History and Political Science Paper I Solution 2025 (Marathi Medium) - SSC Board N 862

इतिहास (History) - Part 1

१. (अ) दिलेल्या पर्यायांपैकी योग्य पर्याय निवडून विधाने पूर्ण करा : (३ गुण)

(१) जगातील सर्वात प्राचीन संग्रहालय ................... या शहराचे उत्खनन करताना सापडले.

• (अ) दिल्ली
• (ब) हडप्पा
• (क) उर
• (ड) कोलकाता

उत्तर: उर

(२) महाराष्ट्र राज्याचे पहिले मुख्यमंत्री ................ हे होते.

• (अ) वसंतराव नाईक
• (ब) यशवंतराव चव्हाण
• (क) शंकरराव चव्हाण
• (ड) वसंतदादा पाटील

उत्तर: यशवंतराव चव्हाण

(३) हितोपदेश या संस्कृत ग्रंथाचा जर्मन भाषेत अनुवाद .................. यांनी केला.

• (अ) जेम्स मिल
• (ब) फ्रेडरिक मॅक्सम्युलर
• (क) माऊंटस्टुअर्ट एल्फिन्स्टन
• (ड) जॉन मार्शल

उत्तर: फ्रेडरिक मॅक्सम्युलर

---

(ब) पुढीलपैकी प्रत्येक गटातील चुकीची जोडी ओळखून पुन्हा लिहा : (३ गुण)

(१)
(i) रायगडाला जेव्हा जाग येते — वसंत कानेटकर
(ii) टिळक आणि आगरकर — विश्राम बेडेकर
(iii) साष्टांग नमस्कार — आचार्य अत्रे
(iv) एकच प्याला — अण्णासाहेब किर्लोस्कर

चुकीची जोडी: एकच प्याला — अण्णासाहेब किर्लोस्कर
दुरुस्त जोडी (माहितीसाठी): एकच प्याला — राम गणेश गडकरी

(२)
(i) लिओपॉल्ड व्हॉन रांके — द सिक्रेट ऑफ वर्ल्ड हिस्टरी
(ii) मायकेल फुको — आर्केऑलॉजी ऑफ नॉलेज
(iii) कार्ल मार्क्स — दास कॅपिटल
(iv) रेने देकार्त — रिझन इन हिस्टरी

चुकीची जोडी: रेने देकार्त — रिझन इन हिस्टरी
दुरुस्त जोडी (माहितीसाठी): रेने देकार्त — डिस्कोर्स ऑन मेथड (किंवा) जॉर्ज विल्हेल्म फ्रेडरिक हेगेल — रिझन इन हिस्टरी

(३)
(i) प्रभाकर — आचार्य प्र. के. अत्रे
(ii) दर्पण — बाळशास्त्री जांभेकर
(iii) दीनबंधू — कृष्णराव भालेकर
(iv) केसरी — बाळ गंगाधर टिळक

चुकीची जोडी: प्रभाकर — आचार्य प्र. के. अत्रे
दुरुस्त जोडी (माहितीसाठी): प्रभाकर — भाऊ महाजन

---

२. (अ) दिलेल्या सूचनेनुसार कृती करा (कोणतेही दोन) : (४ गुण)

(१) पुढील तक्ता पूर्ण करा (भारतातील ग्रंथालये-शहरे):

• कोलकाता: नॅशनल लायब्ररी
• दिल्ली: नॅशनल म्युझियम लायब्ररी / नेहरू मेमोरियल लायब्ररी
• हैदराबाद: स्टेट सेंट्रल लायब्ररी
• मुंबई: एशियाटिक सोसायटीची लायब्ररी

(२) पुढील संकल्पनाचित्र पूर्ण करा : 'भारत एक खोज' मालिकेतून मांडलेल्या घटना

'भारत एक खोज' मधील घटना

हडप्पा संस्कृती

वैदिक काळ

रामायण - महाभारत

मौर्य काळ / मुघल काळ

(३) पुढील संकल्पनाचित्र पूर्ण करा : महाराष्ट्रातील थंड हवेची ठिकाणे

महाराष्ट्रातील थंड हवेची ठिकाणे

महाबळेश्वर

पाचगणी

लोणावळा

माथेरान / चिखलदरा

---

(ब) थोडक्यात टिपा लिहा (कोणतेही दोन) : (४ गुण)

(१) उपयोजित इतिहास (Applied History):
उपयोजित इतिहास म्हणजे भूतकाळातील घटनांसंबंधीचे ज्ञान वर्तमानातील मानवी जीवनासाठी कसे उपयोगी ठरेल, याचा विचार करणे होय. यालाच 'जनांसाठी इतिहास' (Public History) असेही म्हणतात. वर्तमानातील सामाजिक आणि राजकीय प्रश्नांवर उपाय शोधण्यासाठी इतिहासाच्या ज्ञानाचा उपयोग होतो. यात केवळ तज्ज्ञच नव्हे तर सामान्य लोकांचाही सहभाग असतो.

(२) मराठा चित्रशैली (Maratha Style of Painting):
मराठा चित्रशैलीचा विकास इसवी सनाच्या १७ व्या शतकाच्या उत्तरार्धात सुरू झाला. ही शैली रंगाने भरलेली असून ती भित्तीचित्रे आणि हस्तलिखितांमधील लघुचित्रांच्या स्वरूपात आढळते. सातारा, वाई, मेणवली अशा ठिकाणच्या जुन्या वाड्यांमध्ये ही शैली पाहायला मिळते. ही शैली वास्तववादी नसून ती साधी आणि स्पष्ट रेषांवर आधारित आहे.

(३) स्थळ कोश (Sthalakosh):
इतिहासाच्या अभ्यासासाठी भूगोल महत्त्वाचा असतो. ऐतिहासिक स्थळांची माहिती देणाऱ्या कोशाला 'स्थळ कोश' म्हणतात. महानुभाव पंथाचे मुनी व्यास यांनी रचलेली 'स्थानपोथी' हा एक महत्त्वाचा ग्रंथ आहे. तसेच, सिद्धेश्वरशास्त्री चित्राव यांनी 'प्राचीन भारतीय स्थलकोश' रचला, ज्यामध्ये वैदिक साहित्य आणि महाकाव्यांमधील स्थळांची माहिती दिली आहे.

---

३. पुढील विधाने सकारण स्पष्ट करा (कोणतेही दोन) : (४ गुण)

(१) फुको यांच्या लेखनपद्धतीला 'ज्ञानाचे पुरातत्त्व' म्हटले आहे.
कारण: मायकेल फुको यांनी इतिहासाची कालक्रमानुसार मांडणी करण्याची पद्धत नाकारली. त्यांनी असे प्रतिपादन केले की, इतिहासाचा उद्देश केवळ अंतिम सत्य शोधणे नसून, भूतकाळातील विविध स्थित्यंतरांचे (Transitions) स्पष्टीकरण देणे हा आहे. त्यांनी भूतकाळातील बदलांचे स्पष्टीकरण देण्यावर भर दिला, म्हणून त्यांच्या या पद्धतीला 'ज्ञानाचे पुरातत्त्व' असे म्हटले आहे.

(२) बखर हा ऐतिहासिक साहित्यातील महत्त्वाचा प्रकार आहे.
कारण: बखर हा मध्ययुगीन ऐतिहासिक साहित्यातील एक महत्त्वाचा प्रकार आहे. 'बखर' या शब्दामध्ये 'खबर' म्हणजे 'बातमी' असा अर्थ सामावलेला आहे. यात शूरवीरांचे गुणगान, ऐतिहासिक घडामोडी, लढाया, थोर पुरुषांची चरित्रे यांविषयीचे लेखन असते. मराठ्यांचा इतिहास समजून घेण्यासाठी बखरी अत्यंत उपयुक्त ठरतात.

(३) चित्रपट माध्यमात इतिहास हा विषय महत्त्वाचा आहे.
कारण: ऐतिहासिक घटनांवर आधारित चित्रपट (Period Movies) तयार करताना त्या काळातील वातावरण निर्मिती करणे आवश्यक असते. त्या काळातील लोकांची वेशभूषा, केशभूषा, भाषा, घरे, फर्निचर आणि सामाजिक जीवन हे सर्व हुबेहूब दाखवण्यासाठी इतिहासाचा सखोल अभ्यास आणि संशोधन करणे गरजेचे असते. म्हणून चित्रपट निर्मितीत इतिहासाला महत्त्व आहे.

(४) तंत्रज्ञानाचा इतिहास अभ्यासावा लागतो.
कारण: मानवाची प्रगती ही तंत्रज्ञानातील शोधांवर अवलंबून आहे. शेती, उत्पादन, स्थापत्य आणि अभियांत्रिकी अशा विविध क्षेत्रांत काळानुरूप बदल होत गेले आहेत. या बदलांमागील कारणपरंपरा आणि विज्ञानातील प्रगती समजून घेण्यासाठी तंत्रज्ञानाचा इतिहास अभ्यासणे आवश्यक असते.

---

४. दिलेल्या उताऱ्याचे वाचन करून त्याखालील प्रश्नांची उत्तरे लिहा : (४ गुण)
(मेजर ध्यानचंद आणि भारतीय हॉकी संघ यांविषयीचा उतारा)

(१) १९३६ मध्ये भारतीय हॉकी संघाचे संघनायक कोण होते?
उत्तर: १९३६ मध्ये भारतीय हॉकी संघाचे संघनायक मेजर ध्यानचंद हे होते.

(२) भारतात कोणता दिवस राष्ट्रीय क्रीडादिवस म्हणून साजरा केला जातो?
उत्तर: भारतात २९ ऑगस्ट हा दिवस राष्ट्रीय क्रीडादिवस म्हणून साजरा केला जातो.

(३) हॉकी खेळाविषयी आपले मत मांडा.
उत्तर: हॉकी हा भारताचा राष्ट्रीय खेळ असून तो एक अत्यंत वेगवान आणि उत्साहवर्धक खेळ आहे. या खेळामुळे संघभावना आणि शिस्त वाढीस लागते. मेजर ध्यानचंद यांच्यासारख्या महान खेळाडूंमुळे या खेळाने भारताला जागतिक स्तरावर सुवर्णपदके मिळवून देऊन मोठी प्रतिष्ठा प्राप्त करून दिली आहे.

---

५. पुढील प्रश्नांची सविस्तर उत्तरे लिहा (कोणतेही दोन) : (६ गुण)

(१) स्त्रीवादी इतिहासलेखन म्हणजे काय?
उत्तर: स्त्रीवादी इतिहासलेखन म्हणजे स्त्रियांच्या दृष्टिकोनातून केलेली इतिहासाची पुनर्रचना होय.

• सीमो द बोव्हा या फ्रेंच विदुषीने स्त्रीवादाची मूलभूत भूमिका मांडली.
• यामध्ये केवळ स्त्रियांचा इतिहासात समावेश करणे एवढेच नाही, तर इतिहासलेखनाच्या क्षेत्रातील पुरुषप्रधान दृष्टिकोनाचा पुनर्विचार करण्यावर भर दिला गेला.
• स्त्रियांच्या आयुष्याशी निगडित नोकरी, रोजगार, ट्रेड युनियन, त्यांचे कौटुंबिक जीवन अशा विविध पैलूंवर संशोधन सुरू झाले.
• भारतात ताराबाई शिंदे यांनी 'स्त्रीपुरुषतुलना' या ग्रंथातून स्त्रीवादी लेखन केले.

(२) कला क्षेत्रात व्यवसायाच्या कोणत्या संधी उपलब्ध आहेत? हे स्पष्ट करा.
उत्तर: कला क्षेत्रात व्यवसायाच्या अनेक संधी उपलब्ध आहेत:

• कला इतिहासकार: संशोधन, पत्रकारिता, आणि कला समीक्षक म्हणून काम करता येते.
• संग्रहालये आणि अभिलेखागार: येथे क्युरेटर (संग्रहालयाचे जतन करणारे) आणि संशोधक म्हणून संधी आहेत.
• उपयोजित कला: जाहिरात क्षेत्र, गृहसजावट (Interior Design), चित्रपट आणि दूरदर्शनवर कला दिग्दर्शक (Art Director) म्हणून काम करता येते.
• छायाचित्रण (Photography) आणि ग्राफिक डिझाईन: या क्षेत्रांतही कलेच्या विद्यार्थ्यांना वाव आहे.

(३) पोवाडा म्हणजे काय? हे स्पष्ट करा.
उत्तर:

• पोवाडा म्हणजे गद्य आणि पद्य मिश्रित सादरीकरण होय.
• यात एखाद्या ऐतिहासिक प्रसंगाचे किंवा शूर व्यक्तीच्या पराक्रमाचे आवेशपूर्ण भाषेत वर्णन केलेले असते.
• पोवाडा हे लोकजागृतीचे आणि मनोरंजनाचे एक प्रभावी माध्यम आहे.
• छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या काळात अफझलखान वधाचा अज्ञानदास यांनी रचलेला पोवाडा आणि सिंहगडाच्या लढाईवर तुळशीदासांनी रचलेला पोवाडा प्रसिद्ध आहे.
• स्वातंत्र्यलढ्यात आणि संयुक्त महाराष्ट्र चळवळीत पोवाड्यांनी मोठी जागृती केली.

(४) पर्यटनाचे कोणतेही तीन प्रकार स्पष्ट करा.
उत्तर:

• स्थानिक आणि आंतरराज्यीय पर्यटन: एकाच देशात किंवा राज्यांतर्गत केलेले पर्यटन. यात भाषेची किंवा कागदपत्रांची फारशी अडचण येत नाही.
• आंतरराष्ट्रीय पर्यटन: एका देशातून दुसऱ्या देशात प्रवास करणे. यासाठी व्हिसा, पासपोर्ट आणि चलनाची देवाणघेवाण आवश्यक असते.
• ऐतिहासिक पर्यटन: किल्ले, युद्धभूमी, स्मारके पाहण्यासाठी केलेले पर्यटन. उदा. रायगड किल्ला किंवा ताजमहाल पाहणे.
• (इतर प्रकार: भौगोलिक पर्यटन, आरोग्य पर्यटन, कृषी पर्यटन).

राज्यशास्त्र (Political Science) - Part 2

६. दिलेल्या पर्यायांपैकी योग्य पर्याय निवडून विधाने पूर्ण करा : (२ गुण)

(१) महाराष्ट्रात स्थानिक शासनसंस्थांमध्ये महिलांसाठी .................................. जागा राखीव ठेवण्यात आलेल्या आहेत.

• (अ) 25%
• (ब) 30%
• (क) 40%
• (ड) 50%

उत्तर: 50%

(२) शेतीचे उत्पादन वाढवण्यासाठी आणि अन्नधान्याबाबत स्वयंपूर्ण होण्यासाठी ................................ करण्यात आली.

• (अ) जलक्रांती
• (ब) हरितक्रांती
• (क) औद्योगिकक्रांती
• (ड) धवलक्रांती

उत्तर: हरितक्रांती

---

७. पुढील विधाने चूक की बरोबर ते सकारण स्पष्ट करा (कोणतेही दोन) : (४ गुण)

(१) विशिष्ट प्रसंगी निवडणूक आयोग एखाद्या मतदार संघात पुन्हा निवडणुका घेतात.
उत्तर: हे विधान बरोबर आहे.
कारण: एखाद्या मतदारसंघात नैसर्गिक आपत्ती आली, किंवा निवडणूक प्रक्रियेत गैरप्रकार झाले, उदा. बूथ कॅप्चरिंग किंवा हिंसाचार, किंवा निवडणुकीदरम्यान उमेदवाराचा मृत्यू झाल्यास, निष्पक्षपातीपणे निवडणूक होण्यासाठी निवडणूक आयोग तिथे पुन्हा निवडणूक घेण्याचा निर्णय घेऊ शकतो.

(२) माहितीच्या अधिकारामुळे शासनाच्या कारभारातील गोपनीयता वाढली आहे.
उत्तर: हे विधान चूक आहे.
कारण: माहितीच्या अधिकारामुळे (RTI) उलट शासनाच्या कारभारातील गोपनीयता कमी झाली आहे. शासनाचे व्यवहार अधिक पारदर्शक आणि खुले झाले आहेत. यामुळे जनता आणि शासन यांच्यातील अंतर कमी होऊन सुसंवाद वाढण्यास मदत झाली आहे.

(३) आघाडी शासनातून अस्थिरता निर्माण होते.
उत्तर: हे विधान चूक आहे.
कारण: सुरुवातीच्या काळात आघाडी सरकारे अस्थिर असतात असा समज होता, परंतु १९८९ नंतरच्या भारतीय राजकारणात विविध पक्षांनी एकत्र येऊन आघाडी सरकारे (उदा. एनडीए, यूपीए) यशस्वीपणे चालवली आहेत. त्यामुळे आता आघाडी सरकार ही पद्धत भारतीय लोकशाहीत स्थिरावली आहे.

---

८. (अ) पुढील संकल्पना स्पष्ट करा (कोणतेही एक) : (२ गुण)

(१) अल्पसंख्याकविषयक तरतुदी:
भारतात धार्मिक, भाषिक किंवा वांशिक दृष्ट्या संख्येने कमी असलेल्या समूहांना अल्पसंख्याक म्हणतात. संविधानाने त्यांना संरक्षण दिले आहे. धर्म, वंश, जात, भाषा यांवरून भेदभाव करण्यास मनाई केली आहे. अल्पसंख्याकांना आपली भाषा, लिपी आणि संस्कृती जतन करण्याचा तसेच स्वतःच्या शिक्षण संस्था स्थापन करण्याचा हक्क आहे.

(२) कामगार चळवळ:
भारतात औद्योगिकीकरण सुरू झाल्यावर कामगार चळवळीचा उदय झाला. गिरणी कामगार, रेल्वे कामगार यांच्या प्रश्नांसाठी, उदा. कामाचे तास, वेतन, सुरक्षा यासाठी नारायण मेघाजी लोखंडे यांनी प्रयत्न केले. १९२० मध्ये 'आयटक' (AITUC) ही संघटना स्थापन झाली. आज जागतिकीकरणामुळे कामगार चळवळीसमोर नवी आव्हाने उभी राहिली आहेत.

(ब) दिलेल्या सूचनेनुसार कृती करा (कोणतेही एक) : (२ गुण)

(१) पुढील तक्ता पूर्ण करा : निवडणूक प्रक्रिया

निवडणूक आयोग (भूमिका):

1. मतदार याद्या तयार करणे.
2. निवडणुकांचे वेळापत्रक ठरवणे व निवडणुका घेणे.

मतदार (भूमिका):

1. मतदान करणे.
2. आचारसंहितेचे पालन करणे / योग्य उमेदवाराची निवड करणे.

(२) पुढील संकल्पनाचित्र पूर्ण करा : भारतीय लोकशाही समोरील सामाजिक आव्हाने

सामाजिक आव्हाने

जमातवाद

नक्षलवाद

भ्रष्टाचार

राजकारणाचे गुन्हेगारीकरण

---

९. पुढील प्रश्नाचे थोडक्यात उत्तर लिहा (कोणतेही एक) : (२ गुण)

(१) राष्ट्रीय पक्ष म्हणून मान्यता मिळवण्यासाठी निवडणूक आयोगाने स्पष्ट केलेले निकष सांगा.
उत्तर: राष्ट्रीय पक्ष म्हणून मान्यता मिळवण्यासाठी खालील निकष पूर्ण करावे लागतात:

• लोकसभा किंवा विधानसभेच्या निवडणुकीत किमान ४ राज्यांमध्ये मिळून एकूण वैध मतांच्या ६% मते मिळवणे आवश्यक आहे आणि त्याचबरोबर लोकसभेत कोणत्याही राजंतून किंवा राज्यांतून किमान ४ सदस्य निवडून येणे आवश्यक आहे.
• किंवा, लोकसभेच्या एकूण मतदारसंघांपैकी किमान २% जागा (अंदाजे ११ जागा) निवडून येणे आवश्यक असून त्या किमान ३ राज्यांतून निवडून आलेल्या असाव्यात.

(२) भारतात लोकशाहीच्या यशासाठी कोणत्या बाबी आवश्यक आहेत?
उत्तर:

• लोकशाही मूल्यांचे शिक्षण: नागरिकांमध्ये सहिष्णुता, समता आणि बंधुभाव रुजणे आवश्यक आहे.
• सक्षम विरोधी पक्ष: शासनाच्या कारभारावर अंकुश ठेवण्यासाठी प्रबळ विरोधी पक्ष असणे गरजेचे आहे.
• प्रशासकीय पारदर्शकता: भ्रष्टाचारमुक्त आणि पारदर्शक कारभार लोकशाहीच्या यशासाठी महत्त्वाचा आहे.
• जागृत नागरिक: सुशिक्षित आणि राजकीयदृष्ट्या जागृत मतदार लोकशाही बळकट करतात.