Maharashtra Board 12th Geography Question Paper Solution 2024 (Marathi Medium)

Geography (39) - 2024 Board Paper Solution (Marathi Medium)

HSC Class 12 | Maharashtra State Board | Full Detailed Solutions

प्र. १. (अ) साखळी पूर्ण करून उत्तरपत्रिकेत पुन्हा लिहा :

‘अ’	‘ब’	‘क’
(१) ग्राहकोपयोगी वस्तू	(ग) थेट वापरासाठी तयार	(म) औषधी उत्पादन
(२) पनामा कालवा	(इ) अटलांटिक महासागर	(प) पॅसिफिक महासागर
(३) मैदाने	(फ) सुपीक प्रदेश	(ओ) शेती व्यवसाय विकास
(४) अन्नसाखळी	(ई) परिसंस्था	(न) परिस्थितिकीय संतुलन
(५) स्थलांतर	(ह) अल्पकालीन	(र) दीर्घकालीन

(ब) ‘बरोबर’ की ‘चूक’ ते लिहा :

1. ग्रामीण भागातील भूमी उपयोजन हे नागरी भागातील भूमी उपयोजनापेक्षा वेगळे असते.
   उत्तर: बरोबर
2. विस्तृत व्यापारी धान्य शेतीचा आकार लहान असतो.
   उत्तर: चूक (कारण: या शेतीचा आकार खूप मोठा असतो.)
3. लोहपोलाद उद्योग खनिजांवर आधारित असतात.
   उत्तर: बरोबर
4. द्विराष्ट्रीय आणि बहुराष्ट्रीय व्यापार हा आंतरराष्ट्रीय व्यापाराचा प्रमुख प्रकार आहे.
   उत्तर: बरोबर
5. अलीकडे नकाशे G.I.S. च्या प्रणालीच्या आधारे तयार करतात.
   उत्तर: बरोबर

(क) अचूक पर्याय / घटक निवडा व विधाने पुन्हा लिहा :

1. स्थलांतराचे कारण ...
   उत्तर: (अ) नैसर्गिक आपत्ती
2. व्यापारी तत्त्वावरील लाकूडतोड ...
   उत्तर: (अ) समशीतोष्ण सूचीपर्णी वने
3. कृषीवर आधारित उद्योग ओळखा ...
   उत्तर: (ब) साखर उद्योग
4. कार्यात्मक प्रदेश ...
   उत्तर: (ब) दूरदर्शन प्रसारण केंद्राचे क्षेत्र
5. ज्यामध्ये १७ खंडांचा समावेश आहे, असा भूगोल विषयाच्या माहितीचा ज्ञानकोश ...
   उत्तर: (अ) जिऑग्राफिका

(ड) पुढील चुकीचा घटक ओळखा :

1. अक्षांशाशी थेट संबंध नसलेला प्राथमिक आर्थिक व्यवसाय -
   उत्तर: (क) खाणकाम
2. खनिजावर आधारित उद्योग -
   उत्तर: (क) लोकरीचे कापड निर्मिती उद्योग
3. प्रदेशाची वैशिष्ट्ये -
   उत्तर: (क) राजकीय पक्ष
4. भूगोल अभ्यासकाची कौशल्ये -
   उत्तर: (ब) वनसंवर्धन
5. प्राकृतिक भूगोलाच्या शाखा -
   उत्तर: (ड) लोकसंख्या भूगोल

📜12th History Board Papers with Solution

HSC History

• History - March 2025 - English Medium View Answer Key
• History - March 2025 - Marathi Medium View Answer Key
• History - March 2025 - Hindi Medium View Answer Key
• History - March 2024 - English Medium View Answer Key
• History - March 2024 - Marathi Medium View Answer Key
• History - March 2024 - Hindi Medium View Answer Key

🌳 12th Geography Board Papers with Solution

HSC Geography

• Geography - March 2025 - English Medium View Answer Key
• Geography - March 2025 - Marathi Medium View Answer Key
• Geography - March 2025 - Hindi Medium View Answer Key
• Geography - March 2024 - English Medium View Answer Key
• Geography - March 2024 - Marathi Medium View Answer Key

प्र. २. खालील विधानांची भौगोलिक कारणे लिहा (कोणतेही चार) :

(१) लोकसंख्या वितरण असमान असते.

कारण: जगातील लोकसंख्येचे वितरण सर्वत्र सारखे नाही, यामागे प्राकृतिक आणि मानवी घटक कारणीभूत आहेत.

• प्राकृतिक घटक: पर्वतीय प्रदेश, अतिशय थंड किंवा उष्ण हवामान, पाण्याची कमतरता आणि नापीक जमीन असलेल्या भागात लोकसंख्या विरळ असते (उदा. हिमालय, सहारा वाळवंट). याउलट, सुपीक मैदाने (उदा. गंगा मैदान), पाण्याची उपलब्धता आणि समशीतोष्ण हवामान असलेल्या भागात लोकसंख्या दाट असते.
• मानवी घटक: औद्योगिकीकरण, शहरीकरण आणि चांगल्या वाहतूक सुविधा असलेल्या ठिकाणी रोजगाराच्या संधींमुळे लोकसंख्या केंद्रित होते. तसेच राजकीय स्थिरता देखील वितरणावर परिणाम करते.

(२) लोकसंख्येतील साक्षरतेचे प्रमाण हे देशाच्या आर्थिक व सामाजिक विकासाचे द्योतक असते.

कारण: साक्षरता हा मानवी संसाधनांच्या गुणवत्तेचा आरसा आहे.

• जास्त साक्षरता म्हणजे समाज सुशिक्षित आणि कुशल आहे, ज्यामुळे ते आर्थिक क्रियाकलापांमध्ये अधिक कार्यक्षमतेने सहभागी होऊ शकतात.
• साक्षरतेमुळे आरोग्य सुविधांचा वापर, कमी जन्मदर आणि उच्च राहणीमान या गोष्टी साध्य होतात.
• म्हणूनच, उच्च साक्षरता दर हे प्रगत समाज आणि आर्थिक प्रगतीचे लक्षण मानले जाते.

(३) कॅनडामध्ये लाकूडतोडीचा विकास झाला आहे.

कारण: कॅनडामध्ये लाकूडतोड व्यवसायासाठी अनुकूल भौगोलिक परिस्थिती आहे.

• वनांचा प्रकार: येथे विस्तृत सूचीपर्णी (Taiga) वने आहेत, ज्यांचे लाकूड मऊ आणि टिकाऊ असते.
• एकाच जातीचे वृक्ष: येथे एकाच क्षेत्रात एकाच प्रकारचे वृक्ष (Pure stands) आढळतात, ज्यामुळे व्यावसायिक तत्त्वावर तोडणे परवडते.
• वाहतूक: हिवाळ्यात गोठलेल्या नद्या आणि बर्फावरून लाकडाचे ओंडके वाहून नेणे सोपे जाते.
• यांत्रिकीकरण: यांत्रिक उपकरणांचा वापर केल्यामुळे हा व्यवसाय मोठ्या प्रमाणावर चालतो.

(४) दक्षिण अमेरिकेतील उद्योगांच्या विकासाला अवरोध करणारे अनेक घटक आहेत.

कारण: दक्षिण अमेरिकेत नैसर्गिक साधनसंपत्ती असूनही औद्योगिक विकासात अडथळे येतात:

• प्राकृतिक अडथळे: ॲमेझॉनचे घनदाट सदाहरित जंगल आणि उंच अँडीज पर्वतरांगांमुळे वाहतूक आणि पायाभूत सुविधांचा विकास करणे कठीण आहे.
• दुर्गमता: खंडाचा अंतर्गत भाग अत्यंत दुर्गम असल्यामुळे कच्चा माल आणि तयार मालाची ने-आण करणे खर्चिक होते.
• आर्थिक रचना: येथील अर्थव्यवस्था प्रामुख्याने कच्च्या मालाच्या निर्यातीवर आधारित असल्याने स्थानिक उत्पादन क्षेत्राचा विकास मर्यादित राहिला आहे.

(५) तृतीयक आर्थिक क्रियामध्ये सेवा आणि विनिमय यांचा समावेश होतो.

कारण: तृतीयक व्यवसायात कोणत्याही वस्तूचे प्रत्यक्ष उत्पादन होत नाही, परंतु उत्पादन आणि उपभोगासाठी आवश्यक साहाय्य केले जाते.

• विनिमय: व्यापार, वाहतूक आणि संदेशवहन यांद्वारे उत्पादक आणि ग्राहक यांना जोडले जाते, म्हणजेच वस्तूंचा विनिमय होतो.
• सेवा: शिक्षक, डॉक्टर, वकील यांसारख्या व्यावसायिकांच्या सेवा समाजाच्या गरजा पूर्ण करतात.
• म्हणूनच, तृतीयक क्रियांमध्ये वस्तूंचे वितरण (विनिमय) आणि कौशल्य प्रदान करणे (सेवा) यांचा समावेश होतो.

(६) प्रादेशिक विकास हा प्राकृतिक रचनेवर अवलंबून असतो.

कारण: कोणत्याही प्रदेशाचा विकास तेथील नैसर्गिक संसाधने आणि रचनेवर अवलंबून असतो.

• भूरचना: मैदानी प्रदेशात शेती, उद्योग आणि वाहतूक जाळे उभारणे सोपे असते, तर पर्वतीय भागात ते कठीण असते.
• हवामान: अनुकूल हवामान मानवी वस्ती आणि उद्योगांना पोषक असते.
• संसाधने: खनिज संपत्ती, पाणी आणि सुपीक मृदा असलेल्या भागात आर्थिक विकास वेगाने होतो (उदा. छोटा नागपूर पठार).
• स्थान: सागरी किनारा असलेल्या प्रदेशांचा व्यापारामुळे वेगाने विकास होतो.

प्र. ३. खालील फरक स्पष्ट करा (कोणतेही तीन) :

(१) देणारा प्रदेश आणि घेणारा प्रदेश

• देणारा प्रदेश (Donor Region): ज्या प्रदेशातून लोक बाहेर स्थलांतर करतात. येथे लोकसंख्येची घनता कमी होते, तरुणांचे प्रमाण कमी होऊन 'ब्रेन ड्रेन' होऊ शकते.
• घेणारा प्रदेश (Recipient Region): ज्या प्रदेशात लोक स्थलांतरित होऊन येतात. येथे लोकसंख्येची घनता वाढते, पायाभूत सुविधांवर ताण येतो, परंतु स्वस्त मजूर पुरवठा उपलब्ध होतो.

(२) केंद्रित वस्ती आणि विखुरलेली वस्ती

• केंद्रित वस्ती: घरे एकमेकांच्या जवळ दाटीवाटीने असतात. ही वस्ती प्रामुख्याने पानवठा, सुपीक जमीन किंवा संरक्षणाच्या दृष्टीने सोयीच्या ठिकाणी आढळते. येथे सामाजिक संबंध दृढ असतात.
• विखुरलेली वस्ती: घरे एकमेकांपासून दूर अंतरावर असतात. ही वस्ती डोंगरदऱ्या, घनदाट वने किंवा विस्तृत शेती क्षेत्रात आढळते. येथे सामाजिक संबंध मर्यादित असतात.

(३) खाणकाम व मासेमारी

• खाणकाम: जमिनीच्या भूगर्भातून खनिजे बाहेर काढण्याची प्रक्रिया. हा व्यवसाय भूगर्भीय रचनेवर अवलंबून असतो. खनिजे हे अपुनर्नवीकरणीय संसाधन आहे.
• मासेमारी: जलस्त्रोतातून मासे किंवा जलचर पकडणे. हा व्यवसाय समुद्र, नद्यांवर अवलंबून असतो. मासे हे पुनर्नवीकरणीय संसाधन आहे (जर योग्य व्यवस्थापन केले तर).

(४) जल वाहतूक व हवाई वाहतूक

• जल वाहतूक: हा वाहतुकीचा सर्वात स्वस्त प्रकार आहे. जड आणि अवजड मालाच्या वाहतुकीसाठी उपयुक्त आहे, पण वेग अत्यंत कमी असतो.
• हवाई वाहतूक: हा वाहतुकीचा सर्वात वेगवान प्रकार आहे. हलक्या, नाशवंत आणि मौल्यवान वस्तूंच्या वाहतुकीसाठी उपयुक्त आहे, पण हा प्रकार सर्वात महाग आहे.

(५) प्राकृतिक प्रदेश व राजकीय प्रदेश

• प्राकृतिक प्रदेश: नैसर्गिक घटकांच्या (उदा. हवामान, भूरचना, वनस्पती) आधारे तयार झालेला प्रदेश (उदा. ॲमेझॉन खोरे, हिमालय). याच्या सीमा नैसर्गिक असतात.
• राजकीय प्रदेश: प्रशासकीय सोयीसाठी मानवाने निर्माण केलेला प्रदेश (उदा. भारत, महाराष्ट्र). याच्या सीमा मानवनिर्मित आणि स्पष्ट असतात.

प्र. ४. (अ) दिलेल्या जगाच्या नकाशात पुढील माहिती भरा (कोणतेही सहा) :

1. ऑस्ट्रेलियातील जास्त लोकसंख्येचा प्रदेश: ऑस्ट्रेलियाच्या आग्नेय (South-East) किनारपट्टीचा भाग (सिडनी, मेलबर्न शहर परिसर).
2. भारतातील सर्वाधिक लिंग-गुणोत्तर असलेले राज्य: भारताच्या दक्षिण टोकावरील केरळ राज्य.
3. डॉगर बँक मत्स्यक्षेत्र: युरोपच्या वायव्येस उत्तर समुद्रातील (North Sea) उथळ भाग.
4. दक्षिण आफ्रिकेतील एक औद्योगिक प्रदेश - किंबर्ले: दक्षिण आफ्रिकेच्या अंतर्गत भागातील हिऱ्याच्या खाणींसाठी प्रसिद्ध शहर.
5. पंचमहासरोवराजवळील औद्योगिक प्रदेश: अमेरिका आणि कॅनडाच्या सीमेवरील पाच सरोवरांचा (Great Lakes) परिसर.
6. सागरी वाहतुकीत क्रांतिकारक बदल करणारा सुएझ कालवा: तांबडा समुद्र आणि भूमध्य समुद्र यांना जोडणारा इजिप्तमधील कालवा.
7. भारतातील एक आंतरराष्ट्रीय विमानतळ - मुंबई: महाराष्ट्राच्या पश्चिम किनारपट्टीवरील मुंबई शहर.
8. पनामा सामुद्रधुनी: उत्तर अमेरिका आणि दक्षिण अमेरिका यांना जोडणारी संयोगभूमी (जेथे पनामा कालवा आहे).

(ब) दिलेल्या आलेखाचे वाचन करून त्यावरील प्रश्नांची उत्तरे लिहा :

(१) कोणत्या देशाचा (प्रदेशाचा) स्त्री प्रौढ साक्षरता दर खूप कमी आहे?
उत्तर: सहारा वाळवंटाच्या दक्षिणेकडील आफ्रिकी देश (Sub-Saharan Africa) यांचा स्त्री साक्षरता दर सर्वात कमी आहे.

(२) दिलेल्या तीन प्रदेशात प्रौढ साक्षरता दरात पुरुषांची टक्केवारी अधिक असण्याचे कारण काय असावे?
उत्तर: पुरुषप्रधान संस्कृती, पुरुषांच्या शिक्षणाला दिले जाणारे प्राधान्य, आणि आर्थिक संधींमुळे पुरुषांचे साक्षरता प्रमाण अधिक असते.

(३) २०१६ मधील प्रौढ साक्षरता दरात सहारा वाळवंटी प्रदेशात स्त्री-पुरुष टक्केवारी कमी का आहे?
उत्तर: या प्रदेशातील गरिबी, आर्थिक मागासलेपण, शैक्षणिक सुविधांचा अभाव आणि रूढी-परंपरांमुळे स्त्री-पुरुष साक्षरतेची टक्केवारी कमी आहे.

(४) आलेखातील स्त्री प्रौढ साक्षरता दराविषयी स्वमत लिहा.
उत्तर: आलेखावरून असे दिसते की विकसनशील आणि अविकसित देशांमध्ये आजही स्त्रियांच्या शिक्षणाकडे दुर्लक्ष केले जाते. पुरुषांच्या तुलनेत स्त्रियांचा साक्षरता दर लक्षणीयरीत्या कमी आहे, जो सामाजिक विषमतेचे लक्षण आहे.

(५) आलेखातील कोणता देश सामाजिक दृष्ट्या प्रगत असेल?
उत्तर: आलेखातील आकडेवारीनुसार, उत्तर आफ्रिका आणि पश्चिम आशिया हा प्रदेश इतर दोन प्रदेशांच्या तुलनेत साक्षरतेत पुढे असल्यामुळे सामाजिक दृष्ट्या अधिक प्रगत असावा.

प्र. ५. खालीलपैकी संक्षिप्त टिपा लिहा (कोणत्याही तीन) :

(१) नागरी वस्त्यांचे कार्याधारित प्रकार

शहरांमधील मुख्य आर्थिक कार्यावरून त्यांचे वर्गीकरण केले जाते:

• प्रशासकीय शहरे: राजधानीची किंवा प्रशासनाची ठिकाणे (उदा. नवी दिल्ली, मुंबई).
• औद्योगिक शहरे: जिथे उत्पादन कार्य चालते (उदा. जमशेदपूर, पिंपरी-चिंचवड).
• वाहतूक शहरे: बंदरे किंवा रेल्वे जंक्शन्स (उदा. भुसावळ, विशाखापट्टणम).
• व्यापारी शहरे: व्यापार आणि देवघेवीची केंद्रे.
• शैक्षणिक/धार्मिक शहरे: शिक्षण (पुणे) किंवा धर्मस्थळे (शिर्डी, वाराणसी).

(२) स्थानमुक्त उद्योग (Footloose Industries)

स्थानमुक्त उद्योग हे असे उद्योग आहेत जे विशिष्ट कच्च्या मालाच्या उपलब्धतेवर अवलंबून नसतात.

• या उद्योगांमधील कच्चा माल वजनाने हलका असतो आणि तयार मालही हलका असतो.
• वाहतूक खर्चाचा यावर फारसा परिणाम होत नाही.
• उदाहरणे: इलेक्ट्रॉनिक्स, घड्याळे बनवणे, हिरे कापणी.
• हे उद्योग वीज, रस्ते आणि कुशल कामगार असलेल्या कोणत्याही ठिकाणी स्थापन होऊ शकतात.

(३) व्यापारातील वाहतुकीची भूमिका

वाहतूक ही व्यापाराचा कणा आहे:

• उत्पादन ठिकाण आणि बाजारपेठ यांच्यातील अंतर कापण्यासाठी वाहतूक महत्त्वाची असते.
• जलद वाहतुकीमुळे नाशवंत मालाचा (उदा. दूध, फळे) व्यापार शक्य होतो.
• वाहतूक खर्चामुळे वस्तूंची अंतिम किंमत ठरते. स्वस्त वाहतुकीमुळे वस्तूंच्या किमती कमी राहतात.
• बंदरे, रस्ते आणि हवाई मार्ग आंतरराष्ट्रीय व्यापाराला गती देतात.

(४) भारतातील प्रादेशिक असमतोल कमी करण्याचे धोरण

भारतातील काही राज्ये प्रगत आहेत तर काही मागास आहेत, हा असमतोल कमी करण्यासाठी उपाय:

• विशेष क्षेत्र विकास कार्यक्रम: डोंगराळ, वाळवंटी आणि आदिवासी भागांसाठी विशेष योजना राबवणे.
• औद्योगिक सवलती: मागास भागात उद्योग सुरू करणाऱ्यांना कर सवलती (Tax holidays) आणि अनुदान देणे.
• पायाभूत सुविधा: रस्ते, वीज आणि दळणवळण सुविधांचा मागास भागात विस्तार करणे.
• निधीचे वाटप: वित्त आयोगामार्फत मागास राज्यांना अधिक आर्थिक मदत देणे.

(५) भूगोलातील आधुनिक कल

भूगोल विषयाचे स्वरूप आता वर्णनात्मक न राहता विश्लेषणात्मक आणि वैज्ञानिक झाले आहे:

• जिओइन्फॉरमॅटिक्स: GIS (भौगोलिक माहिती प्रणाली), GPS आणि सुदूर संवेदन (Remote Sensing) तंत्रज्ञानाचा वापर वाढला आहे.
• संख्याशास्त्रीय क्रांती: माहितीचे विश्लेषण करण्यासाठी गणिती मॉडेल्स आणि संगणकाचा वापर केला जातो.
• उपयोजित भूगोल: आपत्ती व्यवस्थापन, नगररचना, आणि हवामान बदल यांसारख्या समस्या सोडवण्यासाठी भूगोलाचा वापर होतो.

प्र. ६. (अ) खालील उताऱ्याचे वाचन करून प्रश्नांची उत्तरे लिहा :

(१) आर्थिक प्रेरणा म्हणजे काय?

उत्तर: कामगारांना अधिक उत्साहाने काम करण्यासाठी दिले जाणारे प्रोत्साहन (जसे की पैसे, बोनस, भत्ते) म्हणजे आर्थिक प्रेरणा होय.

(२) भांडवलदाराचा उत्पादन वाढीसाठी कोणता उद्देश असतो?

उत्तर: कामगारांच्या उत्साहाचा वापर करून जास्तीत जास्त उत्पादन घेणे आणि नफा मिळवणे हा भांडवलदाराचा उद्देश असतो.

(३) विशेष मोबदला (बोनस) का देण्यात येतो?

उत्तर: जेव्हा कामगार ठराविक वेळेपेक्षा आधी काम पूर्ण करतात, अपेक्षित उत्पादनापेक्षा जास्त उत्पादन करतात आणि उत्पादनाचा दर्जा राखतात, तेव्हा त्यांना प्रोत्साहन म्हणून विशेष मोबदला (बोनस) दिला जातो.

(४) द्वितीयक आर्थिक क्रियेतील कुशल आणि अकुशल कामगारात तुलना करा?

उत्तर: उताऱ्याच्या संदर्भाने:

• कुशल कामगार: हे विशेष कौशल्य असलेली कामे करतात. चांगल्या कामासाठी त्यांना 'बढती' (Promotion) यांसारखी आर्थिक प्रेरणा दिली जाते.
• अकुशल कामगार: हे सामान्य श्रम करतात. त्यांच्यासाठी वेतन आणि बोनस हेच मुख्य आर्थिक प्रोत्साहन असते.

(ब) आकृती काढून नावे द्या (कोणतेही दोन) :

(टीप: येथे आकृत्यांचे वर्णन दिले आहे, विद्यार्थ्यांनी त्या पेन्सिलने काढाव्यात.)

• (१) अविकसित देशाचा लोकसंख्येचा मनोरा: तळाशी रुंद (जास्त जन्मदर दर्शवणारा) आणि वर निमुळता होत जाणारा (कमी आयुर्मान/जास्त मृत्यूदर दर्शवणारा) त्रिकोणी आकाराचा मनोरा काढावा.
• (२) रेखीय वस्ती (Linear Pattern): एखादा रस्ता, रेल्वे लाइन किंवा नदी काढावी. त्याच्या दोन्ही बाजूला एका सरळ रेषेत घरांचे चौकोन काढावेत.
• (३) भूगोल अभ्यासकाची कौशल्ये: मध्यभागी 'भूगोल अभ्यासक' असे लिहून त्याभोवती बाण काढून 'निरीक्षण', 'विदासंकलन', 'नकाशा वाचन', 'अहवाल लेखन', 'विश्लेषण' असे घटक लिहावेत.

प्र. ७. सविस्तर उत्तरे लिहा (कोणताही एक) :

(१) लोकसंख्येच्या वितरणावर परिणाम करणारे मानवी घटक स्पष्ट करा.

लोकसंख्येचे वितरण केवळ नैसर्गिक घटकांवर अवलंबून नसते, तर मानवी घटकही महत्त्वाचे ठरतात. ते खालीलप्रमाणे आहेत:

1. शेती (Agriculture): जिथे सुपीक जमीन आणि जलसिंचनाच्या सोयी आहेत, तिथे शेती व्यवसाय मोठ्या प्रमाणावर चालतो. अशा ठिकाणी जास्त लोकसंख्या सामावून घेतली जाते (उदा. भारताचे गंगेचे मैदान).
2. खाणकाम (Mining): प्रतिकूल हवामान असूनही मौल्यवान खनिजांच्या उपलब्धतेमुळे तिथे वस्त्या निर्माण होतात. उदा. ऑस्ट्रेलियातील वाळवंटात सोन्याच्या खाणींमुळे लोकवस्ती झाली आहे किंवा मध्य पूर्वेतील तेल विहिरी.
3. वाहतूक (Transportation): रस्ते, रेल्वे आणि बंदरांचा विकास झालेल्या भागात व्यापार आणि उद्योग वाढतात, ज्यामुळे लोकसंख्या आकर्षित होते. उदा. मुंबई-पुणे पट्टा.
4. नागरीकरण (Urbanization): शहरांमध्ये शिक्षण, आरोग्य, मनोरंजन आणि रोजगाराच्या चांगल्या संधी असतात. त्यामुळे ग्रामीण भागातून लोक शहरांकडे स्थलांतर करतात, ज्यामुळे शहरांची घनता वाढते (उदा. टोकियो, मुंबई).
5. राजकीय घटक आणि शासकीय धोरणे: राजकीय अस्थिरता किंवा युद्धांमुळे लोक स्थलांतर करतात (निर्वासित). तसेच, सरकारने नवीन शहरे वसवल्यास तिथे लोकसंख्या वाढते (उदा. चंदीगड, नवी मुंबई).

(२) सखोल उदरनिर्वाहक शेतीबद्दल सविस्तर माहिती लिहा.

दाट लोकसंख्या असलेल्या प्रदेशात अन्नाची गरज भागवण्यासाठी ही शेती केली जाते.

• अर्थ: कमीत कमी जागेत जास्तीत जास्त उत्पादन घेऊन स्वतःच्या कुटुंबाचा उदरनिर्वाह करणे म्हणजे सखोल उदरनिर्वाहक शेती होय.
• प्रदेश: ही शेती प्रामुख्याने मान्सून आशियातील देशांमध्ये (भारत, चीन, बांगलादेश, श्रीलंका, आग्नेय आशिया) केली जाते.
• वैशिष्ट्ये:
  • लहान जमिनीचे तुकडे: लोकसंख्या जास्त असल्यामुळे आणि वारसा हक्कामुळे जमिनीचे तुकडे अत्यंत लहान असतात.
  • मनुष्यबळाचा वापर: ही शेती श्रमप्रधान आहे. यांत्रिकीकरणाचा वापर कमी होतो आणि कुटुंबातील सदस्यच शेतीत काम करतात.
  • प्राण्यांचा वापर: नांगरणी आणि वाहतुकीसाठी बैलांचा किंवा इतर प्राण्यांचा वापर होतो.
  • जास्त उत्पादन: हेक्टरी उत्पादन जास्त असते, कारण शेतकरी जमिनीचा पुरेपूर वापर करतात. वर्षातून दोन किंवा तीन पिके घेतली जातात. मात्र दरडोई उत्पादन कमी असते.
  • मुख्य पिके: अन्नधान्य पिके प्रमुख असतात. जास्त पावसाच्या भागात तांदूळ, तर कमी पावसाच्या भागात गहू, ज्वारी, बाजरी घेतली जाते.