2025 सामाजिक शास्त्रे (७३) भूगोल — पेपर-२ (म) उत्तरे (Solutions)

बैठक क्र.: N 870
एकूण गुण: ४०
वेळ: २ तास

१. दिलेल्या पर्यायांपैकी योग्य ते पर्याय निवडून विधाने पूर्ण करा व उत्तरपत्रिकेत पुन्हा लिहा : (४ गुण)

(१) भारत व ब्राझील या देशाची राजवट ........................... प्रकारची आहे.

(i) लष्करी
(ii) साम्यवादी
(iii) प्रजासत्ताक
(iv) अध्यक्षीय

उत्तर: (iii) प्रजासत्ताक

(२) हिमालयामुळे उत्तरेकडून येणारे ............................... वारे अडविले जातात.

(i) अतिथंड
(ii) अतिउष्ण
(iii) उष्ण व कोरडे
(iv) बाष्पयुक्त

उत्तर: (i) अतिथंड

(३) ब्राझील देशाची अर्थव्यवस्था ही प्रामुख्याने .................... व्यवसायावर अवलंबून आहे.

(i) प्राथमिक
(ii) द्वितीयक
(iii) तृतीयक
(iv) चतुर्थक

उत्तर: (iii) तृतीयक

(४) ब्राझीलचा क्षेत्रफळाच्या दृष्टीने जगात ............................. क्रमांक आहे.

(i) पाचवा
(ii) सातवा
(iii) सहावा
(iv) चौथा

उत्तर: (i) पाचवा

२. वेगळा घटक ओळखा : (४ गुण)

(१) क्षेत्रभेटीसाठी आवश्यक साहित्य :

(i) प्रश्नावली, (ii) कॅमेरा, (iii) संगणक, (iv) नोंदवही

उत्तर: (iii) संगणक

(२) ब्राझीलमधील नद्या :

(i) ॲमेझॉन, (ii) पॅराग्वे, (iii) उरुग्वे, (iv) गंगा

उत्तर: (iv) गंगा (गंगा ही भारतातील नदी आहे)

(३) प्राथमिक व्यवसाय :

(i) शेती, (ii) खाणकाम, (iii) पर्यटन, (iv) मत्स्य व्यवसाय

उत्तर: (iii) पर्यटन (पर्यटन हा तृतीयक व्यवसाय आहे)

(४) वस्त्यांच्या केंद्रीकरणासाठी प्रमुख घटक :

(i) पाण्याची उपलब्धता, (ii) प्रतिकूल हवामान, (iii) सुपीक जमीन, (iv) अनुकूल हवामान

उत्तर: (ii) प्रतिकूल हवामान (हे वस्त्यांच्या विकेंद्रीकरणाचे कारण आहे)

३. चूक की बरोबर ते सांगा (कोणतेही चार) : (४ गुण)

(१) भारतातील लोकसंख्येत तरुणाईचे प्रमाण जास्त आहे.

उत्तर: बरोबर

(२) ब्राझील व भारत या दोन्ही देशात एकावेळी समान ऋतू असतात.

उत्तर: चूक (हे देश वेगवेगळ्या गोलार्धात असल्याने ऋतू वेगवेगळे असतात)

(३) मॅनॉस हे निग्रो व ॲमेझॉन या नद्यांच्या संगमावरील बंदर आहे.

उत्तर: बरोबर

(४) ब्राझीलमध्ये लिंगगुणोत्तर जास्त आहे.

उत्तर: बरोबर

(५) ब्राझील हा वाघ व सिंह हे दोन्ही प्राणी असणारा जगातील एकमेव देश आहे.

उत्तर: चूक (हे विधान भारतासाठी लागू होते)

४. (अ) तुम्हास पुरविलेल्या ब्राझीलच्या नकाशा आराखड्यात पुढील घटक दाखवा व चिन्हांची सूची तयार करा (कोणतेही चार) : (४ गुण)

(१) पंपास (दक्षिणेकडील गवताळ प्रदेश)
(२) माराजो बेट (ॲमेझॉन नदीच्या मुखाशी)
(३) ब्राझीलची राजधानी (ब्राझिलिया)
(४) पिको दी नेब्लीना (उत्तरेकडील सर्वोच्च शिखर)
(५) पॅराना नदी (दक्षिणेकडे वाहणारी नदी)
(६) मारान्हाओ राज्य (उत्तर किनारपट्टीवरील राज्य)

टीप: विद्यार्थ्यांनी पुरविलेल्या नकाशात हे घटक योग्य ठिकाणी दर्शविणे अपेक्षित आहे.

४. (आ) दिलेल्या नकाशाचे वाचन करून त्याखाली दिलेल्या प्रश्नांची उत्तरे लिहा (कोणतेही चार) : (४ गुण)

(प्रश्नपत्रिकेत दिलेल्या भारताच्या नकाशाचा संदर्भ घ्या)

(१) वरील नकाशा काय दर्शवितो?

उत्तर: भारताचे स्थान व विस्तार.

(२) भारतातील सर्वात दक्षिणेकडील टोक कोणते?

उत्तर: इंदिरा पॉइंट.

(३) भारतातील पूर्व-पश्चिम अंतर किती आहे?

उत्तर: ३००० किमी.

(४) भारताची प्रमाणवेळ कोणत्या रेखावृत्तावरून निश्चित केली आहे?

उत्तर: ८२° ३०' पूर्व.

(५) भारताच्या पश्चिमेला कोणता समुद्र आहे?

उत्तर: अरबी समुद्र.

५. भौगोलिक कारणे लिहा (कोणतेही दोन) : (६ गुण)

(१) हिमालयातील नद्या बारमाही वाहतात.

हिमालयातील बहुतेक नद्यांचा उगम बर्फाच्छादित शिखरांवरून होतो. उन्हाळ्यात बर्फ वितळल्यामुळे या नद्यांना मुबलक पाणीपुरवठा होतो. पावसाळ्यात या भागात भरपूर पाऊस पडतो, ज्यामुळे नद्यांना पूर येतो. अशा प्रकारे, बर्फ वितळल्यामुळे आणि पावसामुळे वर्षभर पाणी मिळत असल्याने हिमालयातील नद्या बारमाही वाहतात.

(२) ब्राझीलमध्ये उष्णकटिबंधीय वादळे कमी प्रमाणात होतात.

ब्राझीलच्या विषुववृत्तीय किनारपट्टीच्या भागात तापमानात फारसा फरक आढळत नाही. या भागात वाऱ्यांचे उर्ध्व दिशेने वहन होते आणि आंतर-उष्णकटिबंधीय एकत्रीकरण विभाग (ITCZ) क्षीण असतो. तसेच, चक्रीवादळे निर्माण होण्यासाठी आवश्यक असणारा कोरिओलिस बल (Coriolis force) विषुववृत्ताजवळ खूप कमी असतो. यामुळे ब्राझीलमध्ये उष्णकटिबंधीय वादळे क्वचितच निर्माण होतात.

(३) ईशान्य ब्राझीलमध्ये वस्त्या विरळ आहेत.

ब्राझीलचा ईशान्य भाग हा अवर्षणग्रस्त चतुष्कोन म्हणून ओळखला जातो. येथे पावसाचे प्रमाण खूप कमी आहे आणि तापमान जास्त असते. वारंवार पडणाऱ्या दुष्काळामुळे येथे शेतीचा विकास झालेला नाही. पिण्याच्या पाण्याची कमतरता आणि प्रतिकूल हवामानामुळे मानवी जीवनावर मर्यादा येतात, त्यामुळे ईशान्य ब्राझीलमध्ये वस्त्या विरळ आहेत.

(४) ब्राझीलमध्ये जलमार्गांचा विकास झालेला नाही.

ॲमेझॉन नदीचा अपवाद वगळता, ब्राझीलमधील इतर नद्यांचा प्रवाह ब्राझील उच्चभूमीमुळे खडकाळ आणि तीव्र उताराचा आहे. नद्यांच्या पात्रात अनेक ठिकाणी धबधबे आणि वेगवान प्रवाह आहेत. यामुळे अंतर्गत जलवाहतूक करणे कठीण आणि धोकादायक ठरते. परिणामी, ब्राझीलमध्ये अंतर्गत जलमार्गांचा पुरेसा विकास झालेला नाही.

६. (अ) खाली दिलेल्या सांख्यिकीय माहितीच्या आधारे साधा स्तंभालेख काढा व खालील प्रश्नांची उत्तरे लिहा : (६ गुण)

वर्ष	१९८१	१९९१	२००१	२०११	२०१६
साक्षरता (टक्केवारी)	४०.८	४८.२	६१.०	६९.३	७२.२

(विद्यार्थ्यांनी आलेख कागदावर 'वर्ष' X-अक्षावर आणि 'साक्षरता प्रमाण' Y-अक्षावर घेऊन स्तंभालेख काढावा).

(१) वरील आलेख काय दर्शवितो?

उत्तर: वरील आलेख भारताचे १९८१ ते २०१६ या कालावधीतील साक्षरतेचे प्रमाण (टक्केवारी) दर्शवितो.

(२) १९९१ साली भारताची साक्षरता किती होती?

उत्तर: १९९१ साली भारताची साक्षरता ४८.२% होती.

(३) १९९१ ते २००१ या दशकात भारताच्या साक्षरतेत किती टक्क्यांनी वाढ झाली आहे?

उत्तर: वाढ = ६१.० - ४८.२ = १२.८%.

किंवा

(आ) दिलेल्या आकृतीचे वाचन करून त्याखाली दिलेल्या प्रश्नांची उत्तरे लिहा : (६ गुण)

(प्रश्नपत्रिकेत दिलेल्या ब्राझील व भारत यांमधील जीडीपी आणि लोकसंख्येच्या वितरणाचे वर्तुळालेख पहा)

(१) प्राथमिक व्यवसायात गुंतलेल्या लोकसंख्येची टक्केवारी कोणत्या देशात जास्त आहे?

उत्तर: भारत (४८.८% आहे, ब्राझीलमध्ये १०% आहे).

(२) स्थूल आंतरदेशीय उत्पादनात कोणत्या देशात तृतीयक व्यवसायांचे योगदान जास्त आहे?

उत्तर: ब्राझील (६७% आहे, भारतात ५७% आहे).

(३) स्थूल आंतरदेशीय उत्पादनात द्वितीयक व्यवसायांचा हिस्सा कोणत्या देशात जास्त आहे?

उत्तर: ब्राझील (२७.५% आहे, भारतात २६% आहे).

(४) ब्राझीलमध्ये कोणत्या व्यवसायात जास्त लोकसंख्या कार्यरत आहे?

उत्तर: तृतीयक व्यवसायात (७१%).

(५) स्थूल आंतरदेशीय उत्पादनात तृतीयक व्यवसायातील ब्राझीलचे योगदान भारतापेक्षा कितीने जास्त आहे?

उत्तर: १०% ने जास्त आहे (६७% - ५७%).

(६) भारतात तृतीयक क्षेत्रात कार्यरत लोकसंख्येची टक्केवारी किती?

उत्तर: २६.९%.

७. खालील प्रश्नांची सविस्तर उत्तरे लिहा (कोणतेही दोन) : (८ गुण)

(१) क्षेत्रभेट म्हणजे काय? क्षेत्रभेटीची पूर्वतयारी कशी कराल?

व्याख्या: एखाद्या ठिकाणास प्रत्यक्ष भेट देऊन तेथील भौगोलिक व सांस्कृतिक घटकांची माहिती मिळवणे म्हणजे क्षेत्रभेट होय.

पूर्व तयारी:

ठिकाणाची निवड: भेटीचे ठिकाण व हेतू निश्चित करणे.
परवानगी: संबंधित कार्यालयातून आवश्यक परवानगी पत्रे मिळवणे.
नकाशा व मार्ग: ठिकाणाचा नकाशा आणि प्रवासाचा मार्ग आराखडा तयार करणे.
प्रश्नावली: माहिती संकलनासाठी प्रश्नांची यादी तयार करणे.
साहित्य: नोंदवही, पेन, पेन्सिल, मोजपट्टी, होकायंत्र, कॅमेरा, प्रथमोपचार पेटी आणि पाण्याची बाटली सोबत घेणे.

(२) स्वातंत्र्योत्तर काळात भारत आणि ब्राझील या देशांना कोणत्या समस्यांना तोंड द्यावे लागले?

भारत:

स्वातंत्र्यानंतरच्या पहिल्या २० वर्षांत तीन युद्धांना सामोरे जावे लागले.
देशातील अनेक भागांत दुष्काळी परिस्थितीचा सामना करावा लागला.
फाळणीनंतर निर्वासितांचे पुनर्वसन आणि आर्थिक विकासाच्या समस्या होत्या.

ब्राझील:

सुमारे अर्ध्या शतकापेक्षा जास्त काळ लोकप्रिय लष्करी राजवटीखाली होता (१९३०-१९८५).
विसाव्या शतकाच्या शेवटी जागतिक वित्तीय समस्यांना तोंड द्यावे लागले.
महागाई आणि आर्थिक अस्थिरतेचा सामना करावा लागला.

(३) ब्राझील व भारताला कोणत्या पर्यावरणीय समस्यांना तोंड द्यावे लागते?

वाढती लोकसंख्या आणि विकासाच्या हव्यासामुळे दोन्ही देशांना गंभीर पर्यावरणीय समस्या भेडसावत आहेत:

जंगलतोड: शेती आणि शहरीकरणासाठी मोठ्या प्रमाणावर वृक्षांची कत्तल (उदा. ॲमेझॉन आणि हिमालय).
प्रदूषण: औद्योगिकीकरण आणि वाढत्या वाहनांमुळे हवा, पाणी आणि ध्वनी प्रदूषण वाढत आहे.
शहरीकरण: अनियोजित शहरीकरणामुळे कचरा व्यवस्थापन आणि झोपडपट्ट्यांच्या समस्या निर्माण झाल्या आहेत.
जैवविविधतेचा ऱ्हास: मानवी हस्तक्षेपामुळे अनेक प्राणी व वनस्पतींच्या प्रजाती नष्ट होत आहेत.