Maharashtra Board Class 10 History and Political Science July 2024 Marathi Medium Full Solution

सामाजिक शास्त्रे (७३) इतिहास व राज्यशास्त्र - पेपर-१ (म) | जुलै २०२४ | वेळ: २ तास | एकूण गुण: ४०

इतिहास (History)

प्रश्न १ (अ) दिलेल्या पर्यायांपैकी योग्य पर्याय निवडून विधाने पूर्ण करा:

(१) आधुनिक इतिहासलेखनाचा जनक ............... यास म्हणता येईल. उत्तर: (अ) व्हॉल्टेअर

(२) ................. शिल्पशैली कुशाण काळात उदयास आली. उत्तर: (अ) मथूरा

(३) कोलकाता येथील ................. हे भारतातील पहिले संग्रहालय होय. उत्तर: (ड) भारतीय संग्रहालय

प्रश्न १ (ब) पुढीलपैकी प्रत्येक गटातील चुकीची जोडी ओळखून लिहा:

(१) चुकीची जोडी: (iv) लिओपॉल्ड व्हॉन रांके — द हिस्टरीज्
(स्पष्टीकरण: द हिस्टरीज् हा ग्रंथ हिरोडोटस यांनी लिहिला आहे.)

(२) चुकीची जोडी: (ii) ताडोबा — लेणी
(स्पष्टीकरण: ताडोबा हे राष्ट्रीय उद्यान/अभयारण्य आहे.)

(३) चुकीची जोडी: (iv) बु‌द्धिबळ — मैदानी खेळ
(स्पष्टीकरण: बुद्धिबळ हा बैठा खेळ आहे.)

प्रश्न २ (अ) सूचनेप्रमाणे कृती पूर्ण करा (कोणतेही दोन):

(१) संकल्पनाचित्र पूर्ण करा (ऐतिहासिक ग्रंथ व लेखक):

झियाउद्दीन बरनी: इतिहासलेखनाचा हेतू

कल्हण: काश्मीरचा इतिहास

तुझुक-इ-बाबरी: बाबरच्या युद्धांची वर्णने

सभासद बखर: छत्रपती शिवाजी महाराजांची माहिती

(२) खालील संकल्पनाचित्र पूर्ण करा (पर्यटनाचे प्रकार):

ऐतिहासिक पर्यटन

भौगोलिक पर्यटन

आरोग्य पर्यटन

कृषी पर्यटन

(३) पुढील तक्ता पूर्ण करा:

मुद्दे	भजन	भारूड
गुणवैशिष्ट्ये	टाळ, मृदंग, चिपळी यांच्या साथीने ईश्वराचे गुणगान करणे.	अध्यात्मिक आणि नैतिक शिक्षण देणारे रूपकात्मक नाट्यमय गीत.
उदाहरणे	संत तुकाराम, संत नामदेव यांची भजने.	संत एकनाथ यांची भारूडे.

प्रश्न २ (ब) थोडक्यात टिपा लिहा (कोणतेही दोन):

(१) कला: स्वतःला आलेले अनुभव आणि त्यातून प्राप्त झालेले ज्ञान दुसऱ्यापर्यंत पोहोचवणे ही मानवाची नैसर्गिक प्रवृत्ती असून त्यातून कलेची निर्मिती होते. यात दृक्कला आणि ललित कला अशा दोन प्रकारांचा समावेश होतो.

(२) वर्तमानपत्रांचे स्वातंत्र्य संग्रामातील कार्य: वर्तमानपत्रांनी लोकजागृती करणे, भारतीय संस्कृतीची माहिती देणे, समाजसुधारणांना चालना देणे आणि ब्रिटिश राजवटीच्या धोरणांना विरोध केला.

(३) शब्दकोश: शब्दांचा संग्रह, अर्थ आणि माहिती यांची पद्धतशीर मांडणी केलेला ग्रंथ म्हणजे शब्दकोश. हे माहितीच्या सुलभ उपलब्धतेसाठी आणि भाषेच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचे साधन आहे.

प्रश्न ३ पुढील विधाने सकारण स्पष्ट करा (कोणतेही दोन):

(१) बखर हा ऐतिहासिक साहित्यातील महत्त्वाचा प्रकार आहे.

बखरीत शूरवीरांचे गुणगान, ऐतिहासिक घडामोडी, लढाया आणि थोर पुरुषांची चरित्रे यांची माहिती मिळते. त्या काळातील राजकीय घडामोडी आणि सामाजिक स्थिती समजून घेण्यास बखर मदत करते.

(२) तंत्रज्ञानाचा इतिहास अभ्यासावा लागतो.

मानवाच्या उत्क्रांतीत तांत्रिक बदलांचा मोठा वाटा आहे. वैज्ञानिक शोध, उत्पादन आणि विविध वस्तूंची निर्मिती यात झालेले बदल समजून घेण्यासाठी तंत्रज्ञानाचा इतिहास अभ्यासणे गरजेचे आहे.

(३) वर्तमानपत्रांना इतिहास या विषयाची गरज पडते.

बातम्यांचा आढावा घेताना जुन्या संदर्भांची आणि ऐतिहासिक पार्श्वभूमीची आवश्यकता असते. '५० वर्षांपूर्वी' किंवा '१०० वर्षांपूर्वी' सारख्या सदरांसाठी इतिहासाचा आधार घ्यावा लागतो.

(४) विविध विषयांमधील कृतींसाठी प्रशिक्षणाची आवश्यकता असते.

ऐतिहासिक वस्तूंचे जतन, संवर्धन, पुराभिलेखागारांचे व्यवस्थापन आणि ग्रंथालयातील कामांसाठी शास्त्रीय पद्धतींचे आणि तांत्रिक कौशल्यांचे ज्ञान असणे आवश्यक असते.

प्रश्न ४ दिलेल्या उताऱ्याचे वाचन करून प्रश्नांची उत्तरे लिहा:

(१) हेमाडपंती मंदिराच्या बाह्य भिंती कशा असतात?
उत्तर: हेमाडपंती मंदिराच्या बाह्य भिंती बऱ्याचदा तारकाकृती असतात.

(२) हेमाडपंती मंदिराची उदाहरणे लिहा.
उत्तर: मुंबईजवळील अंबरनाथ येथील अंब्रेश्वर, नाशिकजवळचे सिन्नर येथील गोंदेश्वर आणि हिंगोली जिल्ह्यातील औंढा नागनाथ ही उदाहरणे आहेत.

(३) हेमाडपंती मंदिराची महत्त्वाची वैशिष्ट्ये कोणती?
उत्तर: भिंतीचे दगड सांधण्यासाठी चुना वापरलेला नसतो. दगडांमध्येच एकमेकांत घट्ट बसतील अशा कातलेल्या खोबणी आणि कुसू यांच्या आधाराने भिंत उभारली जाते.

प्रश्न ५ पुढील प्रश्नांची सविस्तर उत्तरे लिहा (कोणतेही दोन):

(१) कार्ल मार्क्स यांचा वर्गसिद्धान्त स्पष्ट करा.
मार्क्सच्या मते इतिहास हा अमूर्त कल्पनांचा नसून जिवंत माणसांचा असतो. मानवी नातेसंबंध हे उत्पादनाच्या साधनांच्या मालकीवर अवलंबून असतात. समाजात उत्पादनाच्या साधनांची वाटणी विषम असल्याने समाज दोन वर्गांत (मालक आणि मजूर) विभागला जातो, ज्यांच्यात संघर्ष सुरू असतो.

(२) उपयोजित इतिहासाचा वर्तमानकाळाशी कसा सहसंबंध असतो?
उपयोजित इतिहास म्हणजे भूतकाळातील घटनांचा उपयोग वर्तमानकाळातील समस्या सोडवण्यासाठी आणि भविष्यातील नियोजनासाठी करणे होय. इतिहासाच्या ज्ञानामुळे वर्तमानकाळातील सामाजिक व राजकीय समस्यांची मुळे समजतात आणि त्यावर उपाय शोधणे सोपे जाते.

(३) खेळ आणि इतिहास यांच्यातील परस्परसंबंध स्पष्ट करा.
खेळांच्या उगम आणि विकासाचा अभ्यास करण्यासाठी इतिहासाची मदत होते. प्राचीन काळातील ऑलिंपिक स्पर्धा, खेळांची साधने आणि विविध खेळांचे नियम यांचा विकास समजून घेण्यासाठी ऐतिहासिक पुराव्यांची गरज पडते.

(४) भारतीय चित्रपटसृष्टीची जननी अशी महाराष्ट्राची ख्याती का आहे? ते उदाहरणासह स्पष्ट करा.
दादासाहेब फाळके यांनी १९१३ मध्ये पहिला भारतीय चित्रपट 'राजा हरिश्चंद्र' मुंबईत तयार केला. महाराष्ट्राने चित्रपट तंत्रज्ञान, स्टुडिओ आणि कलावंत या बाबतीत देशाला दिशा दिली, म्हणून महाराष्ट्राला 'भारतीय चित्रपटसृष्टीची जननी' म्हटले जाते.

---

राज्यशास्त्र (Political Science)

प्रश्न ६ दिलेल्या पर्यायांपैकी योग्य पर्याय निवडून विधाने पूर्ण करा:

(१) निवडणूक आयुक्ताची नेमणूक ............... करतात.
उत्तर: (अ) राष्ट्रपती

(२) शेतीचे उत्पादन वाढवण्यासाठी आणि अन्नधान्याबाबत स्वयंपूर्ण होण्यासाठी ................. करण्यात आली.
उत्तर: (ब) हरितक्रांती

प्रश्न ७ पुढील विधाने चूक की बरोबर ते सकारण स्पष्ट करा (कोणतेही दोन):

(१) संविधानाचे स्वरूप एखाद्या जिवंत दस्तऐवजाप्रमाणे असते.
उत्तर: बरोबर. सकारण: संविधान हे साचलेले नसून ते बदलत्या काळाच्या गरजांनुसार लवचिक असते. परिस्थितीनुसार संसदेला संविधानात बदल करण्याचा अधिकार असतो.

(२) निवडणूक आयोग निवडणुकीदरम्यान आचारसंहिता लागू करते.
उत्तर: बरोबर. सकारण: निवडणुका खुल्या आणि न्याय्य वातावरणात पार पडाव्यात तसेच राजकीय पक्षांनी सत्तेचा गैरवापर करू नये म्हणून निवडणूक आयोग आचारसंहिता लागू करते.

(३) चळवळीला खंबीर नेतृत्वाची गरज नसते.
उत्तर: चूक. सकारण: कोणत्याही चळवळीला दिशा देण्यासाठी, लोकांचे संघटन करण्यासाठी आणि उद्दिष्ट साध्य करण्यासाठी खंबीर नेतृत्वाची अत्यंत आवश्यकता असते.

प्रश्न ८ (अ) पुढील संकल्पना स्पष्ट करा (कोणतेही एक):

(१) राखीव जागाविषयक धोरण: समाजातील ज्या घटकांना संधींपासून वंचित ठेवले गेले, त्यांच्या विकासासाठी आणि मुख्य प्रवाहात आणण्यासाठी शिक्षण व रोजगारात जागा राखून ठेवण्याचे धोरण म्हणजे राखीव जागांचे धोरण होय.

(२) प्रादेशिक पक्ष: आपल्या विशिष्ट प्रदेशाच्या विकासाचा, भाषेचा आणि अस्मितेचा अभिमान बाळगणारे राजकीय गट म्हणजे प्रादेशिक पक्ष.

प्रश्न ८ (ब) दिलेल्या सूचनेप्रमाणे कृती पूर्ण करा (कोणतेही एक):

(१) संकल्पनाचित्र पूर्ण करा (राष्ट्रीय पक्ष):

तृणमूल काँग्रेस

भारतीय कम्यूनिस्ट पक्ष

राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष

भारतीय जनता पक्ष

(२) संकल्पनाचित्र पूर्ण करा (भारतीय लोकशाही समोरील आव्हाने):

डावे उग्रवादी (नक्षलवादी)

भ्रष्टाचार

दहशतवाद

राजकारणाचे गुन्हेगारीकरण

प्रश्न ९ पुढील प्रश्नाचे उत्तर थोडक्यात लिहा (कोणतेही एक):

(१) मतदाराचे वय २१ वरून १८ वर्ष केल्यामुळे कोणते परिणाम झाले?
उत्तर: यामुळे तरुण पिढीला राजकीय प्रक्रियेत सहभागी होण्याची संधी मिळाली आणि भारताची लोकशाही जगातील सर्वात मोठी युवा लोकशाही बनली.

(२) राजकारणाचे गुन्हेगारीकरण झाल्यामुळे कोणते परिणाम होतात?
उत्तर: यामुळे गुंड प्रवृत्तीचे लोक सत्तेवर येतात, निवडणूक प्रक्रियेत हिंसाचार वाढतो आणि सर्वसामान्य लोकांचा लोकशाहीवरील विश्वास कमी होतो.