Maharashtra Board 12th Geography Question Paper Solution 2024 (Marathi Medium)

Geography (39) - 2024 Board Paper Solution (Marathi Medium)

HSC Class 12 | Maharashtra State Board | Full Detailed Solutions

प्र. १. (अ) साखळी पूर्ण करून उत्तरपत्रिकेत पुन्हा लिहा :

‘अ’	‘ब’	‘क’
(१) ग्राहकोपयोगी वस्तू	(ग) थेट वापरासाठी तयार	(म) औषधी उत्पादन
(२) पनामा कालवा	(इ) अटलांटिक महासागर	(प) पॅसिफिक महासागर
(३) मैदाने	(फ) सुपीक प्रदेश	(ओ) शेती व्यवसाय विकास
(४) अन्नसाखळी	(ई) परिसंस्था	(न) परिस्थितिकीय संतुलन
(५) स्थलांतर	(ह) अल्पकालीन	(र) दीर्घकालीन

(ब) ‘बरोबर’ की ‘चूक’ ते लिहा :

1. ग्रामीण भागातील भूमी उपयोजन हे नागरी भागातील भूमी उपयोजनापेक्षा वेगळे असते.
   उत्तर: बरोबर
2. विस्तृत व्यापारी धान्य शेतीचा आकार लहान असतो.
   उत्तर: चूक (कारण: या शेतीचा आकार खूप मोठा असतो.)
3. लोहपोलाद उद्योग खनिजांवर आधारित असतात.
   उत्तर: बरोबर
4. द्विराष्ट्रीय आणि बहुराष्ट्रीय व्यापार हा आंतरराष्ट्रीय व्यापाराचा प्रमुख प्रकार आहे.
   उत्तर: बरोबर
5. अलीकडे नकाशे G.I.S. च्या प्रणालीच्या आधारे तयार करतात.
   उत्तर: बरोबर

(क) अचूक पर्याय / घटक निवडा व विधाने पुन्हा लिहा :

1. स्थलांतराचे कारण ...
   उत्तर: (अ) नैसर्गिक आपत्ती
2. व्यापारी तत्त्वावरील लाकूडतोड ...
   उत्तर: (अ) समशीतोष्ण सूचीपर्णी वने
3. कृषीवर आधारित उद्योग ओळखा ...
   उत्तर: (ब) साखर उद्योग
4. कार्यात्मक प्रदेश ...
   उत्तर: (ब) दूरदर्शन प्रसारण केंद्राचे क्षेत्र
5. ज्यामध्ये १७ खंडांचा समावेश आहे, असा भूगोल विषयाच्या माहितीचा ज्ञानकोश ...
   उत्तर: (अ) जिऑग्राफिका

(ड) पुढील चुकीचा घटक ओळखा :

1. अक्षांशाशी थेट संबंध नसलेला प्राथमिक आर्थिक व्यवसाय -
   उत्तर: (क) खाणकाम
2. खनिजावर आधारित उद्योग -
   उत्तर: (क) लोकरीचे कापड निर्मिती उद्योग
3. प्रदेशाची वैशिष्ट्ये -
   उत्तर: (क) राजकीय पक्ष
4. भूगोल अभ्यासकाची कौशल्ये -
   उत्तर: (ब) वनसंवर्धन
5. प्राकृतिक भूगोलाच्या शाखा -
   उत्तर: (ड) लोकसंख्या भूगोल

📜12th History Board Papers with Solution

HSC History

• History - March 2025 - English Medium View Answer Key
• History - March 2025 - Marathi Medium View Answer Key
• History - March 2025 - Hindi Medium View Answer Key
• History - March 2024 - English Medium View Answer Key
• History - March 2024 - Marathi Medium View Answer Key
• History - March 2024 - Hindi Medium View Answer Key

🌳 12th Geography Board Papers with Solution

HSC Geography

• Geography - March 2025 - English Medium View Answer Key
• Geography - March 2025 - Marathi Medium View Answer Key
• Geography - March 2025 - Hindi Medium View Answer Key
• Geography - March 2024 - English Medium View Answer Key
• Geography - March 2024 - Marathi Medium View Answer Key

प्र. २. खालील विधानांची भौगोलिक कारणे लिहा (कोणतेही चार) :

(१) लोकसंख्या वितरण असमान असते.

कारण: जगातील लोकसंख्येचे वितरण सर्वत्र सारखे नाही, यामागे प्राकृतिक आणि मानवी घटक कारणीभूत आहेत.

• प्राकृतिक घटक: पर्वतीय प्रदेश, अतिशय थंड किंवा उष्ण हवामान, पाण्याची कमतरता आणि नापीक जमीन असलेल्या भागात लोकसंख्या विरळ असते (उदा. हिमालय, सहारा वाळवंट). याउलट, सुपीक मैदाने (उदा. गंगा मैदान), पाण्याची उपलब्धता आणि समशीतोष्ण हवामान असलेल्या भागात लोकसंख्या दाट असते.
• मानवी घटक: औद्योगिकीकरण, शहरीकरण आणि चांगल्या वाहतूक सुविधा असलेल्या ठिकाणी रोजगाराच्या संधींमुळे लोकसंख्या केंद्रित होते. तसेच राजकीय स्थिरता देखील वितरणावर परिणाम करते.

(२) लोकसंख्येतील साक्षरतेचे प्रमाण हे देशाच्या आर्थिक व सामाजिक विकासाचे द्योतक असते.

कारण: साक्षरता हा मानवी संसाधनांच्या गुणवत्तेचा आरसा आहे.

• जास्त साक्षरता म्हणजे समाज सुशिक्षित आणि कुशल आहे, ज्यामुळे ते आर्थिक क्रियाकलापांमध्ये अधिक कार्यक्षमतेने सहभागी होऊ शकतात.
• साक्षरतेमुळे आरोग्य सुविधांचा वापर, कमी जन्मदर आणि उच्च राहणीमान या गोष्टी साध्य होतात.
• म्हणूनच, उच्च साक्षरता दर हे प्रगत समाज आणि आर्थिक प्रगतीचे लक्षण मानले जाते.

(३) कॅनडामध्ये लाकूडतोडीचा विकास झाला आहे.

कारण: कॅनडामध्ये लाकूडतोड व्यवसायासाठी अनुकूल भौगोलिक परिस्थिती आहे.

• वनांचा प्रकार: येथे विस्तृत सूचीपर्णी (Taiga) वने आहेत, ज्यांचे लाकूड मऊ आणि टिकाऊ असते.
• एकाच जातीचे वृक्ष: येथे एकाच क्षेत्रात एकाच प्रकारचे वृक्ष (Pure stands) आढळतात, ज्यामुळे व्यावसायिक तत्त्वावर तोडणे परवडते.
• वाहतूक: हिवाळ्यात गोठलेल्या नद्या आणि बर्फावरून लाकडाचे ओंडके वाहून नेणे सोपे जाते.
• यांत्रिकीकरण: यांत्रिक उपकरणांचा वापर केल्यामुळे हा व्यवसाय मोठ्या प्रमाणावर चालतो.

(४) दक्षिण अमेरिकेतील उद्योगांच्या विकासाला अवरोध करणारे अनेक घटक आहेत.

कारण: दक्षिण अमेरिकेत नैसर्गिक साधनसंपत्ती असूनही औद्योगिक विकासात अडथळे येतात:

• प्राकृतिक अडथळे: ॲमेझॉनचे घनदाट सदाहरित जंगल आणि उंच अँडीज पर्वतरांगांमुळे वाहतूक आणि पायाभूत सुविधांचा विकास करणे कठीण आहे.
• दुर्गमता: खंडाचा अंतर्गत भाग अत्यंत दुर्गम असल्यामुळे कच्चा माल आणि तयार मालाची ने-आण करणे खर्चिक होते.
• आर्थिक रचना: येथील अर्थव्यवस्था प्रामुख्याने कच्च्या मालाच्या निर्यातीवर आधारित असल्याने स्थानिक उत्पादन क्षेत्राचा विकास मर्यादित राहिला आहे.

(५) तृतीयक आर्थिक क्रियामध्ये सेवा आणि विनिमय यांचा समावेश होतो.

कारण: तृतीयक व्यवसायात कोणत्याही वस्तूचे प्रत्यक्ष उत्पादन होत नाही, परंतु उत्पादन आणि उपभोगासाठी आवश्यक साहाय्य केले जाते.

• विनिमय: व्यापार, वाहतूक आणि संदेशवहन यांद्वारे उत्पादक आणि ग्राहक यांना जोडले जाते, म्हणजेच वस्तूंचा विनिमय होतो.
• सेवा: शिक्षक, डॉक्टर, वकील यांसारख्या व्यावसायिकांच्या सेवा समाजाच्या गरजा पूर्ण करतात.
• म्हणूनच, तृतीयक क्रियांमध्ये वस्तूंचे वितरण (विनिमय) आणि कौशल्य प्रदान करणे (सेवा) यांचा समावेश होतो.

(६) प्रादेशिक विकास हा प्राकृतिक रचनेवर अवलंबून असतो.

कारण: कोणत्याही प्रदेशाचा विकास तेथील नैसर्गिक संसाधने आणि रचनेवर अवलंबून असतो.

• भूरचना: मैदानी प्रदेशात शेती, उद्योग आणि वाहतूक जाळे उभारणे सोपे असते, तर पर्वतीय भागात ते कठीण असते.
• हवामान: अनुकूल हवामान मानवी वस्ती आणि उद्योगांना पोषक असते.
• संसाधने: खनिज संपत्ती, पाणी आणि सुपीक मृदा असलेल्या भागात आर्थिक विकास वेगाने होतो (उदा. छोटा नागपूर पठार).
• स्थान: सागरी किनारा असलेल्या प्रदेशांचा व्यापारामुळे वेगाने विकास होतो.

प्र. ३. खालील फरक स्पष्ट करा (कोणतेही तीन) :

(१) देणारा प्रदेश आणि घेणारा प्रदेश

• देणारा प्रदेश (Donor Region): ज्या प्रदेशातून लोक बाहेर स्थलांतर करतात. येथे लोकसंख्येची घनता कमी होते, तरुणांचे प्रमाण कमी होऊन 'ब्रेन ड्रेन' होऊ शकते.
• घेणारा प्रदेश (Recipient Region): ज्या प्रदेशात लोक स्थलांतरित होऊन येतात. येथे लोकसंख्येची घनता वाढते, पायाभूत सुविधांवर ताण येतो, परंतु स्वस्त मजूर पुरवठा उपलब्ध होतो.

(२) केंद्रित वस्ती आणि विखुरलेली वस्ती

• केंद्रित वस्ती: घरे एकमेकांच्या जवळ दाटीवाटीने असतात. ही वस्ती प्रामुख्याने पानवठा, सुपीक जमीन किंवा संरक्षणाच्या दृष्टीने सोयीच्या ठिकाणी आढळते. येथे सामाजिक संबंध दृढ असतात.
• विखुरलेली वस्ती: घरे एकमेकांपासून दूर अंतरावर असतात. ही वस्ती डोंगरदऱ्या, घनदाट वने किंवा विस्तृत शेती क्षेत्रात आढळते. येथे सामाजिक संबंध मर्यादित असतात.

(३) खाणकाम व मासेमारी

• खाणकाम: जमिनीच्या भूगर्भातून खनिजे बाहेर काढण्याची प्रक्रिया. हा व्यवसाय भूगर्भीय रचनेवर अवलंबून असतो. खनिजे हे अपुनर्नवीकरणीय संसाधन आहे.
• मासेमारी: जलस्त्रोतातून मासे किंवा जलचर पकडणे. हा व्यवसाय समुद्र, नद्यांवर अवलंबून असतो. मासे हे पुनर्नवीकरणीय संसाधन आहे (जर योग्य व्यवस्थापन केले तर).

(४) जल वाहतूक व हवाई वाहतूक

• जल वाहतूक: हा वाहतुकीचा सर्वात स्वस्त प्रकार आहे. जड आणि अवजड मालाच्या वाहतुकीसाठी उपयुक्त आहे, पण वेग अत्यंत कमी असतो.
• हवाई वाहतूक: हा वाहतुकीचा सर्वात वेगवान प्रकार आहे. हलक्या, नाशवंत आणि मौल्यवान वस्तूंच्या वाहतुकीसाठी उपयुक्त आहे, पण हा प्रकार सर्वात महाग आहे.

(५) प्राकृतिक प्रदेश व राजकीय प्रदेश

• प्राकृतिक प्रदेश: नैसर्गिक घटकांच्या (उदा. हवामान, भूरचना, वनस्पती) आधारे तयार झालेला प्रदेश (उदा. ॲमेझॉन खोरे, हिमालय). याच्या सीमा नैसर्गिक असतात.
• राजकीय प्रदेश: प्रशासकीय सोयीसाठी मानवाने निर्माण केलेला प्रदेश (उदा. भारत, महाराष्ट्र). याच्या सीमा मानवनिर्मित आणि स्पष्ट असतात.

प्र. ४. (अ) दिलेल्या जगाच्या नकाशात पुढील माहिती भरा (कोणतेही सहा) :

1. ऑस्ट्रेलियातील जास्त लोकसंख्येचा प्रदेश: ऑस्ट्रेलियाच्या आग्नेय (South-East) किनारपट्टीचा भाग (सिडनी, मेलबर्न शहर परिसर).
2. भारतातील सर्वाधिक लिंग-गुणोत्तर असलेले राज्य: भारताच्या दक्षिण टोकावरील केरळ राज्य.
3. डॉगर बँक मत्स्यक्षेत्र: युरोपच्या वायव्येस उत्तर समुद्रातील (North Sea) उथळ भाग.
4. दक्षिण आफ्रिकेतील एक औद्योगिक प्रदेश - किंबर्ले: दक्षिण आफ्रिकेच्या अंतर्गत भागातील हिऱ्याच्या खाणींसाठी प्रसिद्ध शहर.
5. पंचमहासरोवराजवळील औद्योगिक प्रदेश: अमेरिका आणि कॅनडाच्या सीमेवरील पाच सरोवरांचा (Great Lakes) परिसर.
6. सागरी वाहतुकीत क्रांतिकारक बदल करणारा सुएझ कालवा: तांबडा समुद्र आणि भूमध्य समुद्र यांना जोडणारा इजिप्तमधील कालवा.
7. भारतातील एक आंतरराष्ट्रीय विमानतळ - मुंबई: महाराष्ट्राच्या पश्चिम किनारपट्टीवरील मुंबई शहर.
8. पनामा सामुद्रधुनी: उत्तर अमेरिका आणि दक्षिण अमेरिका यांना जोडणारी संयोगभूमी (जेथे पनामा कालवा आहे).

(ब) दिलेल्या आलेखाचे वाचन करून त्यावरील प्रश्नांची उत्तरे लिहा :

(१) कोणत्या देशाचा (प्रदेशाचा) स्त्री प्रौढ साक्षरता दर खूप कमी आहे?
उत्तर: सहारा वाळवंटाच्या दक्षिणेकडील आफ्रिकी देश (Sub-Saharan Africa) यांचा स्त्री साक्षरता दर सर्वात कमी आहे.

(२) दिलेल्या तीन प्रदेशात प्रौढ साक्षरता दरात पुरुषांची टक्केवारी अधिक असण्याचे कारण काय असावे?
उत्तर: पुरुषप्रधान संस्कृती, पुरुषांच्या शिक्षणाला दिले जाणारे प्राधान्य, आणि आर्थिक संधींमुळे पुरुषांचे साक्षरता प्रमाण अधिक असते.

(३) २०१६ मधील प्रौढ साक्षरता दरात सहारा वाळवंटी प्रदेशात स्त्री-पुरुष टक्केवारी कमी का आहे?
उत्तर: या प्रदेशातील गरिबी, आर्थिक मागासलेपण, शैक्षणिक सुविधांचा अभाव आणि रूढी-परंपरांमुळे स्त्री-पुरुष साक्षरतेची टक्केवारी कमी आहे.

(४) आलेखातील स्त्री प्रौढ साक्षरता दराविषयी स्वमत लिहा.
उत्तर: आलेखावरून असे दिसते की विकसनशील आणि अविकसित देशांमध्ये आजही स्त्रियांच्या शिक्षणाकडे दुर्लक्ष केले जाते. पुरुषांच्या तुलनेत स्त्रियांचा साक्षरता दर लक्षणीयरीत्या कमी आहे, जो सामाजिक विषमतेचे लक्षण आहे.

(५) आलेखातील कोणता देश सामाजिक दृष्ट्या प्रगत असेल?
उत्तर: आलेखातील आकडेवारीनुसार, उत्तर आफ्रिका आणि पश्चिम आशिया हा प्रदेश इतर दोन प्रदेशांच्या तुलनेत साक्षरतेत पुढे असल्यामुळे सामाजिक दृष्ट्या अधिक प्रगत असावा.

प्र. ५. खालीलपैकी संक्षिप्त टिपा लिहा (कोणत्याही तीन) :

(१) नागरी वस्त्यांचे कार्याधारित प्रकार

शहरांमधील मुख्य आर्थिक कार्यावरून त्यांचे वर्गीकरण केले जाते:

• प्रशासकीय शहरे: राजधानीची किंवा प्रशासनाची ठिकाणे (उदा. नवी दिल्ली, मुंबई).
• औद्योगिक शहरे: जिथे उत्पादन कार्य चालते (उदा. जमशेदपूर, पिंपरी-चिंचवड).
• वाहतूक शहरे: बंदरे किंवा रेल्वे जंक्शन्स (उदा. भुसावळ, विशाखापट्टणम).
• व्यापारी शहरे: व्यापार आणि देवघेवीची केंद्रे.
• शैक्षणिक/धार्मिक शहरे: शिक्षण (पुणे) किंवा धर्मस्थळे (शिर्डी, वाराणसी).

(२) स्थानमुक्त उद्योग (Footloose Industries)

स्थानमुक्त उद्योग हे असे उद्योग आहेत जे विशिष्ट कच्च्या मालाच्या उपलब्धतेवर अवलंबून नसतात.

• या उद्योगांमधील कच्चा माल वजनाने हलका असतो आणि तयार मालही हलका असतो.
• वाहतूक खर्चाचा यावर फारसा परिणाम होत नाही.
• उदाहरणे: इलेक्ट्रॉनिक्स, घड्याळे बनवणे, हिरे कापणी.
• हे उद्योग वीज, रस्ते आणि कुशल कामगार असलेल्या कोणत्याही ठिकाणी स्थापन होऊ शकतात.

(३) व्यापारातील वाहतुकीची भूमिका

वाहतूक ही व्यापाराचा कणा आहे:

• उत्पादन ठिकाण आणि बाजारपेठ यांच्यातील अंतर कापण्यासाठी वाहतूक महत्त्वाची असते.
• जलद वाहतुकीमुळे नाशवंत मालाचा (उदा. दूध, फळे) व्यापार शक्य होतो.
• वाहतूक खर्चामुळे वस्तूंची अंतिम किंमत ठरते. स्वस्त वाहतुकीमुळे वस्तूंच्या किमती कमी राहतात.
• बंदरे, रस्ते आणि हवाई मार्ग आंतरराष्ट्रीय व्यापाराला गती देतात.

(४) भारतातील प्रादेशिक असमतोल कमी करण्याचे धोरण

भारतातील काही राज्ये प्रगत आहेत तर काही मागास आहेत, हा असमतोल कमी करण्यासाठी उपाय:

• विशेष क्षेत्र विकास कार्यक्रम: डोंगराळ, वाळवंटी आणि आदिवासी भागांसाठी विशेष योजना राबवणे.
• औद्योगिक सवलती: मागास भागात उद्योग सुरू करणाऱ्यांना कर सवलती (Tax holidays) आणि अनुदान देणे.
• पायाभूत सुविधा: रस्ते, वीज आणि दळणवळण सुविधांचा मागास भागात विस्तार करणे.
• निधीचे वाटप: वित्त आयोगामार्फत मागास राज्यांना अधिक आर्थिक मदत देणे.

(५) भूगोलातील आधुनिक कल

भूगोल विषयाचे स्वरूप आता वर्णनात्मक न राहता विश्लेषणात्मक आणि वैज्ञानिक झाले आहे:

• जिओइन्फॉरमॅटिक्स: GIS (भौगोलिक माहिती प्रणाली), GPS आणि सुदूर संवेदन (Remote Sensing) तंत्रज्ञानाचा वापर वाढला आहे.
• संख्याशास्त्रीय क्रांती: माहितीचे विश्लेषण करण्यासाठी गणिती मॉडेल्स आणि संगणकाचा वापर केला जातो.
• उपयोजित भूगोल: आपत्ती व्यवस्थापन, नगररचना, आणि हवामान बदल यांसारख्या समस्या सोडवण्यासाठी भूगोलाचा वापर होतो.

प्र. ६. (अ) खालील उताऱ्याचे वाचन करून प्रश्नांची उत्तरे लिहा :

(१) आर्थिक प्रेरणा म्हणजे काय?

उत्तर: कामगारांना अधिक उत्साहाने काम करण्यासाठी दिले जाणारे प्रोत्साहन (जसे की पैसे, बोनस, भत्ते) म्हणजे आर्थिक प्रेरणा होय.

(२) भांडवलदाराचा उत्पादन वाढीसाठी कोणता उद्देश असतो?

उत्तर: कामगारांच्या उत्साहाचा वापर करून जास्तीत जास्त उत्पादन घेणे आणि नफा मिळवणे हा भांडवलदाराचा उद्देश असतो.

(३) विशेष मोबदला (बोनस) का देण्यात येतो?

उत्तर: जेव्हा कामगार ठराविक वेळेपेक्षा आधी काम पूर्ण करतात, अपेक्षित उत्पादनापेक्षा जास्त उत्पादन करतात आणि उत्पादनाचा दर्जा राखतात, तेव्हा त्यांना प्रोत्साहन म्हणून विशेष मोबदला (बोनस) दिला जातो.

(४) द्वितीयक आर्थिक क्रियेतील कुशल आणि अकुशल कामगारात तुलना करा?

उत्तर: उताऱ्याच्या संदर्भाने:

• कुशल कामगार: हे विशेष कौशल्य असलेली कामे करतात. चांगल्या कामासाठी त्यांना 'बढती' (Promotion) यांसारखी आर्थिक प्रेरणा दिली जाते.
• अकुशल कामगार: हे सामान्य श्रम करतात. त्यांच्यासाठी वेतन आणि बोनस हेच मुख्य आर्थिक प्रोत्साहन असते.

(ब) आकृती काढून नावे द्या (कोणतेही दोन) :

(टीप: येथे आकृत्यांचे वर्णन दिले आहे, विद्यार्थ्यांनी त्या पेन्सिलने काढाव्यात.)

• (१) अविकसित देशाचा लोकसंख्येचा मनोरा: तळाशी रुंद (जास्त जन्मदर दर्शवणारा) आणि वर निमुळता होत जाणारा (कमी आयुर्मान/जास्त मृत्यूदर दर्शवणारा) त्रिकोणी आकाराचा मनोरा काढावा.
• (२) रेखीय वस्ती (Linear Pattern): एखादा रस्ता, रेल्वे लाइन किंवा नदी काढावी. त्याच्या दोन्ही बाजूला एका सरळ रेषेत घरांचे चौकोन काढावेत.
• (३) भूगोल अभ्यासकाची कौशल्ये: मध्यभागी 'भूगोल अभ्यासक' असे लिहून त्याभोवती बाण काढून 'निरीक्षण', 'विदासंकलन', 'नकाशा वाचन', 'अहवाल लेखन', 'विश्लेषण' असे घटक लिहावेत.

प्र. ७. सविस्तर उत्तरे लिहा (कोणताही एक) :

(१) लोकसंख्येच्या वितरणावर परिणाम करणारे मानवी घटक स्पष्ट करा.

लोकसंख्येचे वितरण केवळ नैसर्गिक घटकांवर अवलंबून नसते, तर मानवी घटकही महत्त्वाचे ठरतात. ते खालीलप्रमाणे आहेत:

1. शेती (Agriculture): जिथे सुपीक जमीन आणि जलसिंचनाच्या सोयी आहेत, तिथे शेती व्यवसाय मोठ्या प्रमाणावर चालतो. अशा ठिकाणी जास्त लोकसंख्या सामावून घेतली जाते (उदा. भारताचे गंगेचे मैदान).
2. खाणकाम (Mining): प्रतिकूल हवामान असूनही मौल्यवान खनिजांच्या उपलब्धतेमुळे तिथे वस्त्या निर्माण होतात. उदा. ऑस्ट्रेलियातील वाळवंटात सोन्याच्या खाणींमुळे लोकवस्ती झाली आहे किंवा मध्य पूर्वेतील तेल विहिरी.
3. वाहतूक (Transportation): रस्ते, रेल्वे आणि बंदरांचा विकास झालेल्या भागात व्यापार आणि उद्योग वाढतात, ज्यामुळे लोकसंख्या आकर्षित होते. उदा. मुंबई-पुणे पट्टा.
4. नागरीकरण (Urbanization): शहरांमध्ये शिक्षण, आरोग्य, मनोरंजन आणि रोजगाराच्या चांगल्या संधी असतात. त्यामुळे ग्रामीण भागातून लोक शहरांकडे स्थलांतर करतात, ज्यामुळे शहरांची घनता वाढते (उदा. टोकियो, मुंबई).
5. राजकीय घटक आणि शासकीय धोरणे: राजकीय अस्थिरता किंवा युद्धांमुळे लोक स्थलांतर करतात (निर्वासित). तसेच, सरकारने नवीन शहरे वसवल्यास तिथे लोकसंख्या वाढते (उदा. चंदीगड, नवी मुंबई).

(२) सखोल उदरनिर्वाहक शेतीबद्दल सविस्तर माहिती लिहा.

दाट लोकसंख्या असलेल्या प्रदेशात अन्नाची गरज भागवण्यासाठी ही शेती केली जाते.

• अर्थ: कमीत कमी जागेत जास्तीत जास्त उत्पादन घेऊन स्वतःच्या कुटुंबाचा उदरनिर्वाह करणे म्हणजे सखोल उदरनिर्वाहक शेती होय.
• प्रदेश: ही शेती प्रामुख्याने मान्सून आशियातील देशांमध्ये (भारत, चीन, बांगलादेश, श्रीलंका, आग्नेय आशिया) केली जाते.
• वैशिष्ट्ये:
  • लहान जमिनीचे तुकडे: लोकसंख्या जास्त असल्यामुळे आणि वारसा हक्कामुळे जमिनीचे तुकडे अत्यंत लहान असतात.
  • मनुष्यबळाचा वापर: ही शेती श्रमप्रधान आहे. यांत्रिकीकरणाचा वापर कमी होतो आणि कुटुंबातील सदस्यच शेतीत काम करतात.
  • प्राण्यांचा वापर: नांगरणी आणि वाहतुकीसाठी बैलांचा किंवा इतर प्राण्यांचा वापर होतो.
  • जास्त उत्पादन: हेक्टरी उत्पादन जास्त असते, कारण शेतकरी जमिनीचा पुरेपूर वापर करतात. वर्षातून दोन किंवा तीन पिके घेतली जातात. मात्र दरडोई उत्पादन कमी असते.
  • मुख्य पिके: अन्नधान्य पिके प्रमुख असतात. जास्त पावसाच्या भागात तांदूळ, तर कमी पावसाच्या भागात गहू, ज्वारी, बाजरी घेतली जाते.

Maharashtra Board 12th OCM Question Papers 2024: PDF Download & Solutions

12th OCM Board Papers (March & July 2024)

(i) OCM - March 2024 English Medium

View Paper Answer Key

(ii) OCM - March 2024 Marathi Medium

View Paper Answer Key

(iii) OCM - March 2024 Hindi Medium

View Paper Answer Key

(iv) OCM - July 2024 English Medium

View Paper Answer Key

Maharashtra Board 12th BK & Accountancy Question Paper Solution 2025 Marathi Medium

DAY —— 13 | SEAT NUMBER: J-348

BOOK KEEPING & ACCOUNTANCY (50)

(Marathi Medium Solution)

Time: 3 Hrs. (12 Pages) Max. Marks: 80 Date: 28-02-2025

प्र. १. खालील सर्व उपप्रश्न सोडवा : [२०]

(अ) योग्य पर्यायांची निवड करून विधाने पुन्हा लिहा : (५)

(१) .......... ही अदृश्य संपत्ती आहे.

उत्तर: (अ) ख्याती

(२) ‘नफा न कमविणाऱ्या’ संस्थेच्या खात्यासाठी उत्पन्नाच्या खर्चावरील अधिक्यास .......... असे म्हणतात.

उत्तर: (क) वाढावा (Surplus)

(३) संपत्तीच्या मूल्यात घट होते तेव्हा नफा-तोटा समायोजन खाते .......... केले जाते.

उत्तर: (अ) नावे (Debited)

(४) विसर्जन खर्च हा .......... खात्याला जमा केला जातो.

उत्तर: (ब) रोख / बँक

(५) नोंदणी अधिकारी हा .......... असतो.

उत्तर: (अ) सरकारी अधिकारी

HSC Accounts Board Papers with Solution

Book Keeping and Accountancy

• Accounts - March 2025 - English Medium Download Answer Key
• Accounts - March 2025 - Marathi Medium Download Answer Key
• Accounts - March 2025 - Hindi Medium Download Answer Key
• Accounts - March 2024 English Medium Download Answer Key
• Accounts - March 2024 - Marathi Medium Download Answer Key
• Accounts - March 2024 - Hindi Medium Download Answer Key
• Accounts - July 2023 - English Medium Download Answer Key
• Accounts - March 2022 View
• Accounts - March 2020 View
• Accounts - March 2014 View
• Accounts - October 2014 View
• Accounts - March 2015 View
• Accounts - July 2015 View
• Accounts - March 2016 View
• Accounts - July 2016 View
• Accounts - July 2017 View
• Accounts - March 2017 View
• Accounts - March 2018 View
• Accounts - July 2018 View
• Accounts - March 2019 View

(ब) खालील वाक्य पूर्ण करा : (५)

(१) व्यापार खाते .......... खर्चाच्या आधारे तयार केले जाते.

उत्तर: प्रत्यक्ष (Direct) / ढोबळ नफा शोधण्यासाठी

(२) उत्पन्न-खर्चाचे खाते हे .......... खाते आहे.

उत्तर: नामधारी (Nominal)

(३) मृत भागीदाराच्या वारसाचे खाते ताळेबंदात .......... बाजूला दाखविले जाते.

उत्तर: देयता (Liability)

(४) कायम ठेव (fixed deposit) खाते .......... या गटात मोडते.

उत्तर: गुंतवणूक (Investment)

(५) जर भागीदाराने एखादी संपत्ती ठेवून घेतली असेल तर .......... खाते नावे होते.

उत्तर: भागीदाराचे भांडवल (Capital Account)

(क) गटात न बसणारा शब्द ओळखा : (५)

(१) मजुरी खाते, वेतन खाते, अधिकार शुल्क खाते, आयात शुल्क खाते

उत्तर: वेतन खाते (हे नफा-तोटा खात्याचा भाग आहे, बाकी सर्व व्यापार खात्याचे भाग आहेत).

(२) यंत्र खाते, उपस्कर खाते, संगणक खाते, भाडे खाते

उत्तर: भाडे खाते (नामधारी खाते, इतर सर्व वास्तविक/संपत्ती खाती आहेत).

(३) सामान्य निधी खाते, धनको खाते, यंत्र खाते, भांडवल खाते

उत्तर: यंत्र खाते (संपत्ती, इतर सर्व देयता बाजूची पदे आहेत).

(४) नोंदणी अधिकारी, आहर्ता, आहारी, आदाता

उत्तर: नोंदणी अधिकारी

(५) दर्शनी मूल्यावर, अधिमूल्यावर, कसरीवर, कर्जावर

उत्तर: कर्जावर (भाग वाटपाची पद्धत नाही).

(ड) खालील विधानांशी आपण सहमत आहात की असहमत आहात ते सांगा : (५)

(१) भागीदारी संस्था ही व्यापारी संस्था आहे.

उत्तर: सहमत

(२) नफा न मिळविणे हा ‘नफा न कमविणाऱ्या संस्थेचा’ हेतू होय.

उत्तर: सहमत

(३) निवृत्त भागीदाराला व्यवसायातून बाहेर जाणारा भागीदार (outgoing partner) असेही म्हणतात.

उत्तर: सहमत

(४) नवीन भागीदाराच्या प्रवेशाच्या वेळी लाभाचे प्रमाण काढले जाते.

उत्तर: असहमत (त्यागाचे प्रमाण काढले जाते).

(५) वित्तीय विवरणात केवळ ताळेबंदाचा समावेश होतो.

उत्तर: असहमत (व्यापार, नफा-तोटा खाते इ. देखील समाविष्ट असतात).

प्र. २. भागीदाराचा प्रवेश (Admission of Partner) [१०]

पर्याय (अ): भागीदाराचा प्रवेश (श्री दीपक, श्री अभिषेक आणि आदिनाथ)

भागीदारी संस्थेच्या पुस्तकात

नफा-तोटा समायोजन खाते (Revaluation Account)

तपशील	रक्कम (₹)	तपशील	रक्कम (₹)
फर्निचर खात्याला (२०% घसारा)	४,४००	स्कंध खात्याकडून (१०% वाढ)	४,०००
संशयित कर्ज निधी खात्याला (R.D.D.)	३,२००	जमीन व इमारत खात्याकडून (५% वाढ)	१,६००
		नफा-तोटा समायोजन तोटा भागीदारांच्या भांडवल खात्याला स्थानांतरित:
		श्री दीपक (३/४)	१,५००
		श्री अभिषेक (१/४)	५००
			२,०००
एकूण	७,६००	एकूण	७,६००

भागीदारांचे भांडवल खाते (Partners' Capital Accounts)

तपशील	दीपक	अभिषेक	आदिनाथ	तपशील	दीपक	अभिषेक	आदिनाथ
नफा-तोटा समायोजन खाते (तोटा)	१,५००	५००	-	शिल्लक पुढे आणली (Bal b/d)	१,२०,०००	४०,०००	-
रोख / बँक खाते (परतावा/Surplus)	२५,५००	८,५००	-	सामान्य निधी खाते (General Reserve)	१२,०००	४,०००	-
शिल्लक पुढे नेली (Bal c/d)	१,२०,०००	४०,०००	४०,०००	रोख / बँक खाते (भांडवल)	-	-	४०,०००
				ख्याती खाते (Goodwill)	१५,०००	५,०००	-
एकूण	१,४७,०००	४९,०००	४०,०००	एकूण	१,४७,०००	४९,०००	४०,०००

* नफा-तोटा प्रमाण: जुने (३:१), नवीन (३:१:१). समायोजित एकूण भांडवल: २,००,००० (दीपक १,२०,०००, अभिषेक ४०,०००, आदिनाथ ४०,०००).

१ एप्रिल २०१९ रोजीचा ताळेबंद (New Balance Sheet)

देयता (Liabilities)	रक्कम (₹)	रक्कम (₹)	संपत्ती (Assets)	रक्कम (₹)
भागीदारांचे भांडवल:			जमीन व इमारत (३२,००० + १,६००)	३३,६००
श्री दीपक	१,२०,०००		यंत्र व संयंत्र (Plant & Machinery)	६०,०००
श्री अभिषेक	४०,०००		फर्निचर (२२,००० - ४,४००)	१७,६००
आदिनाथ	४०,०००	२,००,०००	स्कंध (४०,००० + ४,०००)	४४,०००
विविध धनको (Sundry Creditors)		८०,०००	विविध ऋणको (Sundry Debtors)	६४,०००
अधिकोष अधिविकर्ष (Bank Overdraft)		४२,०००	वजा: संशयित कर्ज निधी (५%)	(३,२००)
			बाहेर	६०,८००
			रोख शिल्लक (कार्य टीप पाहा)	१,०६,०००
एकूण		३,२२,०००	एकूण	३,२२,०००

कार्य टीप: रोख खाते (Cash A/c)
नावे: शिल्लक पु.आ. (८०,०००*) + आदिनाथचे भांडवल (४०,०००) + ख्याती (२०,०००) = १,४०,०००
जमा: दीपकचे भांडवल (२५,५००) + अभिषेकचे भांडवल (८,५००) + शिल्लक पु.ने. (१,०६,०००) = १,४०,०००
(*प्रश्नपत्रिकेतील जुन्या ताळेबंदात रोख शिल्लक ८०,००० गृहीत धरली आहे.)

--- किंवा (OR) ---

भागीदाराची निवृत्ती (Retirement of Partner)

पर्याय (ब): भागीदाराची निवृत्ती (आदित्य, अजिंक्य आणि अरुण)

भागीदारी संस्थेच्या पुस्तकात

नफा-तोटा समायोजन खाते (P & L Adjustment A/c)

तपशील	रक्कम (₹)	तपशील	रक्कम (₹)
स्कंध खात्याला (घसारा)	८७५	धनको खात्याकडून (अपलिखित)	१००
उपस्कर खात्याला (घसारा)	१२५	नफा-तोटा समायोजन तोटा भागीदारांच्या भांडवल खात्याला स्थानांतरित:
यंत्र खात्याला (घसारा)	५,०००	आदित्य (५/१०)	३,१७५
संशयित कर्ज निधी खात्याला (R.B.D.D.)	४५०	अजिंक्य (३/१०)	१,९०५
		अरुण (२/१०)	१,२७०
			६,३५०
एकूण	६,४५०	एकूण	६,४५०

भागीदारांचे भांडवल खाते (Partners' Capital Accounts)

तपशील	आदित्य	अजिंक्य	अरुण	तपशील	आदित्य	अजिंक्य	अरुण
नफा-तोटा समायोजन खाते (तोटा)	३,१७५	१,९०५	१,२७०	शिल्लक पुढे आणली (Bal b/d)	२१,०००	१८,५००	१६,६००
अरुणचे कर्ज खाते (Arun's Loan A/c)	-	-	१८,८३०	राखीव निधी खाते (Reserve Fund)	३,७५०	२,२५०	१,५००
शिल्लक पुढे नेली (Bal c/d)	२६,५७५	२१,८४५	-	ख्याती खाते (निर्माण केलेली)	५,०००	३,०००	२,०००
एकूण	२९,७५०	२३,७५०	२०,१००	एकूण	२९,७५०	२३,७५०	२०,१००

१ एप्रिल २०२० रोजीचा ताळेबंद (New Balance Sheet)

देयता (Liabilities)	रक्कम (₹)	रक्कम (₹)	संपत्ती (Assets)	रक्कम (₹)
भागीदारांचे भांडवल:			ऋणको (Debtors)	९,०००
आदित्य	२६,५७५		वजा: संशयित कर्ज निधी (५%)	(४५०)
अजिंक्य	२१,८४५	४८,४२०	बाहेर	८,५५०
धनको (Creditors)	१०,४५०		स्कंध (Stock)	८,७५०
वजा: अपलिखित (Written-off)	(१००)	१०,३५०	वजा: घसारा (१०%)	(८७५)
अरुणचे कर्ज खाते (Arun's Loan A/c)		१८,८३०	बाहेर	७,८७५
			यंत्र (Machinery)	५०,०००
			वजा: घसारा (१०%)	(५,०००)
			बाहेर	४५,०००
			उपस्कर (Furniture)	२,५००
			वजा: घसारा (५%)	(१२५)
			बाहेर	२,३७५
			ख्याती (निर्माण केलेली)	१०,०००
			रोख	३,८००
एकूण		७७,६००	एकूण	७७,६००

प्र. ३. भागीदारी संस्थेचे विसर्जन (Dissolution of Partnership Firm) [१०]

पर्याय (अ): विसर्जन (शर्मिला, उर्मिला आणि लीला)

'जीवन स्टोअर्स'च्या पुस्तकात

रोखीकरण खाते (Realisation Account)

तपशील	रक्कम (₹)	तपशील	रक्कम (₹)
विविध संपत्ती खात्याला (स्थानांतरित):		विविध देयता खात्याकडून (स्थानांतरित):
ख्याती (Goodwill)	४५,६००	धनको (Creditors)	२८,८००
यंत्र (Machinery)	७३,०००	देय विपत्रे (Bills Payable)	२१,६००
मोटारगाडी (Motor Car)	१,६७,६००		५०,४००
इमारत (Building)	१,०२,०००	शर्मिलाच्या भांडवल खात्याकडून	१,२३,६००
गुंतवणूक (Investment)	६२,४००	(इमारत घेतल्याबद्दल)
ऋणको (Debtors)	३०,६००	उर्मिलाच्या भांडवल खात्याकडून:
स्कंध (Stock)	४५,०००	ख्याती	४५,६००
	५,२६,२००	स्कंध	४५,०००
उर्मिलाच्या भांडवल खात्याला		ऋणको	३०,६००
धनको	२८,८००		१,२१,२००
देय विपत्रे	२१,६००	बँक खात्याकडून (संपत्ती विक्री)
	५०,४००	मोटारगाडी	१,५१,०८०
बँक खात्याला	६,८००	यंत्र	३१,६८०
(विसर्जन खर्च शोधन)			१,८२,७६०
		लीलाच्या भांडवल खात्याकडून	५५,४४०
		(गुंतवणूक घेतल्याबद्दल)
		रोखीकरण तोटा भागीदारांच्या भांडवल खात्याला स्थानांतरित:
		शर्मिला	२०,०००
		उर्मिला	२०,०००
		लीला	१०,०००
			५०,०००
एकूण (Total)	५,८३,४००	एकूण (Total)	५,८३,४००

भागीदारांचे भांडवल खाते (Partners' Capital Accounts)

तपशील	शर्मिला	उर्मिला	लीला	तपशील	शर्मिला	उर्मिला	लीला
रोखीकरण खात्याला	१,२३,६००	-	-	शिल्लक पुढे आणली	२,२७,१६०	१,४४,०००	१,०८,०००
रोखीकरण खात्याला	-	१,२१,२००	-	रोखीकरण खात्याकडून	-	५०,४००	-
रोखीकरण खात्याला	-	-	५५,४४०
रोखीकरण खात्याला	२०,०००	२०,०००	१०,०००
(तोटा)
बँक खात्याला	८३,५६०	५३,२००	४२,५६०
एकूण	२,२७,१६०	१,९४,४००	१,०८,०००	एकूण	२,२७,१६०	१,९४,४००	१,०८,०००

बँक खाते (Bank Account)

तपशील	रक्कम (₹)	तपशील	रक्कम (₹)
शिल्लक पुढे आणली	३,३६०	रोखीकरण खात्याकडून (खर्च)	६,८००
रोखीकरण खात्याला (संपत्ती)	१,८२,७६०	शर्मिलाच्या भांडवल खात्याकडून	८३,५६०
		उर्मिलाच्या भांडवल खात्याकडून	५३,२००
		लीलाच्या भांडवल खात्याकडून	४२,५६०
एकूण	१,८६,१२०	एकूण	१,८६,१२०

--- किंवा (OR) ---

विनिमय विपत्र (Bills of Exchange)

पर्याय (ब): मानसीच्या पुस्तकात रोजकीर्द नोंदी आणि कनिकाच्या पुस्तकात मानसीचे खाते

मानसीच्या पुस्तकात रोजकीर्द नोंदी

दिनांक	तपशील	खा.पा.	नावे (₹)	जमा (₹)
१.	प्राप्य विपत्र खाते ... नावे बँक खाते ... नावे    कनिकाच्या खात्याला (विपत्र स्वीकृती व आंशिक रक्कम मिळाली.)		२१,००० ५,०००	२६,०००
२.	बन्सरीचे खाते ... नावे    प्राप्य विपत्र खात्याला (विपत्र पृष्ठांकित केले.)		२१,०००	२१,०००
३.	कनिकाचे खाते ... नावे    बन्सरीच्या खात्याला (विपत्र अनादरीत झाले व नोंदणी खर्च आकारला.)		२१,२८०	२१,२८०
४.	कनिकाचे खाते ... नावे    व्याज खात्याला (व्याज आकारले.)		६५०	६५०
५.	प्राप्य विपत्र खाते ... नावे    कनिकाच्या खात्याला (नवीन विपत्र स्वीकृत केले.)		२१,९३०	२१,९३०
६.	बँक खाते ... नावे    प्राप्य विपत्र खात्याला (नवीन विपत्राचे शोधन झाले.)		२१,९३०	२१,९३०
	एकूण		१,१२,७९०	१,१२,७९०

कनिकाच्या पुस्तकात
मानसीचे खाते

दिनांक	तपशील	रक्कम (₹)	दिनांक	तपशील	रक्कम (₹)
१.	देय विपत्र खात्याला	२१,०००	१.	शिल्लक पुढे आणली	२६,०००
१.	बँक खात्याला	५,०००	२.	देय विपत्र खात्याकडून (अनादरीत)	२१,०००
४.	देय विपत्र खात्याला (नवीन)	२१,९३०	२.	नोंदणी खर्च खात्याकडून	२८०
			३.	व्याज खात्याकडून	६५०
	एकूण	४७,९३०		एकूण	४७,९३०

प्र. ४. भागांची विक्री [८]

समस्या: परिमल कंपनी लि. ने प्रत्येकी ₹ २० मूल्य असलेले १,००,००० पूर्वाधिकार भागांचे निर्गमन केले. (अर्जासोबत ₹८, आवंटनावर ₹६, प्रथम याचना ₹४, अंतिम याचना ₹२).

उत्तर:

परिमल कंपनी लि. च्या पुस्तकात रोजकीर्द नोंदी

दिनांक	तपशील	खा.पा.	नावे (₹)	जमा (₹)
१	बँक खाते ...नावे पूर्वाधिकार भाग अर्ज खात्याला (१,००,००० भागांवर प्रत्येकी ₹८ प्रमाणे अर्जाची रक्कम मिळाली)		८,००,०००
				८,००,०००
२	पूर्वाधिकार भाग अर्ज खाते ...नावे पूर्वाधिकार भाग भांडवल खात्याला (अर्जाची रक्कम भांडवल खात्याला वर्ग केली)		८,००,०००
				८,००,०००
३	पूर्वाधिकार भाग आवंटन खाते ...नावे पूर्वाधिकार भाग भांडवल खात्याला (१,००,००० भागांवर प्रत्येकी ₹६ प्रमाणे आवंटन राशी येणे झाली)		६,००,०००
				६,००,०००
४	बँक खाते ...नावे पूर्वाधिकार भाग आवंटन खात्याला (आवंटनाची रक्कम पूर्ण मिळाली)		६,००,०००
				६,००,०००
५	पूर्वाधिकार भाग प्रथम याचना खाते ...नावे पूर्वाधिकार भाग भांडवल खात्याला (१,००,००० भागांवर प्रत्येकी ₹४ प्रमाणे प्रथम याचना राशी येणे झाली)		४,००,०००
				४,००,०००
६	बँक खाते ...नावे पूर्वाधिकार भाग प्रथम याचना खात्याला (प्रथम याचनेची रक्कम मिळाली)		४,००,०००
				४,००,०००
७	पूर्वाधिकार भाग अंतिम याचना खाते ...नावे पूर्वाधिकार भाग भांडवल खात्याला (१,००,००० भागांवर प्रत्येकी ₹२ प्रमाणे अंतिम याचना राशी येणे झाली)		२,००,०००
				२,००,०००
८	बँक खाते ...नावे पूर्वाधिकार भाग अंतिम याचना खात्याला (अंतिम याचनेची रक्कम मिळाली)		२,००,०००
				२,००,०००
एकूण			४०,००,०००	४०,००,०००

किंवा

संगणकीय लेखांकन प्रणालीचे (CAS) महत्त्व स्पष्ट करा.

उत्तर:

1. वेग (Speed): संगणकीय प्रणाली मानवी कामापेक्षा अधिक वेगाने हिशेब पूर्ण करते.
2. अचूकता (Accuracy): स्वयंचलित गणनेमुळे चुकांची शक्यता कमी होते आणि अचूक माहिती मिळते.
3. विश्वासार्हता (Reliability): प्रमाणित प्रक्रियेमुळे सातत्यपूर्ण आणि विश्वासार्ह अहवाल मिळतात.
4. क्षमता (Scalability): मोठ्या प्रमाणावरील व्यवहारांची नोंद करणे आणि डेटा हाताळणे सोपे जाते.
5. सुरक्षितता (Security): पासवर्ड आणि बॅकअप (Backup) सुविधेमुळे डेटा सुरक्षित राहतो.
6. अहवाल (Reporting): नफा-तोटा खाते, ताळेबंद यांसारखे विविध अहवाल त्वरित उपलब्ध होतात.

प्र. ५. भागीदाराचा मृत्यू [८]

पर्याय अ: भागीदाराचा मृत्यू (महेंद्र, सुरेंद्र आणि नरेंद्र)

भागीदारी संस्थेच्या पुस्तकात

नरेंद्रचे भांडवल खाते

तपशील	रक्कम (₹)	तपशील	रक्कम (₹)
उचल खात्याशी	२,७००	शिल्लक पुढे आणली	१२,०००
नरेंद्रच्या वारसाचे कर्ज खाते	३८,८००	सामान्य निधी खाते (२/१०)	३,२००
(संतुलित रक्कम)		ख्याती खाते	१८,०००
		नफा-तोटा निलंबित खाते	२,०००
		वेतन खाते	३,६००
		भांडवलावरील व्याज खाते	३००
		नफा-तोटा समायोजन खाते (नफा)	२,४००
एकूण	४१,५००	एकूण	४१,५००

कार्यकारी नोंदी (Working Notes):

(१) नरेंद्रच्या हिश्श्याची ख्याती:
सरासरी नफा = (३०,००० + २५,००० + २५,००० + ४०,०००) / ४ = १,२०,००० / ४ = ₹ ३०,०००.
संस्थेची ख्याती = सरासरी नफा × खरेदीची वर्षे
= ३०,००० × ३ = ₹ ९०,०००.
नरेंद्रचा हिस्सा = ९०,००० × (२/१०) = ₹ १८,०००.

(२) मृत्यू दिनांकापर्यंतचा नरेंद्रचा नफ्यातील हिस्सा:
(मागील वर्षाच्या नफ्यावर आधारित)
३ महिन्यांचा नफा = ४०,००० × (३/१२) = ₹ १०,०००.
नरेंद्रचा नफ्यातील हिस्सा = १०,००० × (२/१०) = ₹ २,०००.

(३) नफा-तोटा समायोजन खाते (कच्चे काम):
जमा बाजू: जमीन व इमारत वाढ (+१४,१००)
नावे बाजू: स्कंध घट (-३००), उपस्कर घट (-१,८००)
निव्वळ नफा = १४,१०० - २,१०० = १२,०००.
नरेंद्रचा हिस्सा (२/१०) = ₹ २,४००.

(४) भांडवलावरील व्याज:
१२,००० × १०% × (३/१२) = ₹ ३००.

--- किंवा (OR) ---

वित्तीय विवरणाचे विश्लेषण

पर्याय ब: गुणोत्तर विश्लेषण (Ratio Analysis)

(अ) चल अनुपात (Current Ratio):

सूत्र: चल अनुपात = चल संपत्ती / चल देयता

१. चल संपत्तीची गणना:
चल संपत्ती = एकूण संपत्ती - स्थिर संपत्ती
चल संपत्ती = २२,००० - १०,००० = १२,०००

२. चल देयतेची गणना:
चल देयता = एकूण संपत्ती - विनियोजित भांडवल
चल देयता = २२,००० - २०,००० = २,०००

३. गणना:
चल अनुपात = १२,००० / २,००० = ६ / १

चल अनुपात = ६ : १

(ब) शुद्ध लाभ अनुपात (Net Profit Ratio):

सूत्र: शुद्ध लाभ अनुपात = (शुद्ध नफा / विक्री) × १००

१. शुद्ध नफ्याची गणना:
विक्री = ७६,०००
वजा: विक्री मालाची मूळ किंमत = (५२,०००)
ढोबळ नफा = २४,०००
वजा: अप्रत्यक्ष खर्च = (१२,०००)
शुद्ध नफा = १२,०००

२. गुणोत्तराची गणना:
शुद्ध लाभ अनुपात = (१२,००० / ७६,०००) × १००
= (१२०० / ७६)
= १५.७८९...

शुद्ध लाभ अनुपात = १५.७९%

प्र. ६. नफा न कमविणाऱ्या संस्था (NPO) [१२]

भानुबाई महिला सेवा केंद्र यांच्या पुस्तकात

उत्पन्न व खर्च खाते
३१ मार्च, २०२० रोजी संपणाऱ्या वर्षाकरिता

खर्च (Expenditure)	रक्कम (₹)	उत्पन्न (Income)	रक्कम (₹)
विद्युत खर्च   (२५,००० - मागील वर्ष ७,०००)	१८,०००	वर्गणी   (४५,००० + अप्राप्त ३,०००)	४८,०००
मजुरी   (२२,००० - मागील वर्ष ८,००० + अदत्त ४५०)	१४,४५०	इतर प्राप्ती	५,०००
लेखन सामग्री   (३,००० - मागील वर्ष १,०००)	२,०००	तूट (खर्चाचे उत्पन्नावरील अधिक्य)	३,२५०
भाडे आणि कर	११,८००
प्रवास खर्च	८,०००
उपस्करावर घसारा	२,०००
एकूण	५६,२५०	एकूण	५६,२५०

भानुबाई महिला सेवा केंद्र यांच्या पुस्तकात

ताळेबंद
३१ मार्च, २०२० रोजीचा

देयता (Liabilities)	रक्कम (₹)	संपत्ती (Assets)	रक्कम (₹)
भांडवल निधी आरंभीची शिल्लक: ४०,००० अधिक: प्रवेश शुल्क: २८,००० वजा: तूट: (३,२५०)	६४,७५०	यंत्र	१०,०००
पूर्वप्राप्त वर्गणी (२०२०-२१)	३,०००	उपस्कर   (२०,००० - घसारा २,०००)	१८,०००
अदत्त मजुरी	४५०	सरकारी रोखे	६,५००
		अप्राप्त वर्गणी (मागील वर्ष)	६,५००
		हस्तस्थ रोख	४,०००
		बँकेतील रोख	२०,२००
		अप्राप्त वर्गणी (चालू वर्ष)	३,०००
एकूण	६८,२००	एकूण	६८,२००

प्र. ७. भागीदारीची अंतिम खाती [१२]

राजन व रोहित यांच्या पुस्तकात

नफा-तोटा खाते
३१ मार्च, २०२० रोजी संपणाऱ्या वर्षाकरिता

तपशील	रक्कम (₹)	तपशील	रक्कम (₹)
विमा   वजा : पूर्वदत्त	३०,००० (६,०००) २४,०००	ढोबळ नफा (खाली आणला)	६९,०००
वेतन	१०,०००
निर्यात कर	५,०००
व्याज	२,०००
बँक कर्जावरील थकबाकी व्याज	३,०००
घसारा:   जमीन व इमारत   उपस्कर	९,००० ४,००० १३,०००
नवीन बुडीत कर्ज   अधिक : नवीन संशयित कर्ज निधी	२,००० २,५०० ४,५००
निव्वळ नफा (भांडवल खात्याला स्थानांतरित):   राजन   रोहित	३,७५० ३,७५० ७,५००
एकूण	६९,०००	एकूण	६९,०००

राजन व रोहित यांच्या पुस्तकात

ताळेबंद
३१ मार्च, २०२० रोजीचा

देयता	रक्कम (₹)	संपत्ती	रक्कम (₹)
भागीदारांचे भांडवल राजन (१,००,००० + ३,७५०) रोहित (१,००,००० + ३,७५०)	१,०३,७५० १,०३,७५० २,०७,५००	जमीन व इमारत वजा : घसारा	१,००,००० (९,०००) ९१,०००
१०% बँक कर्ज अधिक : थकबाकी व्याज	६०,००० ३,००० ६३,०००	उपस्कर वजा : ५% घसारा	८०,००० (४,०००) ७६,०००
देय विपत्रे	१९,०००	ऋणको वजा : नवीन बुडीत कर्ज वजा : नवीन सं.क.निधी ५%	५२,००० (२,०००) (२,५००) ४७,५००
		पूर्वदत्त विमा	६,०००
		संवरण स्कंध	६९,०००
एकूण	२,८९,५००	एकूण	२,८९,५००

कार्य टीप : जमीन आणि इमारतीवरील घसारा

एकूण मूल्य : ₹ १,००,०००

• आरंभिक शिल्लक (१२ महिने वापर): ६०,००० × १०% = ६,०००
• १ जुलै २०१९ रोजी वाढ (९ महिने वापर): ४०,००० × १०% × ९/१२ = ३,०००

एकूण घसारा = ६,००० + ३,००० = ₹ ९,०००