Social Sciences (History & Political Science) Paper Solution (Marathi Medium) | SSC Board Exam 2024

Social Sciences (73) Paper-I Solution (Marathi Medium)

Subject: History and Political Science | Set: N 662 | Year: 2024

इतिहास (History)

प्रश्न १. (अ) दिलेल्या पर्यायांपैकी योग्य पर्याय निवडून विधाने पूर्ण करा :

(१) मथुरा शिल्पशैली ...................... काळात उदयाला आली.

1. कुषाण
2. गुप्त
3. राष्ट्रकूट
4. मौर्य

(२) महाबळेश्वर जवळील भिलार हे ............... गाव म्हणून प्रसिद्ध आहे.

1. पुस्तकांचे
2. वनस्पतींचे
3. आंब्याचे
4. किल्ल्यांचे

(३) ‘‘मानवी इतिहास हा वर्गसंघर्षाचा इतिहास असतो,’’ असे मत .................. या तत्त्वज्ञाने मांडले आहे.

1. व्हॉल्टेअर
2. जॉर्ज विल्हेम फ्रेडरिक हेगेल
3. लिओपॉल्ड व्हॉन रांके
4. कार्ल मार्क्स

प्रश्न १. (ब) पुढीलपैकी प्रत्येक संचातील चुकीची जोडी ओळखून पुन्हा लिहा :

संच १:

चुकीची जोडी: रम्मन - पश्चिम बंगालमधील नृत्य

(टीप: योग्य उत्तर - रम्मन हे गढवाल (उत्तराखंड) येथील धार्मिक उत्सव व विधिनाट्य आहे.)

संच २:

चुकीची जोडी: दशावतार - त्यागराज

(टीप: योग्य उत्तर - दशावतार हे कोकणातील लोकनाट्य आहे.)

संच ३:

चुकीची जोडी: जेम्स मिल - स्त्रीवादी इतिहासकार

(टीप: योग्य उत्तर - जेम्स मिल हे साम्राज्यवादी इतिहासकार होते.)

प्रश्न २. (अ) दिलेल्या सूचनेनुसार कृती करा (कोणतेही दोन) :

(१) पुढील संकल्पनाचित्र पूर्ण करा : पर्यटनाचे प्रकार

ऐतिहासिक पर्यटन

भौगोलिक पर्यटन

कृषी पर्यटन

वैद्यकीय पर्यटन

(इतर वैध उत्तरे: क्रीडा पर्यटन, परदेशी पर्यटन)

(२) पुढील कालरेषा पूर्ण करा : भारतातील नैसर्गिक जागतिक वारसास्थळे

इ. स. / स्थळे	उत्तर
इ. स. (काझीरंगा साठी)	१९८५
स्थळ (१९८७ साठी)	सुंदरबन राष्ट्रीय उद्यान
इ. स. (पश्चिम घाट साठी)	२०१२
स्थळ (२०१४ साठी)	ग्रेट हिमालयन नॅशनल पार्क

(३) पुढील तक्ता पूर्ण करा : ललित व भारूड

मुद्दा	ललित	भारूड
गुणवैशिष्ट्ये	कोकणातील धार्मिक उत्सव प्रसंगी सादर होणारे लोकनाट्य. यात भक्तांच्या इच्छा पूर्ण करण्याची प्रार्थना केली जाते.	आध्यात्मिक व नैतिक शिकवण देणारी रूपकात्मक गाणी. यात लोकशिक्षण असते.
उदाहरणे	गोवा किंवा कोकणातील ललित.	संत एकनाथांची भारुडे.

प्रश्न २. (ब) थोडक्यात टिपा लिहा (कोणत्याही दोन) :

(१) स्थळ कोश:

इतिहासाच्या अभ्यासासाठी भूगोल महत्त्वाचा असतो. ऐतिहासिक स्थळांच्या माहितीसाठी स्थळकोश महत्त्वाचे असतात.

• महानुभाव पंथाचे मुनी व्यास यांनी 'स्थानपोथी' हा ग्रंथ लिहिला, ज्यात चक्रधर स्वामींनी भेट दिलेल्या गावांचे वर्णन आहे.
• सिद्धेश्वरशास्त्री चित्राव यांनी 'प्राचीन भारतीय स्थळकोश' रचला.
• यात विविध ठिकाणांची भौगोलिक व ऐतिहासिक माहिती मिळते.

(२) प्राच्यवादी इतिहासलेखन:

अठराव्या शतकात युरोपातील काही अभ्यासकांना पूर्वेकडील संस्कृती आणि देशांबद्दल कुतूहल निर्माण झाले होते. या अभ्यासकांना 'प्राच्यवादी' (Orientalists) म्हटले जाते.

• त्यांनी संस्कृत आणि युरोपीय भाषांमधील साधर्म्याचा अभ्यास केला.
• 'फ्रेडरिक मॅक्सम्युलर' हा प्रमुख प्राच्यवादी अभ्यासक होता. त्याने 'ऋग्वेद' या ग्रंथाचे जर्मन भाषेत भाषांतर केले.
• विल्यम जोन्स यांनी कोलकाता येथे 'एशियाटिक सोसायटी'ची स्थापना केली.

(३) वर्तमानपत्रांचे भारतीय स्वातंत्र्यसंग्रामातील कार्य:

स्वातंत्र्यसंग्रामात वर्तमानपत्रांनी केवळ बातम्या न देता सामाजिक आणि राजकीय जागृतीचे काम केले.

• 'केसरी' आणि 'मराठा' यांसारख्या वर्तमानपत्रांनी सरकारी धोरणांवर टीका केली.
• पाश्चात्य विद्या आणि राष्ट्रप्रेमाची शिकवण दिली.
• 'दर्पण', 'प्रभाकर' यांसारख्या पत्रांनी सामाजिक अनिष्ट प्रथांवर (उदा. सती प्रथा, विधवा विवाह) भाष्य करून समाजसुधारणा घडवून आणली.
• स्वातंत्र्य चळवळीतील नेत्यांचे विचार लोकांपर्यंत पोहोचवण्याचे ते प्रमुख माध्यम होते.

प्रश्न ३. पुढील विधाने सकारण स्पष्ट करा (कोणतेही दोन) :

(१) फुको यांच्या लेखनपद्धतीला ‘ज्ञानाचे पुरातत्त्व’ असे म्हणत असत.

मायकेल फुको या फ्रेंच इतिहासकाराने 'आर्किऑलॉजी ऑफ नॉलेज' हा ग्रंथ लिहिला.

• त्यांच्या मते, इतिहासाची कालक्रमानुसार मांडणी करण्याची पद्धत चुकीची आहे.
• पुरातत्त्वामध्ये अंतिम सत्यापर्यंत पोहोचणे हे उद्दिष्ट नसून, भूतकाळातील स्थित्यंतरांचे (बदलांचे) स्पष्टीकरण देणे हे उद्दिष्ट असते.
• फुको यांनी इतिहासातील स्थित्यंतरांचे स्पष्टीकरण देण्यावर भर दिला, म्हणून त्यांच्या लेखनपद्धतीला 'ज्ञानाचे पुरातत्त्व' असे म्हटले जाते.

(२) चित्रकथीसारख्या नामशेष होणाऱ्या मार्गावर असलेल्या परंपरेचे पुनरुज्जीवन करणे गरजेचे आहे.

• चित्रकथी ही कोकणातील ठाकर समाजाची परंपरा आहे. यात लाकडी बाहुल्या आणि चित्रांच्या साहाय्याने रामायण-महाभारतातील कथा सांगितल्या जातात.
• ही परंपरा भारताच्या मौखिक इतिहासाचा आणि सांस्कृतिक वारशाचा महत्त्वाचा भाग आहे.
• आज ही परंपरा लोप पावत चालली आहे. आपली प्राचीन संस्कृती आणि लोककला टिकवून ठेवण्यासाठी या परंपरेचे जतन आणि पुनरुज्जीवन करणे अत्यंत गरजेचे आहे.

(३) खेळण्यांद्वारे इतिहासावर प्रकाश पडू शकतो.

• खेळणी ही त्या काळातील इतिहासाची आणि तंत्रज्ञानाची माहिती देतात.
• खेळण्यांवरून त्या काळातील लोकांच्या धार्मिक आणि सांस्कृतिक परंपरा समजतात (उदा. दिवाळीतील किल्ले).
• इतर देशांशी असलेल्या व्यापाराची माहिती मिळते (उदा. पॉम्पेई येथे सापडलेली भारतीय हस्तिदंती बाहुली, जी भारत-रोम व्यापाराचा पुरावा आहे).

(४) जागतिक वारशाच्या पदास पात्र ठरणारी स्थळे, परंपरा यांची यादी युनेस्कोद्वारे जाहीर केली जाते.

• काळाच्या ओघात अनेक ऐतिहासिक आणि नैसर्गिक वारसास्थळे नष्ट होण्याची भीती असते.
• हा अनमोल वारसा जपला जावा आणि पुढील पिढ्यांसाठी सुरक्षित राहावा, म्हणून 'युनेस्को' (UNESCO) ही जागतिक संघटना कार्य करते.
• वारसास्थळांच्या संरक्षणासाठी युनेस्कोने काही मार्गदर्शक तत्त्वे जाहीर केली आहेत.
• या तत्त्वांच्या आधारे, जागतिक वारशाच्या पदास पात्र ठरणारी स्थळे आणि परंपरा यांची यादी युनेस्को जाहीर करते.

प्रश्न ४. दिलेल्या उताऱ्याचे वाचन करून त्याखालील प्रश्नांची उत्तरे लिहा :

(१) ‘हॉकीचे जादूगार’ कोणाला म्हणतात?
उत्तर: मेजर ध्यानचंद यांना ‘हॉकीचे जादूगार’ म्हणतात.

(२) भारतात मेजर ध्यानचंद यांचा जन्मदिवस काय म्हणून साजरा केला जातो?
उत्तर: मेजर ध्यानचंद यांचा जन्मदिवस (२९ ऑगस्ट) भारतात ‘राष्ट्रीय क्रीडा दिवस’ म्हणून साजरा केला जातो.

(३) मेजर ध्यानचंद यांची ऑलिंपिक स्पर्धेमधील कामगिरी थोडक्यात लिहा.
उत्तर: मेजर ध्यानचंद हे भारतीय हॉकी संघाचे महान खेळाडू आणि कर्णधार होते. त्यांच्या सहभागामुळे भारतीय हॉकी संघाने १९२८, १९३२ आणि १९३६ च्या ऑलिंपिक स्पर्धेत सुवर्णपदके जिंकली. १९३६ च्या बर्लिन ऑलिंपिकमध्ये ते संघाचे कर्णधार होते.

प्रश्न ५. पुढील प्रश्नांची सविस्तर उत्तरे लिहा (कोणतेही दोन) :

(१) स्त्रीवादी इतिहासलेखन म्हणजे काय?

स्त्रीवादी इतिहासलेखन म्हणजे स्त्रियांच्या दृष्टिकोनातून केलेली इतिहासाची पुनर्रचना.

• इतिहासाच्या लेखनातील पुरुषप्रधान दृष्टिकोनाचा पुनर्विचार करण्यावर यात भर दिला गेला.
• सीमा द बोव्हा या फ्रेंच विदुषीने स्त्रीवादाची मूलभूत भूमिका सिद्ध केली.
• स्त्रियांच्या आयुष्याशी निगडित नोकरी, रोजगार, कुटुंब, आणि स्त्रियांसाठी काम करणाऱ्या संस्था यांचा यात समावेश केला गेला.
• भारतात ताराबाई शिंदे आणि पंडिता रमाबाई यांनी स्त्रीवादी लेखनाचा पाया रचला.

(२) ग्रंथालय व्यवस्थापन का महत्त्वाचे आहे?

ग्रंथालय व्यवस्थापन खालील कारणांसाठी महत्त्वाचे आहे:

• जतन आणि संवर्धन: जुने ग्रंथ, हस्तलिखिते आणि ऐतिहासिक साधने यांचे योग्य जतन करणे.
• वर्गीकरण: पुस्तकांची योग्य मांडणी आणि सूची तयार करणे, ज्यामुळे वाचकांना हवे ते पुस्तक सहज मिळू शकेल.
• माहिती प्रसार: ज्ञानाचा प्रसार समाजात प्रभावीपणे करणे.
• आधुनिकीकरण: जुन्या ग्रंथांचे संगणकीकरण (Digitization) करून ते भविष्यासाठी सुरक्षित ठेवणे.

(३) कला क्षेत्रात व्यवसायाच्या कोणत्या संधी उपलब्ध आहेत हे स्पष्ट करा.

कला क्षेत्रात अनेक व्यावसायिक संधी उपलब्ध आहेत:

• इतिहास आणि संशोधन: कला समीक्षक, पत्रकारिता, आणि अध्यापन क्षेत्र.
• संग्रहालये: क्युरेटर (संग्रहालयाचे जतननीस), पुरालेखागार व्यवस्थापक.
• उपयोजित कला: जाहिरात क्षेत्र, ग्राफिक डिझाइन, फोटोग्राफी, चित्रपट व दूरदर्शनसाठी नेपथ्य (Art Direction).
• प्रायोगिक कला: अभिनेते, दिग्दर्शक, आणि तंत्रज्ञ.

(४) दशावतारी नाकांविषयी माहिती लिहा.

• स्वरूप: दशावतार हे कोकणातील एक लोकनाट्य आहे. यात भगवान विष्णूच्या दहा अवतारांच्या कथा सादर केल्या जातात (उदा. मत्स्य, कूर्म, राम इ.).
• सादरीकरण: नाटकाची सुरुवात सूत्रधार गणपतीला आवाहन करून करतो. पात्रांचा अभिनय आणि वेशभूषा पारंपारिक असते. लाकडी मुखवट्यांचा वापर केला जातो.
• महत्त्व: हे नाटक मनोरंजनासोबतच समाजप्रबोधनाचे कार्य करते.
• वारसा: मराठी रंगभूमीचे जनक विष्णुदास भावे यांनी आपल्या नाटकांत दशावतारी तंत्राचा वापर केला होता.

राज्यशास्त्र (Political Science)

प्रश्न ६. दिलेल्या पर्यायांपैकी योग्य पर्याय निवडून विधाने पूर्ण करा :

(१) ७३ व्या व ७४ व्या संविधान दुरुस्तीने ............................. च्या अधिकारात खूप मोठी वाढ झाली.

1. विधानसभा
2. स्थानिक शासनसंस्था
3. लोकसभा
4. राज्यसभा

(२) जगातील सर्वच लोकशाही राष्ट्रांपुढील मोठे आव्हान म्हणजे ............... .

1. धार्मिक संघर्ष
2. नक्षलवादी कारवाया
3. लोकशाहीची पाळेमुळे आणखी खोलवर नेणे
4. गुंडगिरीला महत्त्व

प्रश्न ७. पुढील विधाने चूक की बरोबर ते सकारण स्पष्ट करा (कोणतेही दोन) :

(१) विशिष्ट प्रसंगी निवडणूक आयोग एखाद्या मतदारसंघात पुन्हा निवडणुका घेतात.

हे विधान बरोबर आहे.
कारण: निवडणुका निष्पक्ष आणि न्याय्य वातावरणात पार पाडणे हे निवडणूक आयोगाचे कर्तव्य आहे. जर एखाद्या मतदारसंघात मोठ्या प्रमाणावर गैरप्रकार झाले, बूथ कॅप्चरिंग झाले, किंवा निवडणुकीदरम्यान उमेदवाराचा मृत्यू झाला, तर लोकशाहीचे पावित्र्य राखण्यासाठी निवडणूक आयोग तेथे पुन्हा निवडणुका (पोटनिवडणूक) घेते.

(२) आघाडी शासनातून अस्थिरता निर्माण होते.

हे विधान चूक आहे.
कारण: सुरुवातीला असा समज होता की आघाडी सरकारे अस्थिर असतात. परंतु, १९८९ नंतरच्या भारतीय राजकारणाच्या अनुभवावरून असे दिसून येते की आघाडी सरकारे देखील स्थिर आणि यशस्वी ठरू शकतात (उदा. एन.डी.ए. आणि यु.पी.ए. सरकार). राजकीय पक्षांनी 'किमान समान कार्यक्रमा'च्या आधारे एकत्र येऊन काम करण्याची पद्धत स्वीकारली आहे, ज्यामुळे स्थिरता निर्माण झाली आहे.

(३) ग्राहक चळवळ अस्तित्वात आली.

हे विधान बरोबर आहे.
कारण: अर्थव्यवस्थेतील बदलांमुळे ग्राहकांवर अनेक प्रकारे अन्याय होऊ लागला (उदा. भेसळ, वजनातील फसवणूक, वस्तूंच्या वाढीव किमती). ग्राहकांचे संरक्षण करण्यासाठी आणि त्यांना त्यांच्या हक्कांची जाणीव करून देण्यासाठी १९८६ मध्ये ग्राहक संरक्षण कायदा केला गेला, ज्यातून ग्राहक चळवळ अस्तित्वात आली.

प्रश्न ८. (अ) पुढील संकल्पना स्पष्ट करा (कोणतेही एक) :

(१) राजकारणाचे गुन्हेगारीकरण:

राजकारणात गुन्हेगारी पार्श्वभूमी असलेल्या लोकांचा वाढता वावर म्हणजेच राजकारणाचे गुन्हेगारीकरण होय. राजकीय पक्ष अनेकदा निवडणूक जिंकण्यासाठी गुंडांचा आणि पैशांचा वापर करतात. यामुळे निवडणुकीच्या वेळी हिंसाचार वाढतो आणि लोकशाही प्रक्रियेवरील लोकांचा विश्वास उडतो.

(२) हक्काधारित दृष्टिकोन:

स्वातंत्र्यांच्या सुरुवातीच्या काळात नागरिकांना केवळ विकासाचे 'लाभार्थी' मानले जात होते. मात्र, गेल्या काही दशकांत हा दृष्टिकोन बदलला असून, विकास हा नागरिकांचा 'हक्क' आहे असे मानले जाऊ लागले. यालाच 'हक्काधारित दृष्टिकोन' (Rights Based Approach) म्हणतात. माहितीचा अधिकार (RTI) आणि शिक्षणाचा अधिकार (RTE) हे याचेच परिणाम आहेत.

प्रश्न ८. (ब) दिलेल्या सूचनेनुसार कृती करा (कोणतेही एक) :

(१) पुढील संकल्पनाचित्र पूर्ण करा : निवडणूक प्रक्रिया

1. मतदारसंघाची निर्मिती
2. मतदार याद्या निश्चिती
3. उमेदवारांकडून नामांकन पत्र व त्यांच्या अर्जांची छाननी
4. निवडणूक प्रचार
5. प्रत्यक्ष मतदान
6. मतमोजणी
7. निवडणुकांचे निकाल
8. निवडणुकीसंबंधीच्या विवादाचे निराकरण

(२) पुढील संकल्पनाचित्र पूर्ण करा : भारतीय लोकशाही समोरील आव्हाने

जमातवाद

दहशतवाद / नक्षलवाद

भ्रष्टाचार

राजकारणाचे गुन्हेगारीकरण

प्रश्न ९. पुढील प्रश्नांचे थोडक्यात उत्तर लिहा (कोणतेही एक) :

(१) सामाजिक न्याय प्रस्थापित करणे म्हणजे काय?

सामाजिक न्याय प्रस्थापित करणे म्हणजे ज्या सामाजिक बाबींमुळे व्यक्तींवर अन्याय होतो, त्या दूर करणे आणि सर्वांना दर्जाची समान संधी देणे होय. यात जात, धर्म, भाषा, लिंग किंवा जन्मस्थान यांवर आधारित भेदभाव न करता सर्वांना विकासाची समान संधी मिळवून देणे अभिप्रेत आहे.

(२) मध्यावधी निवडणुका म्हणजे काय?

जेव्हा लोकसभेचा किंवा विधानसभेचा ५ वर्षांचा कार्यकाल पूर्ण होण्याआधीच सरकार अल्पमतात येते किंवा आघाडी सरकारचा पाठिंबा काढून घेतला जातो आणि पर्यायी सरकार स्थापन होऊ शकत नाही, तेव्हा मुदत संपण्याआधीच निवडणुका घ्याव्या लागतात. या निवडणुकांना 'मध्यावधी निवडणुका' म्हणतात.