात मोबाईल आणि इंटरनेटचा वापर प्रचंड वाढला आहे. स्वस्त दरात डेटा आणि स्मार्टफोन्सची उपलब्धता, 'डिजिटल इंडिया' सारखे सरकारी उपक्रम आणि खाजगी कंपन्यांमधील स्पर्धा यामुळे दूरसंचार क्षेत्राचा विस्तार झाला आहे. म्हणून हे एक अतिवेगाने वाढणारे क्षेत्र बनले आहे.

प्रश्न ६. (अ) खालील सांख्यिकीय माहितीच्या आधारे स्तंभालेख तयार करा व खालील प्रश्नांची उत्तरे लिहा : (६ गुण)

(टीप: विद्यार्थ्यांनी आलेख कागदावर साध्या स्तंभालेखाची रचना करावी. X-अक्षावर वर्षे आणि Y-अक्षावर नागरीकरणाची टक्केवारी घ्यावी.)

(१) कोणत्या वर्षात नागरीकरण सर्वाधिक होते?
उत्तर: २०११ (३१.२%).

(२) १९८१ ते १९९१ या दशकात नागरीकरणात किती टक्क्याने वाढ झाली आहे?
उत्तर: १९९१ (२५.७) - १९८१ (२३.३) = २.४%.

(३) कोणत्या वर्षी नागरीकरणाचा कल सर्वात कमी दिसतो?
उत्तर: १९६१ ते १९७१ या दशकात वाढ सर्वात कमी (केवळ ०.२%) होती.

प्रश्न ६. (आ) किंवा - खालील आकृतीचे वाचन करून त्याखालील प्रश्नांची उत्तरे लिहा :

(दिलेल्या वर्तुळालेखांनुसार - GDP आणि लोकसंख्या टक्केवारी)

(१) प्राथमिक व्यवसायामध्ये गुंतलेल्या लोकसंख्येची टक्केवारी कोणत्या देशात जास्त आहे?
उत्तर: भारत (४८.८%).

(२) स्थूल अंतर्देशीय उत्पादनात कोणत्या देशात तृतीयक व्यवसायाचे योगदान अधिक आहे?
उत्तर: ब्राझील (६७%).

(३) स्थूल अंतर्देशीय उत्पादनात द्वितीयक व्यवसायांचा हिस्सा कोणत्या देशात जास्त आहे?
उत्तर: ब्राझील (२७.५%).

(४) भारतामध्ये द्वितीयक व्यवसायाचे योगदान किती आहे?
उत्तर: २६%.

(५) स्थूल अंतर्देशीय उत्पादनात तृतीयक व्यवसायातील ब्राझीलचे योगदान भारतापेक्षा किती टक्क्याने जास्त आहे?
उत्तर: ६७% (ब्राझील) - ५७% (भारत) = १०%.

(६) भारतात कोणत्या व्यवसाय प्रकारात स्थूल अंतर्देशीय उत्पादन कमी परंतु लोकसंख्येची टक्केवारी जास्त आहे?
उत्तर: प्राथमिक व्यवसाय (उत्पादन १७% पण लोकसंख्या ४८.८%).

प्रश्न ७. खालील प्रश्नांची सविस्तर उत्तरे लिहा (कोणतेही दोन) : (८ गुण)

(१) क्षेत्रभेट म्हणजे काय? समुद्रकिनारी गेल्यावर कोणती काळजी घ्याल?

क्षेत्रभेट: एखाद्या ठिकाणाला प्रत्यक्ष भेट देऊन तेथील भौगोलिक व सांस्कृतिक घटकांची माहिती मिळवणे म्हणजे क्षेत्रभेट होय. याद्वारे मानवी जीवन आणि पर्यावरण यांचा सहसंबंध समजून घेता येतो.

समुद्रकिनारी घ्यावयची काळजी:

  • भरती-ओहोटीच्या वेळांची माहिती स्थानिक लोकांकडून घ्यावी.
  • खोल पाण्यात जाणे किंवा पोहणे टाळावे.
  • समुद्रकिनारी असलेल्या खडकाळ भागावर किंवा कड्यांवर जाणे टाळावे, सेल्फी घेण्याचा मोह टाळावा.
  • शिक्षकांच्या किंवा मार्गदर्शकांच्या सूचनांचे तंतोतंत पालन करावे.
  • प्रथमोपचार पेटी सोबत ठेवावी.
  • समुद्रकिनारी कचरा टाकून प्रदूषण करू नये.

(२) हिमालय पर्वताची सविस्तर माहिती लिहा.

हिमालय: हिमालय हा अर्वाचीन वली पर्वत आहे. तो भारताच्या उत्तरेला असून ताजिकिस्तानमधील पामिरच्या पठारापासून पूर्वेकडे पसरलेला आहे.

  • रांगा: हिमालयाच्या दक्षिणोत्तर तीन समांतर रांगा आहेत:
    1. शिवालिक: ही सर्वात दक्षिणेकडील आणि नवीन रांग आहे.
    2. लघु हिमालय (हिमाचल): शिवालिकच्या उत्तरेला ही रांग आहे.
    3. बृहद् हिमालय (हिमाद्री): ही सर्वात उत्तरेकडील, सर्वात उंच आणि बर्फाच्छादित रांग आहे.
  • महत्त्व: हिमालय उत्तरेकडून येणाऱ्या थंड वाऱ्यांना अडवतो आणि दक्षिणेकडून येणाऱ्या मान्सून वाऱ्यांना अडवून भारतात पाऊस पाडतो. अनेक बारमाही नद्यांचा (गंगा, सिंधू, ब्रह्मपुत्रा) उगम हिमालयात होतो.

(३) ब्राझील व भारतामधील वनांचा ऱ्हास होण्याची कारणे कोणती?

ब्राझीलमधील कारणे:

  • स्थलांतरित शेती (रोका) साठी जंगले जाळली जातात.
  • पशुपालनासाठी कुरणे तयार करण्यासाठी जंगलतोड होते.
  • खाणकाम आणि रस्ते विकासासाठी (उदा. ट्रान्स ॲमेझोनियन मार्ग) वृक्षतोड.
  • बेकायदेशीर लाकूड तोड.

भारतामधील कारणे:

  • वाढत्या लोकसंख्येला निवासासाठी आणि शेतीसाठी जमिनीची गरज.
  • झूम शेती (ईशान्य भारतात).
  • इंधनासाठी लाकूड गोळा करणे.
  • शहरीकरण, औद्योगिकीकरण आणि धरणे, रस्ते यांसारखे विकास प्रकल्प.
Question Paper Page No. 1 Question Paper Page No. 2 Question Paper Page No. 3 Question Paper Page No. 4 Question Paper Page No. 5 Question Paper Page No. 6 Question Paper Page No. 7 Question Paper Page No. 8

Geography Paper II (N 434) Solution | July 2024 | SSC Maharashtra Board

Geography Paper II Solution (N 434) - July 2024

Q. 1. Complete the following sentences by choosing the appropriate alternatives from those given and rewrite the sentences in your answer-book: (4 Marks)

(1) Visiting a given place and gaining first hand information is known as ................................ .
  • (i) Field visit
  • (ii) Health tourism
  • (iii) Census
  • (iv) House visit
Answer: (i) Field visit

(2) India is famous for ................... all over the world.
  • (i) Oilseeds
  • (ii) Coffee
  • (iii) Cocoa
  • (iv) Spices
Answer: (iv) Spices

(3) Brazil is the most populated country in the ..................... continent.
  • (i) North America
  • (ii) Asia
  • (iii) South America
  • (iv) Australia
Answer: (iii) South America

(4) The Indian Standard Time is ahead by .................. from the Greenwich Meridian Time.
  • (i) 5 Hours 15 Minutes
  • (ii) 5 Hours 30 Minutes
  • (iii) 5 Hours 45 Minutes
  • (iv) 6 Hours 30 Minutes
Answer: (ii) 5 Hours 30 Minutes

Q. 2. Identify the wrong pair: (4 Marks)

(1) River Basins
  • (i) Amazon river basin → North of Brazil
  • (ii) Puraguaco river basin → West of Brazil
  • (iii) Sao Francisco river basin → East of Brazil
  • (iv) Paraguay and Parana river basin → South-West of Brazil
Wrong Pair: (ii) Puraguaco river basin → West of Brazil

(2) Location & Climate Features
  • (i) Climate of India → Monsoon
  • (ii) North of Brazil → Equator
  • (iii) Centre of India → Tropic of Capricorn
  • (iv) East of Brazil → Atlantic Ocean
Wrong Pair: (iii) Centre of India → Tropic of Capricorn
(Correct Fact: Tropic of Cancer passes through the centre of India)

(3) Demography
  • (i) Country with low sex ratio → India
  • (ii) Country with higher literacy rate → Brazil
  • (iii) Country with higher proportion of youth → Brazil
  • (iv) The country with lower proportion of the old age people → India
Wrong Pair: (iii) Country with higher proportion of youth → Brazil
(Correct Fact: India has a higher proportion of youth compared to Brazil)

(4) Tourist Places/Cities
  • (i) Gateway of India → Mumbai
  • (ii) Ajanta Caves → Aurangabad
  • (iii) Taj Mahal → New Delhi
  • (iv) Kolkata → Major port of India
Wrong Pair: (iii) Taj Mahal → New Delhi
(Correct Fact: Taj Mahal is in Agra)

Q. 3. Write short notes on (any two): (4 Marks)

(1) India–location and extent

Location: India is located in the Northern and Eastern Hemispheres of the Earth. It is located in the southern part of the Asian continent.
Extent: The mainland of India extends from 8°4'N to 37°6'N latitudes and from 68°7'E to 97°25'E longitudes. The Tropic of Cancer (23°30'N) passes through the middle of the country. It is the 7th largest country in the world by area.


(2) Escarpment (The Great Escarpment of Brazil)

Though the Great Escarpment occupies a very small area, it is a unique physiographic division of Brazil. From Sao Paulo to Porto Alegre, the height of the Brazil Highland decreases sharply. The escarpment acts as a barrier to the Southeast Trade winds, causing heavy orographic rainfall in the coastal region. The region to the west of the escarpment remains in the rain shadow area and is known as the 'Drought Quadrilateral'.


(3) Importance of Indian Ocean

The Indian Ocean provides India with a strategic location connecting East Asia, Europe, and Africa. It is vital for trade and commerce. The ocean influences the monsoon climate of the Indian subcontinent. It is rich in resources like fish, minerals, and oil (e.g., Bombay High). It also holds strategic importance for national defense and security.

Q. 4. (A) Mark the following in the outline map of Brazil supplied to you, write the names and give index (any four): (4 Marks)

  • (1) Rio Grande Airport: Located in the southernmost state of Rio Grande do Sul.
  • (2) Manaus Port: Located in the Amazon basin (North/Central Brazil) on the banks of the Rio Negro/Amazon river.
  • (3) Grasslands of Pampas: Located in the extreme South of Brazil.
  • (4) Caatinga: The scrubland region located in the North-East of Brazil.
  • (5) Marajo Island: Located at the mouth of the Amazon River in the North.
  • (6) North Atlantic Ocean: The ocean bordering the northern coast of Brazil.

Q. 4. (B) Observe the given map and answer the questions given below it (any four): (4 Marks)

(1) What does the map show?
Answer: The map shows the Population Density of India (2011 census).

(2) Name any two states with less than 100 people per sq. km.
Answer: Arunachal Pradesh, Mizoram, Sikkim (Any two).

(3) Write the population density of Madhya Pradesh.
Answer: 101-250 persons per sq. km.

(4) Name any two Southern states with more than 500 people per sq.km.
Answer: Kerala and Tamil Nadu.

(5) Write the density of Mizoram state.
Answer: Less than 100 persons per sq. km.

Q. 5. Give geographical reasons for the following (any two): (6 Marks)

(1) India is a major trading partner for other countries of the world.

India has a central location at the head of the Indian Ocean, connecting the West and the East. It has a vast coastline and major ports facilitating trade. India is a rich source of raw materials, spices, textiles, and software services. Additionally, India's large population provides a massive market for global goods. Hence, it is a significant trading partner.


(2) Brazil does not receive snowfall.

Most of Brazil lies in the tropical zone. The Equator passes through the northern part, and the Tropic of Capricorn passes through the south. The climate is generally hot and humid. Brazil does not have very high mountain ranges (like the Himalayas) where temperatures drop below freezing point to cause snowfall. Snowfall occurs only very rarely in the high-altitude southern regions during extreme winters.


(3) Settlements are sparse in North-Eastern Brazil.

The North-Eastern part of Brazil, particularly the Caatinga region, falls in the rain shadow area of the Great Escarpment. It receives very scanty rainfall and frequently faces drought conditions (Drought Quadrilateral). The land is not suitable for extensive agriculture, and water scarcity makes life difficult. Therefore, settlements are sparse.


(4) Telecom industry has become one of the fastest growing sector in India.

With the rise of digital communication devices like mobile phones and the internet, India has become one of the largest users of smartphones and data services. The country's large and diverse population creates a high demand for communication services. Urbanisation and efforts to extend connectivity to rural areas drive the expansion of telecom infrastructure. The development of indigenous satellites has enabled wider communication coverage across the country. Hence, with the explosion of electronic media, the telecom industry has become one of the fastest-growing sectors in India. Today, India is one of the largest countries using smartphones and internet for wide reach of communication.

Q. 6. (A) With the help of given statistical data, prepare a simple bar graph and answer the following questions: (6 Marks)

(Note: Students should draw the bar graph on graph paper using the data: 1961-18.0, 1971-18.2, 1981-23.3, 1991-25.7, 2001-27.8, 2011-31.2)

(1) In which decade was urbanisation the highest?
Answer: The highest percentage of urbanisation shown is in the year 2011 (31.2%).

(2) By how much percentage did urbanisation increase between 1981 to 1991?
Answer: 1991 (25.7%) - 1981 (23.3%) = 2.4%.

(3) In which decade was the growth of urbanisation lowest?
Answer: Between 1961 to 1971 (Growth was only 0.2%).

Q. 6. (B) OR - Observe the following figures and answer the questions given below them:

(Based on Pie Charts showing contribution of sectors to GDP and Population engagement in Brazil and India)

(1) Which country has a higher percentage of population engaged in primary activities?
Answer: India (48.8% vs Brazil's 10%).

(2) In which country is the contribution of tertiary sector greater in GDP?
Answer: Brazil (67% vs India's 57%).

(3) In which country is the share of secondary activities more in the G.D.P?
Answer: Brazil (27.5% vs India's 26%).

(4) What is the contribution of secondary sector in India’s G.D.P.?
Answer: 26%.

(5) By how much percent is the tertiary sector of Brazil higher than India in its G.D.P.?
Answer: 67% (Brazil) - 57% (India) = 10%.

(6) Name the sector of India which contributes less in GDP but more in population.
Answer: The Primary Sector (Contributes only 17% to GDP but employs 48.8% of the population).

Q. 7. Answer the following questions in detail (any two): (8 Marks)

(1) What is field visit? What precautions you will take when you visit a sea coast?

Field Visit: A field visit is an important method of studying geography where students visit a specific place to collect information directly through observation, interviews, and surveys. It helps in understanding the correlation between human and physical factors.

Precautions while visiting a sea coast:

  • Consult local authorities about the timings of high tide and low tide.
  • Do not enter deep waters or go swimming without supervision.
  • Avoid dangerous rocky areas or cliffs near the sea.
  • Carry a first-aid box and obey all warning signs posted on the beach.
  • Do not litter or harm marine life.
  • Click photographs only from safe distances (avoid risky selfies).

(2) Write detailed information on Himalayan Mountains.

The Himalayas: The Himalayas are young fold mountains located in the northern part of India. They act as a natural barrier and a climatic divide.

  • Extent: They stretch from Jammu & Kashmir in the west to Arunachal Pradesh in the east in an arc shape.
  • Divisions: The Himalayas are divided into three parallel ranges from South to North:
    1. The Shiwaliks: The southernmost and youngest range.
    2. The Lesser Himalayas (Himachal): Located to the north of Shiwaliks.
    3. The Greater Himalayas (Himadri): The northernmost range with the highest peaks.
  • Importance: They obstruct the cold winds from the north and the monsoon winds from the south, causing rainfall in India. They are the source of major perennial rivers like the Ganga, Indus, and Brahmaputra.

(3) What are the major causes of degradation of forest in Brazil and India?

Causes in Brazil:

  • Slash and Burn Agriculture (Roca): Clearing forests for farming is a major cause.
  • Cattle Ranching: Vast areas of the Amazon are cleared for pastures.
  • Logging: Illegal cutting of trees for timber.
  • Mining and Infrastructure: Road construction (Trans-Amazonian highway) and mining activities.

Causes in India:

  • Population Pressure: Increasing demand for land for settlement and agriculture.
  • Urbanisation and Industrialisation: Expansion of cities and industries into forest areas.
  • Development Projects: Construction of dams, roads, and railways.
  • Jhum Cultivation: Shifting cultivation in the North-East.
  • Illegal Logging and Fuelwood: Collection of wood for domestic and commercial use.
Question Paper Page No. 1 Question Paper Page No. 2 Question Paper Page No. 3 Question Paper Page No. 4 Question Paper Page No. 5 Question Paper Page No. 6 Question Paper Page No. 7 Question Paper Page No. 8

History and Political Science Paper I Solution 2025 (Hindi Medium) - SSC Board N 868

इतिहास (History) - Part 1

1. (अ) दिए गए विकल्पों में से उचित विकल्प चुनकर कथन पूर्ण कीजिए : (3 अंक)
(1) संसार का सबसे प्राचीन संग्रहालय ................... नगर का उत्खनन करते समय पाया गया।
  • (अ) दिल्ली
  • (ब) हड़प्पा
  • (क) उर
  • (ड) कोलकाता
उत्तर: उर
(2) महाराष्ट्र राज्य के प्रथम मुख्य मंत्री ................ थे।
  • (अ) वसंतराव नाईक
  • (ब) यशवंतराव चव्हाण
  • (क) शंकरराव चव्हाण
  • (ड) वसंतदादा पाटिल
उत्तर: यशवंतराव चव्हाण
(3) संस्कृत ग्रंथ ‘हितोपदेश’ का जर्मन भाषा में ................. ने अनुवाद किया।
  • (अ) जेम्स मिल
  • (ब) फ्रेडरिक मैक्समूलर
  • (क) माउंटस्टुआर्ट एलफिन्स्टन
  • (ड) जॉन मार्शल
उत्तर: फ्रेडरिक मैक्समूलर

(ब) निम्न में से असत्य जोड़ी पहचानिये और लिखिए : (3 अंक)
(1)
(i) रायगडाला जेव्हा जाग येते — वसंत कानेटकर
(ii) टिळक आणि आगरकर — विश्राम बेडेकर
(iii) साष्टांग नमस्कार — आचार्य अत्रे
(iv) एकच प्याला — अण्णासाहेब किर्लोस्कर
असत्य जोड़ी: एकच प्याला — अण्णासाहेब किर्लोस्कर
सही जोड़ी (संदर्भ के लिए): एकच प्याला — राम गणेश गडकरी
(2)
(i) लिओपॉल्ड वॉन रांके — द सीक्रेट ऑफ़ वर्ल्ड हिस्ट्री
(ii) मायकेल फूको — आर्किओलॉजी ऑफ़ नॉलेज
(iii) कार्ल मार्क्स — दास कैपिटल
(iv) रेने देकार्त — रीजन इन हिस्ट्री
असत्य जोड़ी: रेने देकार्त — रीजन इन हिस्ट्री
सही जोड़ी (संदर्भ के लिए): रेने देकार्त — डिस्कोर्स ऑन मेथड (Discourse on Method)
(3)
(i) प्रभाकर — आचार्य प्र. के. अत्रे
(ii) दर्पण — बालशास्त्री जांभेकर
(iii) दीनबंधु — कृष्णराव भालेकर
(iv) केसरी — बाल गंगाधर तिलक
असत्य जोड़ी: प्रभाकर — आचार्य प्र. के. अत्रे
सही जोड़ी (संदर्भ के लिए): प्रभाकर — भाऊ महाजन

2. (अ) दी गई सूचनानुसार कृति कीजिए (कोई दो) : (4 अंक)
(1) निम्न संकल्पना चित्र को पूर्ण कीजिए (भारत स्थित ग्रंथालय-शहर):
  • कोलकाता: नेशनल लाइब्रेरी
  • दिल्ली: नेशनल म्यूजियम लाइब्रेरी / नेहरू मेमोरियल म्यूजियम एंड लाइब्रेरी
  • हैदराबाद: स्टेट सेंट्रल लाइब्रेरी
  • मुंबई: एशियाटिक सोसाइटी की लाइब्रेरी
(2) निम्न संकल्पना चित्र को पूर्ण कीजिए : ‘भारत एक खोज’ धारावाहिक पर प्रस्तुत की गई घटनाएँ
‘भारत एक खोज’ की घटनाएँ
हड़प्पा सभ्यता
वैदिक काल
रामायण - महाभारत
मौर्य काल / मुघल काल
(3) निम्न संकल्पना चित्र को पूर्ण कीजिए : महाराष्ट्र के ठंडी हवा के स्थान
महाराष्ट्र के ठंडी हवा के स्थान
महाबलेश्वर
पंचगनी
लोनावला
माथेरान

(ब) संक्षिप्त टिप्पणी लिखिए (कोई दो) : (4 अंक)
(1) उपयोजित इतिहास (Applied History):
उपयोजित इतिहास का अर्थ है भूतकाल की घटनाओं के ज्ञान का उपयोग वर्तमान और भविष्य के मानवी जीवन के कल्याण के लिए करना। इसे 'जनांसाठी इतिहास' (Public History) भी कहा जाता है। वर्तमान की सामाजिक और राजनीतिक समस्याओं के समाधान में इतिहास का ज्ञान मार्गदर्शक सिद्ध होता है।

(2) मराठा चित्रशैली (Maratha Style of Painting):
मराठा चित्रशैली का विकास 17वीं शताब्दी के उत्तरार्ध में शुरू हुआ। यह शैली रंगीन चित्रों के रूप में भित्ति चित्रों (murals) और हस्तलिखितों में लघुचित्रों के रूप में पाई जाती है। सातारा, वाई, मेणवली जैसे स्थानों के पुराने वाड़ों में यह शैली देखने को मिलती है। यह शैली यथार्थवादी न होकर सादी और स्पष्ट रूपरेखाओं पर आधारित है।

(3) स्थल कोश (Sthalakosh):
इतिहास लेखन के लिए भूगोल का ज्ञान महत्वपूर्ण होता है। ऐतिहासिक स्थानों की जानकारी देने वाले कोश को 'स्थल कोश' कहते हैं। महानुभाव पंथ के मुनि व्यास द्वारा रचित 'स्थानपोथी' में चक्रधर स्वामी द्वारा भ्रमण किए गए स्थानों का वर्णन है। सिद्धेश्वरशास्त्री चित्राव ने 'प्राचीन भारतीय स्थलकोश' की रचना की, जिसमें वैदिक साहित्य और महाकाव्यों में उल्लेखित स्थानों की जानकारी दी गई है।

3. निम्न कथनों को कारण सहित स्पष्ट कीजिए (कोई दो) : (4 अंक)
(1) फूको की लेखन पद्धति को ‘ज्ञान का पुरातत्व’ कहा है।
कारण: मायकेल फूको ने इतिहास को कालक्रमानुसार व्यवस्थित करने की पारंपरिक पद्धति की आलोचना की। उन्होंने तर्क दिया कि इतिहास का उद्देश्य केवल अंतिम सत्य तक पहुँचना नहीं है, बल्कि भूतकाल में हुए विभिन्न संक्रमणों (transitions) या बदलाओं को स्पष्ट करना है। उन्होंने इन बदलाओं के स्पष्टीकरण पर जोर दिया, इसलिए उनकी पद्धति को ‘ज्ञान का पुरातत्व’ (Archaeology of Knowledge) कहा गया है।

(2) ऐतिहासिक साहित्य में बखर महत्वपूर्ण प्रकार है।
कारण: 'बखर' मध्ययुगीन ऐतिहासिक साहित्य का एक महत्वपूर्ण प्रकार है। 'बखर' शब्द 'खबर' से बना है जिसका अर्थ 'समाचार' होता है। इसमें शूरवीरों का गुणगान, ऐतिहासिक घटनाओं, युद्धों और महापुरुषों के चरित्रों का वर्णन होता है। मराठा इतिहास के अध्ययन के लिए बखर अत्यंत उपयोगी साधन है।

(3) फिल्म माध्यम में इतिहास विषय महत्वपूर्ण है।
कारण: ऐतिहासिक घटनाओं पर आधारित फिल्में (Period Movies) बनाते समय उस काल के वातावरण का निर्माण करना आवश्यक होता है। उस समय की वेशभूषा, केशभूषा, भाषा, वास्तुकला और सामाजिक जीवन को प्रामाणिकता से दिखाने के लिए इतिहास का गहरा ज्ञान और शोध आवश्यक होता है। इसलिए फिल्म उद्योग में इतिहास के जानकारों की आवश्यकता होती है।

(4) तकनीकी विज्ञान के इतिहास का अध्ययन करना आवश्यक है।
कारण: मानव की प्रगति तकनीक और विज्ञान में हुए आविष्कारों पर निर्भर है। कृषि, उत्पादन, वास्तुकला और इंजीनियरिंग जैसे क्षेत्रों में समय के साथ जो परिवर्तन हुए हैं, उन्हें समझने के लिए तकनीकी विज्ञान के इतिहास का अध्ययन आवश्यक है। यह विज्ञान और तकनीक के बीच की पारस्परिकता को समझने में भी मदद करता है।

4. निम्न परिच्छेद को पढ़कर नीचे दिए गए प्रश्नों के उत्तर लिखिए : (4 अंक)
(मेजर ध्यानचंद और भारतीय हॉकी टीम से संबंधित परिच्छेद)
(1) 1936 में भारतीय हॉकी टीम के कप्तान कौन थे ?
उत्तर: 1936 में भारतीय हॉकी टीम के कप्तान मेजर ध्यानचंद थे।

(2) भारत में कौनसा दिवस राष्ट्रीय क्रीड़ा दिवस के रूप में मनाया जाता है ?
उत्तर: भारत में 29 अगस्त (ध्यानचंद का जन्मदिवस) राष्ट्रीय क्रीड़ा दिवस के रूप में मनाया जाता है।

(3) ‘हॉकी’ खेल पर अपने विचार लिखिए।
उत्तर: हॉकी भारत का राष्ट्रीय खेल है और यह अत्यंत ऊर्जावान और रोमांचक खेल है। इस खेल से खिलाड़ियों में अनुशासन और टीम भावना का विकास होता है। मेजर ध्यानचंद जैसे महान खिलाड़ियों के कारण हॉकी ने भारत को विश्व स्तर पर ओलंपिक स्वर्ण पदकों के माध्यम से प्रतिष्ठा दिलाई है।

5. निम्न प्रश्नों के उत्तर विस्तार में लिखिए (कोई दो) : (6 अंक)
(1) स्त्रीवादी इतिहास लेखन किसे कहते हैं ?
उत्तर: स्त्रीवादी इतिहास लेखन का अर्थ है स्त्रियों के दृष्टिकोण से इतिहास की पुनर्रचना करना।
  • फ्रांसीसी विदुषी सीमोन द बोउआ ने स्त्रीवाद की मूलभूत भूमिका प्रस्तुत की।
  • इसमें न केवल इतिहास में स्त्रियों का समावेश किया गया, बल्कि इतिहास लेखन के पुरुष प्रधान दृष्टिकोण पर पुनर्विचार करने पर भी जोर दिया गया।
  • स्त्रियों के जीवन से जुड़े विभिन्न पहलुओं जैसे रोजगार, ट्रेड यूनियन, पारिवारिक जीवन आदि पर शोध किया गया।
  • भारत में ताराबाई शिंदे ने 'स्त्रीपुरुषतुलना' ग्रंथ के माध्यम से स्त्रीवादी लेखन की शुरुआत की।

(2) कला क्षेत्र में व्यवसाय के कौन-कौनसे अवसर उपलब्ध हैं ? स्पष्ट कीजिए।
उत्तर: कला के क्षेत्र में व्यवसाय के अनेक अवसर उपलब्ध हैं:
  • कला इतिहासकार: शोधकर्ता, लेखक और कला समीक्षक के रूप में पत्रकारिता और मीडिया में कार्य कर सकते हैं।
  • संग्रहालय और अभिलेखागार: यहाँ क्यूरेटर (संग्रहाध्यक्ष) और संरक्षण विशेषज्ञों की आवश्यकता होती है।
  • उपयोजित कला: विज्ञापन जगत, इंटीरियर डिजाइन, और फिल्म उद्योग में कला निर्देशक (Art Director) के रूप में अवसर।
  • फोटोग्राफी और ग्राफिक डिजाइन: इन क्षेत्रों में भी कलात्मक दृष्टि की मांग होती है।

(3) पोवाड़ा किसे कहते हैं ? स्पष्ट कीजिए।
उत्तर:
  • पोवाड़ा एक प्रकार का गद्य-पद्य मिश्रित नाटकीय प्रस्तुतीकरण है।
  • इसमें ऐतिहासिक घटनाओं या वीर पुरुषों के पराक्रम का आवेशपूर्ण और प्रेरणादायक शैली में वर्णन किया जाता है।
  • यह लोकजागृति और मनोरंजन का एक सशक्त माध्यम है।
  • शिवाजी महाराज के समय में अज्ञानदास द्वारा अफजल खान वध पर और तुलसीदास द्वारा सिंहगढ़ की लड़ाई पर रचे गए पोवाड़े प्रसिद्ध हैं।
  • स्वतंत्रता संग्राम और संयुक्त महाराष्ट्र आंदोलन के दौरान भी पोवाड़ों ने लोगों में चेतना जगाने का कार्य किया।

(4) पर्यटन के कोई तीन प्रकार स्पष्ट कीजिए।
उत्तर:
  • स्थानीय और अंतर्राज्यीय पर्यटन: यह देश या राज्य के भीतर किया जाने वाला पर्यटन है। इसमें भाषा और मुद्रा की कोई समस्या नहीं होती।
  • अंतर्राष्ट्रीय पर्यटन: एक देश से दूसरे देश में किया जाने वाला प्रवास। इसके लिए पासपोर्ट, वीजा और विदेशी मुद्रा की आवश्यकता होती है।
  • ऐतिहासिक पर्यटन: ऐतिहासिक किलों, स्मारकों और युद्ध स्थलों को देखने के लिए किया जाने वाला पर्यटन। जैसे - ताजमहल या रायगढ़ किला देखना।

राज्यशास्त्र (Political Science) - Part 2

6. निम्न विकल्पों में से उचित विकल्प चुनकर कथन पूर्ण कीजिए : (2 अंक)
(1) महाराष्ट्र में स्थानीय शासन संस्थाओं में महिलाओं के लिए .................................. स्थान आरक्षित है।
  • (अ) 25%
  • (ब) 30%
  • (क) 40%
  • (ड) 50%
उत्तर: 50%
(2) खेती का उत्पादन बढ़ाने और खाद्यान्न के मामले में आत्मनिर्भर होने के लिए ................................ की गई।
  • (अ) जल क्रांति
  • (ब) हरित क्रांति
  • (क) औद्योगिक क्रांति
  • (ड) धवल क्रांति
उत्तर: हरित क्रांति

7. निम्न कथन सत्य हैं या असत्य, सकारण स्पष्ट कीजिए (कोई दो) : (4 अंक)
(1) विशेष परिस्थिति में निर्वाचन आयोग किसी निर्वाचन क्षेत्र में दोबारा चुनाव करवा सकता है।
उत्तर: यह कथन सत्य है।
कारण: यदि किसी निर्वाचन क्षेत्र में प्राकृतिक आपदा आ जाए, या चुनाव प्रक्रिया में गड़बड़ी (जैसे बूथ कैप्चरिंग या हिंसा) हो, या चुनाव के दौरान किसी उम्मीदवार की मृत्यु हो जाए, तो निष्पक्ष चुनाव सुनिश्चित करने के लिए निर्वाचन आयोग वहां दोबारा चुनाव (re-election) करवा सकता है।

(2) सूचना के अधिकार के कारण शासन व्यवस्था में गोपनीयता बढ़ गई है।
उत्तर: यह कथन असत्य है।
कारण: सूचना के अधिकार (RTI) के कारण शासन व्यवस्था में गोपनीयता कम हुई है और पारदर्शिता बढ़ी है। नागरिक अब सरकार के कामकाज की जानकारी मांग सकते हैं, जिससे प्रशासन अधिक जवाबदेह हुआ है और जनता का सरकार पर विश्वास बढ़ा है।

(3) गठबंधन सरकार के कारण अस्थिरता उत्पन्न होती है।
उत्तर: यह कथन असत्य है।
कारण: पहले यह माना जाता था कि गठबंधन सरकारें अस्थिर होती हैं, लेकिन पिछले कुछ दशकों में (जैसे NDA और UPA सरकारें) गठबंधन सरकारों ने अपना कार्यकाल सफलतापूर्व पूरा किया है। भारतीय राजनीति में अब गठबंधन सरकारें एक स्थिर और प्रभावी शासन पद्धति साबित हुई हैं।

8. (अ) निम्न संकल्पना स्पष्ट कीजिए (कोई एक) : (2 अंक)
(1) अल्पसंख्यक संबंधी प्रावधान:
भारत में धर्म, भाषा या वंश के आधार पर जो समूह संख्या में कम हैं, उन्हें अल्पसंख्यक कहा जाता है। संविधान ने उन्हें विशेष संरक्षण दिया है। धर्म, जाति, या भाषा के आधार पर भेदभाव निषिद्ध है। अल्पसंख्यकों को अपनी भाषा, लिपि और संस्कृति को सुरक्षित रखने का और अपनी पसंद के शिक्षण संस्थान स्थापित करने का अधिकार है।

(2) श्रमिक आंदोलन:
भारत में औद्योगीकरण के साथ ही श्रमिक या कामगार आंदोलन की शुरुआत हुई। रेल और कपड़ा मिल मजदूरों की समस्याओं जैसे कम वेतन और काम के घंटों को लेकर आंदोलन हुए। नारायण मेघाजी लोखंडे ने मजदूरों को संगठित किया। 1920 में 'आयटक' (AITUC) की स्थापना हुई। वैश्वीकरण के बाद श्रमिक आंदोलन के सामने नई चुनौतियां आई हैं।
(ब) दी गयी सूचनानुसार कृती कीजिए (कोई एक) : (2 अंक)
(1) संकल्पना चित्र पूर्ण कीजिए : चुनाव प्रक्रिया
निर्वाचन आयोग (भूमिका):
  1. मतदाता सूची तैयार करना।
  2. चुनाव का समय-पत्रक तय करना और चुनाव करवाना।
मतदाता (भूमिका):
  1. मतदान करना।
  2. आचार संहिता का पालन करना / योग्य उम्मीदवार चुनना।
(2) निम्न संकल्पना चित्र पूर्ण कीजिए : भारतीय लोकतंत्र के सम्मुख सामाजिक चुनौतियाँ
सामाजिक चुनौतियाँ
सांप्रदायिकता
नक्सलवाद
भ्रष्टाचार
राजनीति का अपराधीकरण

9. संक्षेप में उत्तर लिखिए (कोई एक) : (2 अंक)
(1) राष्ट्रीय दल के रूप में मान्यता प्राप्त करने के लिए निर्वाचन आयोग द्वारा निर्देशित निकष स्पष्ट कीजिए।
उत्तर: राष्ट्रीय दल की मान्यता के लिए निम्न शर्तें पूरी होनी चाहिए:
  • पार्टी को लोकसभा या विधानसभा चुनाव में कम से कम 4 राज्यों में कुल वैध मतों का 6% मत प्राप्त होना चाहिए और साथ ही लोकसभा में किसी भी राज्य या राज्यों से कम से कम 4 सदस्य चुने जाने चाहिए।
  • अथवा, लोकसभा की कुल सीटों में से कम से कम 2% सीटें (लगभग 11 सीटें) जीती हों और ये सीटें कम से कम 3 अलग-अलग राज्यों से हों।

(2) भारत में लोकतंत्र की सफलता के लिए किन बातों की आवश्यकता है ?
उत्तर:
  • जागरूक नागरिक: नागरिकों का शिक्षित और सजग होना आवश्यक है।
  • सक्षम विपक्ष: सरकार पर नियंत्रण रखने के लिए मजबूत विरोधी पक्ष होना चाहिए।
  • पारदर्शिता: शासन प्रशासन में भ्रष्टाचार का अंत और पारदर्शिता।
  • संवैधानिक मूल्यों का पालन: स्वतंत्रता, समता और बंधुता जैसे मूल्यों का समाज में प्रसार।
Question Paper Page No. 1 Question Paper Page No. 2 Question Paper Page No. 3 Question Paper Page No. 4 Question Paper Page No. 5 Question Paper Page No. 6 Question Paper Page No. 7 Question Paper Page No. 8 Question Paper Page No. 9 Question Paper Page No. 10 Question Paper Page No. 11 For all your study Materials Visit : omtexclasses.com

History and Political Science Paper I Solution 2025 (Marathi Medium) - SSC Board N 862

इतिहास (History) - Part 1

१. (अ) दिलेल्या पर्यायांपैकी योग्य पर्याय निवडून विधाने पूर्ण करा : (३ गुण)
(१) जगातील सर्वात प्राचीन संग्रहालय ................... या शहराचे उत्खनन करताना सापडले.
  • (अ) दिल्ली
  • (ब) हडप्पा
  • (क) उर
  • (ड) कोलकाता
उत्तर: उर
(२) महाराष्ट्र राज्याचे पहिले मुख्यमंत्री ................ हे होते.
  • (अ) वसंतराव नाईक
  • (ब) यशवंतराव चव्हाण
  • (क) शंकरराव चव्हाण
  • (ड) वसंतदादा पाटील
उत्तर: यशवंतराव चव्हाण
(३) हितोपदेश या संस्कृत ग्रंथाचा जर्मन भाषेत अनुवाद .................. यांनी केला.
  • (अ) जेम्स मिल
  • (ब) फ्रेडरिक मॅक्सम्युलर
  • (क) माऊंटस्टुअर्ट एल्फिन्स्टन
  • (ड) जॉन मार्शल
उत्तर: फ्रेडरिक मॅक्सम्युलर

(ब) पुढीलपैकी प्रत्येक गटातील चुकीची जोडी ओळखून पुन्हा लिहा : (३ गुण)
(१)
(i) रायगडाला जेव्हा जाग येते — वसंत कानेटकर
(ii) टिळक आणि आगरकर — विश्राम बेडेकर
(iii) साष्टांग नमस्कार — आचार्य अत्रे
(iv) एकच प्याला — अण्णासाहेब किर्लोस्कर
चुकीची जोडी: एकच प्याला — अण्णासाहेब किर्लोस्कर
दुरुस्त जोडी (माहितीसाठी): एकच प्याला — राम गणेश गडकरी
(२)
(i) लिओपॉल्ड व्हॉन रांके — द सिक्रेट ऑफ वर्ल्ड हिस्टरी
(ii) मायकेल फुको — आर्केऑलॉजी ऑफ नॉलेज
(iii) कार्ल मार्क्स — दास कॅपिटल
(iv) रेने देकार्त — रिझन इन हिस्टरी
चुकीची जोडी: रेने देकार्त — रिझन इन हिस्टरी
दुरुस्त जोडी (माहितीसाठी): रेने देकार्त — डिस्कोर्स ऑन मेथड (किंवा) जॉर्ज विल्हेल्म फ्रेडरिक हेगेल — रिझन इन हिस्टरी
(३)
(i) प्रभाकर — आचार्य प्र. के. अत्रे
(ii) दर्पण — बाळशास्त्री जांभेकर
(iii) दीनबंधू — कृष्णराव भालेकर
(iv) केसरी — बाळ गंगाधर टिळक
चुकीची जोडी: प्रभाकर — आचार्य प्र. के. अत्रे
दुरुस्त जोडी (माहितीसाठी): प्रभाकर — भाऊ महाजन

२. (अ) दिलेल्या सूचनेनुसार कृती करा (कोणतेही दोन) : (४ गुण)
(१) पुढील तक्ता पूर्ण करा (भारतातील ग्रंथालये-शहरे):
  • कोलकाता: नॅशनल लायब्ररी
  • दिल्ली: नॅशनल म्युझियम लायब्ररी / नेहरू मेमोरियल लायब्ररी
  • हैदराबाद: स्टेट सेंट्रल लायब्ररी
  • मुंबई: एशियाटिक सोसायटीची लायब्ररी
(२) पुढील संकल्पनाचित्र पूर्ण करा : 'भारत एक खोज' मालिकेतून मांडलेल्या घटना
'भारत एक खोज' मधील घटना
हडप्पा संस्कृती
वैदिक काळ
रामायण - महाभारत
मौर्य काळ / मुघल काळ
(३) पुढील संकल्पनाचित्र पूर्ण करा : महाराष्ट्रातील थंड हवेची ठिकाणे
महाराष्ट्रातील थंड हवेची ठिकाणे
महाबळेश्वर
पाचगणी
लोणावळा
माथेरान / चिखलदरा

(ब) थोडक्यात टिपा लिहा (कोणतेही दोन) : (४ गुण)
(१) उपयोजित इतिहास (Applied History):
उपयोजित इतिहास म्हणजे भूतकाळातील घटनांसंबंधीचे ज्ञान वर्तमानातील मानवी जीवनासाठी कसे उपयोगी ठरेल, याचा विचार करणे होय. यालाच 'जनांसाठी इतिहास' (Public History) असेही म्हणतात. वर्तमानातील सामाजिक आणि राजकीय प्रश्नांवर उपाय शोधण्यासाठी इतिहासाच्या ज्ञानाचा उपयोग होतो. यात केवळ तज्ज्ञच नव्हे तर सामान्य लोकांचाही सहभाग असतो.

(२) मराठा चित्रशैली (Maratha Style of Painting):
मराठा चित्रशैलीचा विकास इसवी सनाच्या १७ व्या शतकाच्या उत्तरार्धात सुरू झाला. ही शैली रंगाने भरलेली असून ती भित्तीचित्रे आणि हस्तलिखितांमधील लघुचित्रांच्या स्वरूपात आढळते. सातारा, वाई, मेणवली अशा ठिकाणच्या जुन्या वाड्यांमध्ये ही शैली पाहायला मिळते. ही शैली वास्तववादी नसून ती साधी आणि स्पष्ट रेषांवर आधारित आहे.

(३) स्थळ कोश (Sthalakosh):
इतिहासाच्या अभ्यासासाठी भूगोल महत्त्वाचा असतो. ऐतिहासिक स्थळांची माहिती देणाऱ्या कोशाला 'स्थळ कोश' म्हणतात. महानुभाव पंथाचे मुनी व्यास यांनी रचलेली 'स्थानपोथी' हा एक महत्त्वाचा ग्रंथ आहे. तसेच, सिद्धेश्वरशास्त्री चित्राव यांनी 'प्राचीन भारतीय स्थलकोश' रचला, ज्यामध्ये वैदिक साहित्य आणि महाकाव्यांमधील स्थळांची माहिती दिली आहे.

३. पुढील विधाने सकारण स्पष्ट करा (कोणतेही दोन) : (४ गुण)
(१) फुको यांच्या लेखनपद्धतीला 'ज्ञानाचे पुरातत्त्व' म्हटले आहे.
कारण: मायकेल फुको यांनी इतिहासाची कालक्रमानुसार मांडणी करण्याची पद्धत नाकारली. त्यांनी असे प्रतिपादन केले की, इतिहासाचा उद्देश केवळ अंतिम सत्य शोधणे नसून, भूतकाळातील विविध स्थित्यंतरांचे (Transitions) स्पष्टीकरण देणे हा आहे. त्यांनी भूतकाळातील बदलांचे स्पष्टीकरण देण्यावर भर दिला, म्हणून त्यांच्या या पद्धतीला 'ज्ञानाचे पुरातत्त्व' असे म्हटले आहे.

(२) बखर हा ऐतिहासिक साहित्यातील महत्त्वाचा प्रकार आहे.
कारण: बखर हा मध्ययुगीन ऐतिहासिक साहित्यातील एक महत्त्वाचा प्रकार आहे. 'बखर' या शब्दामध्ये 'खबर' म्हणजे 'बातमी' असा अर्थ सामावलेला आहे. यात शूरवीरांचे गुणगान, ऐतिहासिक घडामोडी, लढाया, थोर पुरुषांची चरित्रे यांविषयीचे लेखन असते. मराठ्यांचा इतिहास समजून घेण्यासाठी बखरी अत्यंत उपयुक्त ठरतात.

(३) चित्रपट माध्यमात इतिहास हा विषय महत्त्वाचा आहे.
कारण: ऐतिहासिक घटनांवर आधारित चित्रपट (Period Movies) तयार करताना त्या काळातील वातावरण निर्मिती करणे आवश्यक असते. त्या काळातील लोकांची वेशभूषा, केशभूषा, भाषा, घरे, फर्निचर आणि सामाजिक जीवन हे सर्व हुबेहूब दाखवण्यासाठी इतिहासाचा सखोल अभ्यास आणि संशोधन करणे गरजेचे असते. म्हणून चित्रपट निर्मितीत इतिहासाला महत्त्व आहे.

(४) तंत्रज्ञानाचा इतिहास अभ्यासावा लागतो.
कारण: मानवाची प्रगती ही तंत्रज्ञानातील शोधांवर अवलंबून आहे. शेती, उत्पादन, स्थापत्य आणि अभियांत्रिकी अशा विविध क्षेत्रांत काळानुरूप बदल होत गेले आहेत. या बदलांमागील कारणपरंपरा आणि विज्ञानातील प्रगती समजून घेण्यासाठी तंत्रज्ञानाचा इतिहास अभ्यासणे आवश्यक असते.

४. दिलेल्या उताऱ्याचे वाचन करून त्याखालील प्रश्नांची उत्तरे लिहा : (४ गुण)
(मेजर ध्यानचंद आणि भारतीय हॉकी संघ यांविषयीचा उतारा)
(१) १९३६ मध्ये भारतीय हॉकी संघाचे संघनायक कोण होते?
उत्तर: १९३६ मध्ये भारतीय हॉकी संघाचे संघनायक मेजर ध्यानचंद हे होते.

(२) भारतात कोणता दिवस राष्ट्रीय क्रीडादिवस म्हणून साजरा केला जातो?
उत्तर: भारतात २९ ऑगस्ट हा दिवस राष्ट्रीय क्रीडादिवस म्हणून साजरा केला जातो.

(३) हॉकी खेळाविषयी आपले मत मांडा.
उत्तर: हॉकी हा भारताचा राष्ट्रीय खेळ असून तो एक अत्यंत वेगवान आणि उत्साहवर्धक खेळ आहे. या खेळामुळे संघभावना आणि शिस्त वाढीस लागते. मेजर ध्यानचंद यांच्यासारख्या महान खेळाडूंमुळे या खेळाने भारताला जागतिक स्तरावर सुवर्णपदके मिळवून देऊन मोठी प्रतिष्ठा प्राप्त करून दिली आहे.

५. पुढील प्रश्नांची सविस्तर उत्तरे लिहा (कोणतेही दोन) : (६ गुण)
(१) स्त्रीवादी इतिहासलेखन म्हणजे काय?
उत्तर: स्त्रीवादी इतिहासलेखन म्हणजे स्त्रियांच्या दृष्टिकोनातून केलेली इतिहासाची पुनर्रचना होय.
  • सीमो द बोव्हा या फ्रेंच विदुषीने स्त्रीवादाची मूलभूत भूमिका मांडली.
  • यामध्ये केवळ स्त्रियांचा इतिहासात समावेश करणे एवढेच नाही, तर इतिहासलेखनाच्या क्षेत्रातील पुरुषप्रधान दृष्टिकोनाचा पुनर्विचार करण्यावर भर दिला गेला.
  • स्त्रियांच्या आयुष्याशी निगडित नोकरी, रोजगार, ट्रेड युनियन, त्यांचे कौटुंबिक जीवन अशा विविध पैलूंवर संशोधन सुरू झाले.
  • भारतात ताराबाई शिंदे यांनी 'स्त्रीपुरुषतुलना' या ग्रंथातून स्त्रीवादी लेखन केले.

(२) कला क्षेत्रात व्यवसायाच्या कोणत्या संधी उपलब्ध आहेत? हे स्पष्ट करा.
उत्तर: कला क्षेत्रात व्यवसायाच्या अनेक संधी उपलब्ध आहेत:
  • कला इतिहासकार: संशोधन, पत्रकारिता, आणि कला समीक्षक म्हणून काम करता येते.
  • संग्रहालये आणि अभिलेखागार: येथे क्युरेटर (संग्रहालयाचे जतन करणारे) आणि संशोधक म्हणून संधी आहेत.
  • उपयोजित कला: जाहिरात क्षेत्र, गृहसजावट (Interior Design), चित्रपट आणि दूरदर्शनवर कला दिग्दर्शक (Art Director) म्हणून काम करता येते.
  • छायाचित्रण (Photography) आणि ग्राफिक डिझाईन: या क्षेत्रांतही कलेच्या विद्यार्थ्यांना वाव आहे.

(३) पोवाडा म्हणजे काय? हे स्पष्ट करा.
उत्तर:
  • पोवाडा म्हणजे गद्य आणि पद्य मिश्रित सादरीकरण होय.
  • यात एखाद्या ऐतिहासिक प्रसंगाचे किंवा शूर व्यक्तीच्या पराक्रमाचे आवेशपूर्ण भाषेत वर्णन केलेले असते.
  • पोवाडा हे लोकजागृतीचे आणि मनोरंजनाचे एक प्रभावी माध्यम आहे.
  • छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या काळात अफझलखान वधाचा अज्ञानदास यांनी रचलेला पोवाडा आणि सिंहगडाच्या लढाईवर तुळशीदासांनी रचलेला पोवाडा प्रसिद्ध आहे.
  • स्वातंत्र्यलढ्यात आणि संयुक्त महाराष्ट्र चळवळीत पोवाड्यांनी मोठी जागृती केली.

(४) पर्यटनाचे कोणतेही तीन प्रकार स्पष्ट करा.
उत्तर:
  • स्थानिक आणि आंतरराज्यीय पर्यटन: एकाच देशात किंवा राज्यांतर्गत केलेले पर्यटन. यात भाषेची किंवा कागदपत्रांची फारशी अडचण येत नाही.
  • आंतरराष्ट्रीय पर्यटन: एका देशातून दुसऱ्या देशात प्रवास करणे. यासाठी व्हिसा, पासपोर्ट आणि चलनाची देवाणघेवाण आवश्यक असते.
  • ऐतिहासिक पर्यटन: किल्ले, युद्धभूमी, स्मारके पाहण्यासाठी केलेले पर्यटन. उदा. रायगड किल्ला किंवा ताजमहाल पाहणे.
  • (इतर प्रकार: भौगोलिक पर्यटन, आरोग्य पर्यटन, कृषी पर्यटन).

राज्यशास्त्र (Political Science) - Part 2

६. दिलेल्या पर्यायांपैकी योग्य पर्याय निवडून विधाने पूर्ण करा : (२ गुण)
(१) महाराष्ट्रात स्थानिक शासनसंस्थांमध्ये महिलांसाठी .................................. जागा राखीव ठेवण्यात आलेल्या आहेत.
  • (अ) 25%
  • (ब) 30%
  • (क) 40%
  • (ड) 50%
उत्तर: 50%
(२) शेतीचे उत्पादन वाढवण्यासाठी आणि अन्नधान्याबाबत स्वयंपूर्ण होण्यासाठी ................................ करण्यात आली.
  • (अ) जलक्रांती
  • (ब) हरितक्रांती
  • (क) औद्योगिकक्रांती
  • (ड) धवलक्रांती
उत्तर: हरितक्रांती

७. पुढील विधाने चूक की बरोबर ते सकारण स्पष्ट करा (कोणतेही दोन) : (४ गुण)
(१) विशिष्ट प्रसंगी निवडणूक आयोग एखाद्या मतदार संघात पुन्हा निवडणुका घेतात.
उत्तर: हे विधान बरोबर आहे.
कारण: एखाद्या मतदारसंघात नैसर्गिक आपत्ती आली, किंवा निवडणूक प्रक्रियेत गैरप्रकार झाले, उदा. बूथ कॅप्चरिंग किंवा हिंसाचार, किंवा निवडणुकीदरम्यान उमेदवाराचा मृत्यू झाल्यास, निष्पक्षपातीपणे निवडणूक होण्यासाठी निवडणूक आयोग तिथे पुन्हा निवडणूक घेण्याचा निर्णय घेऊ शकतो.

(२) माहितीच्या अधिकारामुळे शासनाच्या कारभारातील गोपनीयता वाढली आहे.
उत्तर: हे विधान चूक आहे.
कारण: माहितीच्या अधिकारामुळे (RTI) उलट शासनाच्या कारभारातील गोपनीयता कमी झाली आहे. शासनाचे व्यवहार अधिक पारदर्शक आणि खुले झाले आहेत. यामुळे जनता आणि शासन यांच्यातील अंतर कमी होऊन सुसंवाद वाढण्यास मदत झाली आहे.

(३) आघाडी शासनातून अस्थिरता निर्माण होते.
उत्तर: हे विधान चूक आहे.
कारण: सुरुवातीच्या काळात आघाडी सरकारे अस्थिर असतात असा समज होता, परंतु १९८९ नंतरच्या भारतीय राजकारणात विविध पक्षांनी एकत्र येऊन आघाडी सरकारे (उदा. एनडीए, यूपीए) यशस्वीपणे चालवली आहेत. त्यामुळे आता आघाडी सरकार ही पद्धत भारतीय लोकशाहीत स्थिरावली आहे.

८. (अ) पुढील संकल्पना स्पष्ट करा (कोणतेही एक) : (२ गुण)
(१) अल्पसंख्याकविषयक तरतुदी:
भारतात धार्मिक, भाषिक किंवा वांशिक दृष्ट्या संख्येने कमी असलेल्या समूहांना अल्पसंख्याक म्हणतात. संविधानाने त्यांना संरक्षण दिले आहे. धर्म, वंश, जात, भाषा यांवरून भेदभाव करण्यास मनाई केली आहे. अल्पसंख्याकांना आपली भाषा, लिपी आणि संस्कृती जतन करण्याचा तसेच स्वतःच्या शिक्षण संस्था स्थापन करण्याचा हक्क आहे.

(२) कामगार चळवळ:
भारतात औद्योगिकीकरण सुरू झाल्यावर कामगार चळवळीचा उदय झाला. गिरणी कामगार, रेल्वे कामगार यांच्या प्रश्नांसाठी, उदा. कामाचे तास, वेतन, सुरक्षा यासाठी नारायण मेघाजी लोखंडे यांनी प्रयत्न केले. १९२० मध्ये 'आयटक' (AITUC) ही संघटना स्थापन झाली. आज जागतिकीकरणामुळे कामगार चळवळीसमोर नवी आव्हाने उभी राहिली आहेत.
(ब) दिलेल्या सूचनेनुसार कृती करा (कोणतेही एक) : (२ गुण)
(१) पुढील तक्ता पूर्ण करा : निवडणूक प्रक्रिया
निवडणूक आयोग (भूमिका):
  1. मतदार याद्या तयार करणे.
  2. निवडणुकांचे वेळापत्रक ठरवणे व निवडणुका घेणे.
मतदार (भूमिका):
  1. मतदान करणे.
  2. आचारसंहितेचे पालन करणे / योग्य उमेदवाराची निवड करणे.
(२) पुढील संकल्पनाचित्र पूर्ण करा : भारतीय लोकशाही समोरील सामाजिक आव्हाने
सामाजिक आव्हाने
जमातवाद
नक्षलवाद
भ्रष्टाचार
राजकारणाचे गुन्हेगारीकरण

९. पुढील प्रश्नाचे थोडक्यात उत्तर लिहा (कोणतेही एक) : (२ गुण)
(१) राष्ट्रीय पक्ष म्हणून मान्यता मिळवण्यासाठी निवडणूक आयोगाने स्पष्ट केलेले निकष सांगा.
उत्तर: राष्ट्रीय पक्ष म्हणून मान्यता मिळवण्यासाठी खालील निकष पूर्ण करावे लागतात:
  • लोकसभा किंवा विधानसभेच्या निवडणुकीत किमान ४ राज्यांमध्ये मिळून एकूण वैध मतांच्या ६% मते मिळवणे आवश्यक आहे आणि त्याचबरोबर लोकसभेत कोणत्याही राजंतून किंवा राज्यांतून किमान ४ सदस्य निवडून येणे आवश्यक आहे.
  • किंवा, लोकसभेच्या एकूण मतदारसंघांपैकी किमान २% जागा (अंदाजे ११ जागा) निवडून येणे आवश्यक असून त्या किमान ३ राज्यांतून निवडून आलेल्या असाव्यात.

(२) भारतात लोकशाहीच्या यशासाठी कोणत्या बाबी आवश्यक आहेत?
उत्तर:
  • लोकशाही मूल्यांचे शिक्षण: नागरिकांमध्ये सहिष्णुता, समता आणि बंधुभाव रुजणे आवश्यक आहे.
  • सक्षम विरोधी पक्ष: शासनाच्या कारभारावर अंकुश ठेवण्यासाठी प्रबळ विरोधी पक्ष असणे गरजेचे आहे.
  • प्रशासकीय पारदर्शकता: भ्रष्टाचारमुक्त आणि पारदर्शक कारभार लोकशाहीच्या यशासाठी महत्त्वाचा आहे.
  • जागृत नागरिक: सुशिक्षित आणि राजकीयदृष्ट्या जागृत मतदार लोकशाही बळकट करतात.
Question Paper Page No. 1 Question Paper Page No. 2 Question Paper Page No. 3 Question Paper Page No. 4 Question Paper Page No. 5 Question Paper Page No. 6 Question Paper Page No. 7 Question Paper Page No. 8 Question Paper Page No. 9 Question Paper Page No. 10 Question Paper Page No. 11 For all your study Materials Visit : omtexclasses.com

History and Political Science Paper I Solution 2025 - SSC Board N 861

HISTORY (Part 1)

1. (A) Choose the correct option from the given options and complete the sentences: (3 Marks)
(1) The earliest museum in the world was discovered in the excavations at the city of ...................
  • (a) Delhi
  • (b) Harappa
  • (c) Ur
  • (d) Kolkata
Answer: Ur
(2) The first Chief Minister of Maharashtra was ................ .
  • (a) Vasantrao Naik
  • (b) Yashwantrao Chavhan
  • (c) Shankarrao Chavhan
  • (d) Vasantdada Patil
Answer: Yashwantrao Chavhan
(3) The Sanskrit text of ‘Hitopadesh’ was translated into German by .................. .
  • (a) James Mill
  • (b) Friedrich Max Muller
  • (c) Mountstuart Elphinstone
  • (d) Sir John Marshall
Answer: Friedrich Max Muller

(B) Identify the wrong pair in the following and rewrite it: (3 Marks)
(1)
(i) Raigadala Jevha Jag Yete — Vasant Kanetkar
(ii) Tilak ani Agarkar — Vishram Bedekar
(iii) Sashtang Namaskar — Acharya Atre
(iv) Ekach Pyala — Annasaheb Kirloskar
Wrong Pair: Ekach Pyala — Annasaheb Kirloskar
Corrected Pair (For reference): Ekach Pyala — Ram Ganesh Gadkari
(2)
(i) Leopold von Ranké — The Secret of World History
(ii) Michel Foucault — Archaeology of Knowledge
(iii) Karl Marx — Das Kapital
(iv) René Descartes — Reason in History
Wrong Pair: René Descartes — Reason in History
Corrected Pair (For reference): René Descartes — Discourse on Method (or) Georg Wilhelm Friedrich Hegel — Reason in History
(3)
(i) Prabhakar — Acharya P.K. Atre
(ii) Darpan — Balshastri Jambhekar
(iii) Deenbandhu — Krishnarao Bhalekar
(iv) Kesari — Bal Gangadhar Tilak
Wrong Pair: Prabhakar — Acharya P.K. Atre
Corrected Pair (For reference): Prabhakar — Bhau Mahajan

2. (A) Complete the activity as per given instructions (any two): (4 Marks)
(1) Complete the following chart (Libraries in India and Cities):
  • Kolkata: National Library
  • Delhi: National Museum Library (or Nehru Memorial Museum and Library)
  • Hyderabad: State Central Library
  • Mumbai: Library of Asiatic Society
(2) Complete the following concept map: Aspects of Indian History portrayed through the serial 'Bharat Ek Khoj'
Aspects in 'Bharat Ek Khoj'
Harappan Civilisation
Vedic History
Mauryan Period
Mughal Period (or Social Life)
(3) Complete the concept map: Hill Stations in Maharashtra
Hill Stations in Maharashtra
Mahabaleshwar
Panchgani
Matheran
Lonavala / Khandala

(B) Write short notes on (any two): (4 Marks)
(1) Applied History:
Applied History, also known as Public History, helps in understanding the present with the help of history. It is a field of study concerned with the application of history for the benefit of people in contemporary and future times. Knowledge of history can provide guidance in finding solutions to contemporary social and political issues and incorporate them in social planning.

(2) Maratha Style of Painting:
The Maratha style of painting began to develop in the latter half of the 17th century C.E. This style consists of coloured paintings that occur as murals and also miniatures used in manuscripts. Murals in the Maratha style can be seen in the old wadas at places like Wai, Menavali, and Satara. The style is not realistic; it features bold outlines and flat colours.

(3) Sthalakosh:
Sthalakosh are encyclopedic texts providing information about places. They are essential for writing history as geography is important. Muni Vyas of the Mahanubhav sect composed 'Sthanapothi', describing places visited by Chakradhar Swami. Siddheshwarshastri Chitrav compiled the 'Prachin Bharatiya Sthalakosh', which gives information on ancient Indian places mentioned in Vedic literature and epics.

3. Explain the following statements with reasons (any two): (4 Marks)
(1) Foucault called his method, ‘the archaeology of knowledge’.
Reason: Michel Foucault criticized the conventional practice of arranging historical events in a chronological order. He argued that the ultimate aim of history is not to reach the absolute truth but to explain various transitions in the past. Since he gave more importance to explaining the transitions in history, he called his method ‘the archaeology of knowledge’.

(2) Bakhar is an important type of historical documents.
Reason: Bakhar is an important type of historical document of medieval times. It contains eulogies of heroes and stories of historic events, battles, and lives of great men. Bakhars provide information about the contemporary political happenings, social life, cultural conditions, and linguistic transactions, which is crucial for historians.

(3) Expertise in History is important in the film industry.
Reason: While making period movies or historical films, it is essential to present the atmosphere of that time accurately. This includes the style of clothing, hairstyles, language, architecture, and furniture of the respective era. Art directors and scriptwriters need deep knowledge of history to recreate these elements authentically. Hence, expertise in history is vital.

(4) It is essential to study the history of technology.
Reason: Technology has been the key to human progress. We need to study the history of technology to understand the changes that have occurred in agricultural production, commodity production, architecture, and engineering. Understanding the history of technology helps in understanding the development of mechanization and the mutual dependence between science and technology.

4. Read the following passage and answer the questions based on it: (4 Marks)
(Passage regarding Major Dhyan Chand, Indian Hockey, Berlin Olympics 1936, etc.)
(1) Who was captain of Indian hockey team in 1936?
Ans: Major Dhyan Chand was the captain of the Indian hockey team in 1936.

(2) Which day is celebrated as National Sports Day in India?
Ans: 29th August, the birth date of Dhyan Chand, is celebrated as National Sports Day in India.

(3) State your opinion about the game of Hockey.
Ans: Hockey is an energetic and fast-paced sport that requires high levels of stamina, skill, and teamwork. It holds a special place in Indian history as the national game that brought global recognition to the country through numerous Olympic gold medals. It fosters discipline and sportsmanship among players.

5. Answer the following questions in detail (any two): (6 Marks)
(1) What is feminist historiography?
Ans: Feminist historiography refers to the restructuring of the history from the perspective of women.
  • It emphasizes not only on the inclusion of women in history but also on the rethinking of the male-dominated perspective of history.
  • It was driven by the writings of French scholar Simone de Beauvoir.
  • It focuses on various aspects of women's lives such as their employment, their role in trade unions, institutions working for their cause, and their family life.
  • In the Indian context, Tarabai Shinde’s 'Stripurush Tulana' is an early example of feminist writing.

(2) What kind of professional opportunities are available in the field of Arts?
Ans: The field of Arts offers diverse professional opportunities:
  • Art History: Jobs in museums, archives, and libraries. Researchers and art historians can work in journalism and mass media.
  • Performing Arts: Opportunities for artists in theatre, cinema, and television as actors, directors, or scriptwriters.
  • Applied Arts: This industry offers careers in graphic design, photography, interior design, and production of artistic objects like greeting cards and gift items.
  • Design & Industry: Designers are needed for packaging, advertising, and set design for plays and movies.

(3) What is Powada?
Ans:
  • Powada is a dramatic narration by alternating reciting poetry and prosaic extracts.
  • It is a source for getting information about a historical event or the life of a person.
  • Powada narrates great deeds of heroic men and women in a very forceful and inspiring style.
  • Examples include the Powada composed by Adnyandas on the killing of Afzal Khan and the Powada composed by Tulsidas on the battle of Sinhagad.
  • In modern times, Powadas were used during the freedom struggle and the Samyukta Maharashtra movement to create public awareness.

POLITICAL SCIENCE (Part 2)

6. Choose the correct option from given options and complete the statements: (2 Marks)
(1) In Maharashtra .................................. seats are reserved for women in local self-governing institutions.
  • (a) 25%
  • (b) 30%
  • (c) 40%
  • (d) 50%
Answer: 50%
(2) To increase agricultural production and become self-sufficient with regard to food grains ................................ was initiated.
  • (a) Water revolution
  • (b) Green revolution
  • (c) Industrial revolution
  • (d) White revolution
Answer: Green revolution

7. State whether the following statements are true or false. Give reasons for your answers (any two): (4 Marks)
(1) Under special circumstances the Election Commission holds re-elections in a particular constituency for a second time.
Ans: True.
Reason: If the election in a particular constituency is not conducted in a free and fair environment, or if there are instances of booth capturing, violence, or if a candidate dies during the election process, the Election Commission has the authority to cancel the poll and order a re-election to ensure the integrity of the democratic process.

(2) Secrecy in the working of Government has increased due to the Right to Information.
Ans: False.
Reason: The Right to Information (RTI) Act has actually reduced secrecy. It has empowered citizens to demand information from the government, making the administration more transparent and accountable. It has helped in building trust between the government and the people.

(3) Coalition politics leads to instability.
Ans: False.
Reason: While it was initially believed that coalition governments cause instability, the experience of the Indian political system over the last few decades (like the NDA and UPA governments) has shown that coalition governments can function successfully and complete their terms. Hence, the belief that coalition politics inevitably leads to instability is not true in the current context.

8. (A) Explain the following concept (any one): (2 Marks)
(1) Provisions for minorities:
The Indian Constitution contains several provisions to protect the rights of minorities (religious, linguistic, or ethnic). It prohibits discrimination on the basis of caste, religion, race, language, or region. Minorities have the right to protect and conserve their language, script, and culture. They also have the right to establish and administer educational institutions of their choice.

(2) Workers movements:
The workers' movement in India began with the industrialization in the 19th century (textile mills, railways). The movement aimed to solve problems related to low wages, working hours, and job security. Leaders like Narayan Meghaji Lokhande organized workers. In 1920, the All India Trade Union Congress (AITUC) was established. However, post-1990s globalization has affected the strength of these movements.
(B) Do as directed (any one): (2 Marks)
(1) Complete the following chart: The Electoral Process
Role of the Election Commission:
  1. Prepare the Voters' List
  2. Conduct Elections (or Decide Election Timetable)
Role of the Voters:
  1. Cast Vote
  2. Follow the Code of Conduct (and select the right candidate)
(2) Complete the following concept map: Social challenges faced by Indian Democracy
Social Challenges
Communalism
Naxalism
Corruption
Criminalisation of Politics

9. Answer in brief (any one): (2 Marks)
(1) State the norms that are set by the Election Commission to get recognition as a national party.
Ans: A political party must fulfill the following criteria to be recognized as a National Party:
  • It must secure at least 6% of valid votes in four or more states in the Lok Sabha or State Assembly elections AND return at least 4 members to the Lok Sabha from any state or states.
  • OR: The candidates of a party must be elected from a minimum of 2% of the constituencies in Lok Sabha (approx. 11 seats), and these candidates must be elected from at least three different states.

(2) Which factors are required for the success of democracy in India?
Ans:
  • Empowerment of Citizens: Through rights like RTI, citizens must be active participants.
  • Social Justice: Policies of reservation and protection of minorities to ensure equality.
  • Decentralization: Strengthening local self-government institutions (Gram Panchayats, Municipalities).
  • Independent Judiciary: To interpret the constitution and protect citizens' rights.
  • Education and Awareness: An educated citizenry is crucial for making informed choices.
Question Paper Page No. 1 Question Paper Page No. 2 Question Paper Page No. 3 Question Paper Page No. 4 Question Paper Page No. 5 Question Paper Page No. 6 Question Paper Page No. 7 Question Paper Page No. 8 Question Paper Page No. 9 Question Paper Page No. 10 Question Paper Page No. 11 For all your study Materials Visit : omtexclasses.com