HSC Board Paper Solutions Check Your Mark

Friday, January 9, 2026

Maharashtra Board Class 12 History Question Paper Solution 2024 (Hindi Medium)

рдЗрддिрд╣ाрд╕ (38) - 2024

рдорд╣ाрд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рдмोрд░्рдб рдХрдХ्рд╖ा 12рд╡ीं рдк्рд░рд╢्рди рдкрдд्рд░ рд╣рд▓ (рд╣िंрджी рдоाрдз्рдпрдо)

рдк्рд░. рез. (рдЕ) рдиिрдо्рдирд▓िрдЦिрдд рдкрд░्рдпाрдпों рдоें рд╕े рдЙрдЪिрдд рдкрд░्рдпाрдп рдЪुрдирдХрд░ рдкूрд░्рдг рд╡िрдзाрди рдкुрдиः рд▓िрдЦिрдП

(рез) резрекрекреж рдИ. рдоें ----- рдиे рдЫाрдкрдЦाрдиा (рдоुрдж्рд░рдгाрд▓рдп) рдк्рд░ाрд░ंрдн рдХिрдпा।
  • (рдЕ) рдЬेрдо्рд╕ рд╡ॉрдЯ
  • (рдм) рдЧुрдЯेрдирдмрд░्рдЧ
  • (рдХ) рдПрд░िрд╕्рдЯॉрдЯрд▓
  • (рдб) рд╣ोрдорд░
рдЙрдд्рддрд░: (рдм) рдЧुрдЯेрдирдмрд░्рдЧ
(реи) рдЕрдоेрд░िрдХा рдХी ‘рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рдХा рдШोрд╖рдгाрдкрдд्рд░’ ----- рдиे рддैрдпाрд░ рдХिрдпा рдеा।
  • (рдЕ) рдЬॉрд░्рдЬ рд╡ॉрд╢िंрдЧ्рдЯрди
  • (рдм) рдеॉрдорд╕ рдЬेрдлрд░рд╕рди
  • (рдХ) рд▓ॉрд░्рдб рдПрдорд╣рд░्рд╕्рдЯ
  • (рдб) рд▓ॉрд░्рдб рдХॉрд░्рдирд╡ाрд▓िрд╕
рдЙрдд्рддрд░: (рдм) рдеॉрдорд╕ рдЬेрдлрд░рд╕рди
(рей) рдкाрдиीрдкрдд рдХा рддीрд╕рд░ा рдпुрдж्рдз рдорд░ाрдаों рдПрд╡ं ----- рдХे рдордз्рдп рд╣ुрдЖ।
  • (рдЕ) рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬों
  • (рдм) рдЕрдм्рджाрд▓ी
  • (рдХ) рдЕрд╣рдорджрдЦाрди рдмंрдЧрд╢
  • (рдб) рдирдЬीрдм рдЦाрди
рдЙрдд्рддрд░: (рдм) рдЕрдм्рджाрд▓ी
(рек) рдЕрдоेрд░िрдХा рдиे рдЬाрдкाрди рдХे ----- рдирдЧрд░ рдкрд░ рдкрд╣рд▓ा рдкрд░рдоाрдгु рдмрдо рдЧिрд░ाрдпा рдеा।
  • (рдЕ) рдиाрдЧाрд╕ाрдХी
  • (рдм) рд╣िрд░ोрд╢िрдоा
  • (рдХ) рдкрд░्рд▓ рд╣ाрд░्рдмрд░
  • (рдб) рд╕्рдЯाрд▓िрди рдЧ्рд░ाрдб
рдЙрдд्рддрд░: (рдм) рд╣िрд░ोрд╢िрдоा
(рел) рд╕ीрдЯो (SEATO) рдХा рдоुрдЦ्рдпाрд▓рдп ----- рдоें рдеा।
  • (рдЕ) рдеाрдИрд▓ैंрдб
  • (рдм) рдлिрд▓िрдкीрди्рд╕
  • (рдХ) рдкाрдХिрд╕्рддाрди
  • (рдб) рдЧ्рд░ेрдЯ рдм्рд░िрдЯेрди
рдЙрдд्рддрд░: (рдЕ) рдеाрдИрд▓ैंрдб
(рем) рд╕्рд╡ाрдоी рд╡िрд╡ेрдХाрдиंрдж рдХा рдЬрди्рдорджिрд╡рд╕ ----- рдХे рд░ूрдк рдоें рдордиाрдпा рдЬाрддा рд╣ै।
  • (рдЕ) рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╢िрдХ्рд╖ा рджिрд╡рд╕
  • (рдм) рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдпुрд╡рдХ рджिрд╡рд╕
  • (рдХ) рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдПрдХрддा рджिрд╡рд╕
  • (рдб) рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╡िрдЬ्рдЮाрди рджिрд╡рд╕
рдЙрдд्рддрд░: (рдм) рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдпुрд╡рдХ рджिрд╡рд╕

рдк्рд░. рез. (рдм) рдиिрдо्рди рд╕рдоूрд╣ рдоें рд╕े ‘рдм’ рдЧुрдЯ рдХी рдЧрд▓рдд рдЬोрдб़ी рдХो рд╕ुрдзाрд░рдХрд░ рдкुрдиः рд▓िрдЦिрдП

(рез) рдкुрд░्рддрдЧाрд▓ी рдк्рд░рд╢ाрд╕рди
  • (рдЕ) рдЕрд░्рд╕ рдмिрд╖ु — рдоुрдЦ्рдп рдХाрд░्рдпрдХाрд░ी рдЕрдзिрдХाрд░ी
  • (рдм) рд╢ाрди्рд╕рд▓рд░ — рди्рдпाрдпाрдзीрд╢
  • (рдХ) рд╡ेрджोрд░-рдж-рдлрдЭेंрдж — рд╕ंрдкрдд्рддि рдЕрдзिрдХाрд░ी
  • (рдб) рдХрдкिрддांрд╡ — рдХैрдк्рдЯрди
рдЧрд▓рдд рдЬोрдб़ी: рдЕрд░्рд╕ рдмिрд╖ु — рдоुрдЦ्рдп рдХाрд░्рдпрдХाрд░ी рдЕрдзिрдХाрд░ी
рд╕ुрдзाрд░ी рд╣ुрдИ рдЬोрдб़ी: рдЕрд░्рд╕ рдмिрд╖ु — рдоुрдЦ्рдп рдзрд░्рдордЧुрд░ु (Archbishop)
(реи) рд░िрдпाрд╕рддों рдХा рд╡िрд▓ीрдиीрдХрд░рдг/рдоुрдХ्рддि рд╕ंрдЧ्рд░ाрдо
  • (рдЕ) рд╣ैрджрд░ाрдмाрдж рд░िрдпाрд╕рдд рдХा рд╡िрд▓ीрдиीрдХрд░рдг — рд╕्рд╡ाрдоी рд░ाрдоाрдиंрдж рддीрд░्рде
  • (рдм) рдХрд╢्рдоीрд░ рд░िрдпाрд╕рдд рдХा рд╡िрд▓ीрдиीрдХрд░рдг — рд╢ेрдЦ рдЕрдм्рджुрд▓्рд▓ा
  • (рдХ) рдЧोрд╡ा рдоुрдХ्рддि рд╕ंрдЧ्рд░ाрдо рдоें рдорд╣рдд्рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдпोрдЧрджाрди — рдоोрд╣рди рд░ाрдирдбे
  • (рдб) рдкुрджुрдЪ्рдЪेрд░ी (рдкांрдбिрдЪेрд░ी) рдХे рд╢्рд░рдоिрдХ рдиेрддा — рд╡ी. рд╕ुрдмрдп्рдпा
рдЧрд▓рдд рдЬोрдб़ी: рдХрд╢्рдоीрд░ рд░िрдпाрд╕рдд рдХा рд╡िрд▓ीрдиीрдХрд░рдг — рд╢ेрдЦ рдЕрдм्рджुрд▓्рд▓ा
рд╕ुрдзाрд░ी рд╣ुрдИ рдЬोрдб़ी: рдХрд╢्рдоीрд░ рд░िрдпाрд╕рдд рдХा рд╡िрд▓ीрдиीрдХрд░рдг — рд░ाрдЬा рд╣рд░िрд╕िंрд╣
(рей) рд╕ंрдЧрдарди рдФрд░ рдоुрдЦ्рдпाрд▓рдп
  • (рдЕ) рд╕ेंрдЯो рдХा рдоुрдЦ्рдпाрд▓рдп — рдЕंрдХाрд░ा
  • (рдм) рд╕ाрд░्рдХ рдХा рдоुрдЦ्рдпाрд▓рдп — рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी
  • (рдХ) рд░ाрд╖्рдЯ्рд░рдоंрдбрд▓ рдХा рд╕рдЪिрд╡ाрд▓рдп — рд▓ंрджрди
  • (рдб) рдиाрдЯो рдХा рдоुрдЦ्рдпाрд▓рдп — рдкैрд░िрд╕
рдЧрд▓рдд рдЬोрдб़ी: рд╕ाрд░्рдХ рдХा рдоुрдЦ्рдпाрд▓рдп — рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी
рд╕ुрдзाрд░ी рд╣ुрдИ рдЬोрдб़ी: рд╕ाрд░्рдХ рдХा рдоुрдЦ्рдпाрд▓рдп — рдХाрдардоांрдбू (рдиेрдкाрд▓)
(рек) рд╕ंрд╕्рдеाрдПं рдФрд░ рдХाрд░्рдп
  • (рдЕ) рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдоाрдирд╡ рдЕрдзिрдХाрд░ рдЖрдпोрдЧ — рдоाрдирд╡ рдЕрдзिрдХाрд░ों рдХा рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг
  • (рдм) рд╕ेंрдЯрд░ рдлॉрд░ рд╕ाрдЗрди्рд╕ рдПрди्рдб рдПрдирд╡ाрдпрд░рди्рдоेрди्рдЯ — рджिрд▓्рд▓ी рдоें рдк्рд░рджूрд╖рдг рдХा рдЕрдз्рдпрдпрди
  • (рдХ) рд╕ी рд╕्рдХैрдк (SEESCAP) — рдХрдЫुрдУं рдХा рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓ी рд╕ंрд╕्рдеा
  • (рдб) рдЗंрдЯॅрдХ (INTACH) — рд╡िрд░ाрд╕рддों рдХा рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг рдПрд╡ं рдЬाрдЧृрддि рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓ी рд╕ंрд╕्рдеा
рдЧрд▓рдд рдЬोрдб़ी: рд╕ी рд╕्рдХैрдк (SEESCAP) — рдХрдЫुрдУं рдХा рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓ी рд╕ंрд╕्рдеा
рд╕ुрдзाрд░ी рд╣ुрдИ рдЬोрдб़ी: рд╕рд╣्рдпाрдж्рд░ी рдиिрд╕рд░्рдЧ рдоिрдд्рд░ — рдХрдЫुрдУं рдХा рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓ी рд╕ंрд╕्рдеा

ЁЯУЬ12th History Board Papers with Solution

HSC History

ЁЯМ│ 12th Geography Board Papers with Solution

HSC Geography

рдк्рд░. реи. (рдЕ) рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рд╕्рдеाрди, рд╡्рдпрдХ्рддि, рдШрдЯрдиा, рдЖрджि рд╕ंрдмंрдзी рдиाрдо рд▓िрдЦिрдП

(рез) резрекрепрео рдИ. рдоें рднाрд░рдд рдоें рдЖрдиे рд╡ाрд▓ा рдкुрд░्рддрдЧाрд▓ी рдиाрд╡िрдХ -
рд╡ाрд╕्рдХो-рдж-рдЧाрдоा
(реи) рднाрд░рдд рдоें рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рдХे рд╕рдордп рднाрд░рдд рдоें рд╡िрд▓ीрди рди рд╣ोрдиे рд╡ाрд▓ी рд╕ौрд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рдХी рд░िрдпाрд╕рдд -
рдЬूрдиाрдЧрдв़
(рей) рдж्рд╡िрддीрдп рд╡िрд╢्рд╡рдпुрдж्рдз рдХे рдкрд╢्рдЪाрдд् рдиिःрдЙрдкрдиिрд╡ेрд╢ीрдХрд░рдг рдХे рд▓िрдП рдорд╣рдд्рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдпोрдЧрджाрди рджेрдиेрд╡ाрд▓ा рд╕ंрдЧрдарди -
рд╕ंрдпुрдХ्рдд рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ (United Nations)
(рек) реирежрежреи рдоें рдоेрдЯ्рд░ो рд╕ेрд╡ा рдк्рд░ाрд░ंрдн рд╣ुрдЖ рд╢рд╣рд░ -
рджिрд▓्рд▓ी

рдк्рд░. реи. (рдм) рджिрдП рдЧрдП рдХाрд░рдгों рдоें рд╕े рдЙрдЪिрдд рдХाрд░рдг рдЪुрдирдХрд░ рд╡िрдзाрди рдкूрд░्рдг рдХीрдЬिрдП

(рез) рдФрдж्рдпोрдЧिрдХ рдХ्рд░ांрддि рдХा рдк्рд░ाрд░ंрдн рдЗंрдЧ्рд▓ैंрдб рдоें рд╣ुрдЖ рдХाрд░рдг -
рдЙрдд्рддрд░: (рдХ) рдЗंрдЧ्рд▓ैंрдб рдмреЬा рд╡्рдпाрдкाрд░ी рдХेंрдж्рд░ рдеा। (рдпा рдЗंрдЧ्рд▓ैंрдб рдХे рдкाрд╕ рдЙрдкрдиिрд╡ेрд╢ों рдХा рдмрдб़ा рдмाрдЬाрд░ рдЙрдкрд▓рдм्рдз рдеा)
(рдиोрдЯ: рдкाрда्рдпрдкुрд╕्рддрдХ рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рд╕рд╣ी рд╕ंрджрд░्рдн 'рдмाрдЬाрд░ рдХी рдЙрдкрд▓рдм्рдзрддा' рд╣ै।)
(реи) рдо्рдпाрдирдоाрд░ (рдмрд░्рдоा) рдкрд░ рдЕрдзिрдХाрд░ рд╕्рдеाрдкिрдд рдХрд░рдиा рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬों рдХा рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рдеा: рдХाрд░рдг -
рдЙрдд्рддрд░: (рдм) рдо्рдпाрдирдоाрд░ рдХे рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рдПрд╡ं рдЖрдзिрдХाрд░िрдХ рдмाрдЬाрд░ рдкрд░ рдХрдм्рдЬा рдХрд░рдиा рдеा।
(рей) рдЫрдд्рд░рдкрддि рд╢िрд╡ाрдЬी рдорд╣ाрд░ाрдЬ рдХे рдирдордХ рдХे рд╡्рдпाрдкाрд░ рдкрд░ рдЪुँрдЧी рдХрд░ рд▓рдЧाрдпा рдХाрд░рдг -
рдЙрдд्рддрд░: (рдЕ) рдкुрд░्рддрдЧाрд▓िрдпों рдХा рд╡िрд░ोрдз рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП।
(рек) рдж्рд╡िрддीрдп рд╡िрд╢्рд╡рдпुрдж्рдз рдоें рдЬाрдкाрди рдиे рдЖрдд्рдорд╕рдорд░्рдкрдг рдХिрдпा рдХाрд░рдг -
рдЙрдд्рддрд░: (рдм) рдЕрдоेрд░िрдХा рдиे рдЬाрдкाрди рдХे рд╣िрд░ोрд╢िрдоा рдФрд░ рдиाрдЧाрд╕ाрдХी рд╢рд╣рд░ рдкрд░ рдкрд░рдоाрдгु рдмрдо рдЧिрд░ाрдпा।

рдк्рд░. рей. (рдЕ) рдоाрдирдЪिрдд्рд░ рдХा рдиिрд░ीрдХ्рд╖рдг рдХрд░рдХे рджिрдП рдЧрдП рдк्рд░рд╢्рдиों рдХे рдЙрдд्рддрд░ рд▓िрдЦिрдП

(резреорелрен рдХा рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рд╕ंрдЧ्рд░ाрдо рдоाрдирдЪिрдд्рд░ рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░)

(рез) рдпрд╣ рдоाрдирдЪिрдд्рд░ рдХिрд╕ рд╡िрд╖рдп рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рд╣ै?
резреорелрен рдХा рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рд╕ंрдЧ्рд░ाрдо
(реи) рд╡рд░्рддрдоाрди рдмांрдЧ्рд▓ाрджेрд╢ рдоें резреорелрен рдИ. рдХे рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рд╕ंрдЧ्рд░ाрдо рд╡ाрд▓े рдХिрд╕ी рдПрдХ рд╕्рдеाрди рдХा рдиाрдо рд▓िрдЦिрдП।
рдвाрдХा рдпा рдЪрдЯрдЧांрд╡ (рдЪिрддрдЧाрд╡)
(рей) резреорелрен рдИ. рдХे рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рд╕ंрдЧ्рд░ाрдо рдоें рд╢ाрдоिрд▓ рд╡рд░्рддрдоाрди рдкाрдХिрд╕्рддाрди рдХे рдХिрд╕ी рдПрдХ рд╕्рдеाрди рдХा рдиाрдо рд▓िрдЦिрдП।
рдкेрд╢ाрд╡рд░, рд▓ाрд╣ौрд░, рдпा рдХрд░ाрдЪी
(рек) резреорелрен рдИ. рдХा рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рд╕ंрдЧ्рд░ाрдо рд╡рд░्рддрдоाрди рдорд╣ाрд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рдХे рдХिрд╕ рд╕्рдеाрди рдкрд░ рднी рд╣ुрдЖ?
рд╕ाрддाрд░ा, рдХोрд▓्рд╣ाрдкुрд░, рдиाрдЧрдкुрд░, рдпा рдФрд░ंрдЧाрдмाрдж
(рел) рдЕрд░рдм рд╕ाрдЧрд░ рдоें рд╕्рдеिрдд рднाрд░рддीрдп рдж्рд╡ीрдк рдХा рдиाрдо рд▓िрдЦिрдП।
рд▓рдХ्рд╖рдж्рд╡ीрдк

рдк्рд░. рей. (рдм) рдиिрдо्рдирд▓िрдЦिрдд рдЕрд╡рдзाрд░рдгा рдЪिрдд्рд░ рдкूрд░्рдг рдХीрдЬिрдП (рдХोрдИ рдЪाрд░)

(рез) рдоुंрдмрдИ рдХे рдж्рд╡ीрдк (рд╕ाрдд рдж्рд╡ीрдк)
рдоुंрдмрдИ рдХे рдж्рд╡ीрдк
рдоुंрдмрдИ
рд╡рдбाрд▓ा
рдоाрдЭрдЧांрд╡
рдХुрд▓ाрдмा
рдоाрд╣िрдо
рдкрд░рд▓ (Parel)
рд╡рд░рд▓ी
(реи) рднाрд░рдд рдоें рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рд╕ंрдЧ्рд░ाрдо рдХे рдХ्рд░ांрддिрдХाрд░ी рд╕ंрдЧрдарди
рдХ्рд░ांрддिрдХाрд░ी рд╕ंрдЧрдарди
рдЕрднिрдирд╡ рднाрд░рдд
рдЕрдиुрд╢ीрд▓рди рд╕рдоिрддि
рдЧрджрд░ рдкाрд░्рдЯी
рд╣िंрджुрд╕्рддाрди рд╕ोрд╢рд▓िрд╕्рдЯ рд░िрдкрдм्рд▓िрдХрди рдПрд╕ोрд╕िрдПрд╢рди
(рей) рдбॉ. рдмाрдмाрд╕ाрд╣ेрдм рдЖंрдмेрдбрдХрд░ рдж्рд╡ाрд░ा рдк्рд░ाрд░ंрдн рдХिрдП рдЧрдП рд╕рдоाрдЪाрд░ рдкрдд्рд░
рд╕рдоाрдЪाрд░ рдкрдд्рд░
рдоूрдХрдиाрдпрдХ
рдмрд╣िрд╖्рдХृрдд рднाрд░рдд
рдЬрдирддा
рд╕рдорддा
(рек) рдл्рд░ांрд╕ीрд╕ी рдЙрдкрдиिрд╡ेрд╢ рд╕े рд╕्рд╡рддंрдд्рд░ рд╣ुрдП рджेрд╢
рдл्рд░ांрд╕ीрд╕ी рдЙрдкрдиिрд╡ेрд╢
рд╡िрдпрддрдиाрдо
рд▓ाрдУрд╕
рдХंрдмोрдбिрдпा
рдоोрд░рдХ्рдХो / рдЯ्рдпूрдиीрд╢िрдпा
(рел) рднाрд░рддीрдп рдХ्рд░ीреЬा (рдЦेрд▓) рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХे рдкुрд░рд╕्рдХाрд░
рдЦेрд▓ рдкुрд░рд╕्рдХाрд░
рдЕрд░्рдЬुрди рдкुрд░рд╕्рдХाрд░
рдоेрдЬрд░ рдз्рдпाрдирдЪंрдж рдЦेрд▓ рд░рдд्рди
рдж्рд░ोрдгाрдЪाрд░्рдп рдкुрд░рд╕्рдХाрд░
рдз्рдпाрдирдЪंрдж рдкुрд░рд╕्рдХाрд░
(рем) рд╕ॉрдл्рдЯрд╡ेрдпрд░ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рднाрд░рдд рдХे рдХुрд▓ рдиिрд░्рдпाрдд рдоें рдпोрдЧрджाрди рдоें рд╡ृрдж्рдзि рдХे рдХाрд░рдг
рдХाрд░рдг
рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рднाрд╖ा рдкрд░ рдк्рд░рднुрдд्рд╡
рдХुрд╢рд▓ рдЬрдирд╢рдХ्рддि
резрепрепрез рдХा рдЖрд░्рдеिрдХ рдЙрджाрд░ीрдХрд░рдг
рд╕ंрдЧрдгрдХ/рдЖрдИрдЯी рд╢िрдХ्рд╖ा

рдк्рд░. рек. (рдЕ) рдиिрдо्рдирд▓िрдЦिрдд рдкрд░ рд╕ंрдХ्рд╖िрдк्рдд рдЯिрдк्рдкрдгिрдпाँ рд▓िрдЦिрдП (рдХोрдИ рддीрди)

(рез) рдЖрд░्рдеिрдХ рд░ाрд╖्рдЯ्рд░рд╡ाрдж
рдЙрдд्рддрд░: рдЖрд░्рдеिрдХ рд░ाрд╖्рдЯ्рд░рд╡ाрдж рдХा рдЕрд░्рде рд╣ै рдЕрдкрдиे рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рдХी рдЕрд░्рдерд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдкрд░ рдиिрдпंрдд्рд░рдг рд░рдЦрдХрд░ рд╡िрджेрд╢ी рдк्рд░рднुрдд्рд╡ рдХा рд╡िрд░ोрдз рдХрд░рдиा। рднाрд░рдд рдоें рджाрджाрднाрдИ рдиौрд░ोрдЬी (рдЬिрди्рд╣ोंрдиे 'рдзрди рдиिрд╖्рдХाрд╕рди' рдХा рд╕िрдж्рдзांрдд рджिрдпा) рдФрд░ рд░рдоेрд╢ рдЪंрдж्рд░ рджрдд्рдд рдЬैрд╕े рдиेрддाрдУं рдиे рдЗрд╕े рд╡िрдХрд╕िрдд рдХिрдпा। рдЗрд╕рдоें рд╢ाрдоिрд▓ рдеा:
  • рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рдХे рд╕ाрде рдЖрд░्рдеिрдХ рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рднी рдЕрдиिрд╡ाрд░्рдп рд╣ै।
  • 'рд╕्рд╡рджेрд╢ी' рд╡рд╕्рддुрдУं рдХा рдЙрдкрдпोрдЧ рдФрд░ рд╡िрджेрд╢ी рд╡рд╕्рддुрдУं рдХा рдмрд╣िрд╖्рдХाрд░।
  • рднाрд░рдд рдХी рд╕ंрдкрдд्рддि рдХो рдм्рд░िрдЯेрди рдЬाрдиे рд╕े рд░ोрдХрдиे рдХे рд▓िрдП рд╕्рд╡рджेрд╢ी рдЙрдж्рдпोрдЧों рдФрд░ рдмैंрдХों рдХा рд╡िрдХाрд╕ рдХрд░рдиा।
(реи) рдк्рд░ाрд░्рдердиा рд╕рдоाрдЬ
рдЙрдд्рддрд░:
  • рд╕्рдеाрдкрдиा: резреоремрен рдоें рдоुंрдмрдИ рдоें рджाрджोрдмा рдкांрдбुрд░ंрдЧ рддрд░्рдЦрдбрдХрд░ рдиे рдЗрд╕рдХी рд╕्рдеाрдкрдиा рдХी। рдпрд╣ рдм्рд░ाрд╣्рдоो рд╕рдоाрдЬ рдФрд░ рдХेрд╢рд╡ рдЪंрдж्рд░ рд╕ेрди рдХे рд╡िрдЪाрд░ों рд╕े рдк्рд░ेрд░िрдд рдеा।
  • рдк्рд░рдоुрдЦ рд╕рджрд╕्рдп: рди्рдпाрдпрдоूрд░्рддि рдПрдо.рдЬी. рд░ाрдиाрдбे, рдбॉ. рдЖрд░.рдЬी. рднंрдбाрд░рдХрд░ рдФрд░ рди्рдпाрдпрдоूрд░्рддि рдХे.рдЯी. рддेрд▓ंрдЧ рдЗрд╕рдХे рдк्рд░рдоुрдЦ рдиेрддा рдеे।
  • рд╕िрдж्рдзांрдд: рдпрд╣ рдПрдХेрд╢्рд╡рд░рд╡ाрдж рдоें рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рдХрд░рддा рдеा рдФрд░ рдоूрд░्рддिрдкूрдЬा рдХा рд╡िрд░ोрдз рдХрд░рддा рдеा। рдЗрди्рд╣ोंрдиे рдзाрд░्рдоिрдХ рдХрд░्рдордХांрдбों рдХे рдмрдЬाрдп рд╕рдоाрдЬ рд╕ुрдзाрд░ рдкрд░ рдз्рдпाрди рдХेंрдж्рд░िрдд рдХिрдпा।
  • рд╕рдоाрдЬ рд╕ुрдзाрд░: рд╕्рдд्рд░ी рд╢िрдХ्рд╖ा, рд╡िрдзрд╡ा рдкुрдирд░्рд╡िрд╡ाрд╣, рдЕрд╕्рдкृрд╢्рдпрддा рдиिрд╡ाрд░рдг рдФрд░ рдмाрд▓ рд╡िрд╡ाрд╣ рд╡िрд░ोрдз рдХे рд▓िрдП рдХाрд░्рдп рдХिрдпा।
(рей) рдиिःрдЙрдкрдиिрд╡ेрд╢ीрдХрд░рдг (Decolonisation)
рдЙрдд्рддрд░: рдиिःрдЙрдкрдиिрд╡ेрд╢ीрдХрд░рдг рд╡рд╣ рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рд╣ै рдЬिрд╕рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рдЙрдкрдиिрд╡ेрд╢ рдФрдкрдиिрд╡ेрд╢िрдХ рд╢рдХ्рддिрдпों рдХे рдиिрдпंрдд्рд░рдг рд╕े рдоुрдХ्рдд рд╣ोрдХрд░ рдЕрдкрдиा рд╕्рд╡рддंрдд्рд░ рдЕрд╕्рддिрдд्рд╡ рдмрдиाрддे рд╣ैं।
  • рдж्рд╡िрддीрдп рд╡िрд╢्рд╡рдпुрдж्рдз рдХे рдмाрдж рдпрд╣ рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рддेрдЬ рд╣ुрдИ।
  • рдпुрдж्рдз рдХे рдХाрд░рдг рдпूрд░ोрдкीрдп рд╢рдХ्рддिрдпों (рдЬैрд╕े рдм्рд░िрдЯेрди рдФрд░ рдл्рд░ांрд╕) рдХा рдХрдордЬोрд░ рд╣ोрдиा, рдФрд░ рдПрд╢िрдпा-рдЕрдл्рд░ीрдХा рдоें рд░ाрд╖्рдЯ्рд░рд╡ाрджी рдЖंрджोрд▓рдиों рдХा рдЙрджрдп рдЗрд╕рдХे рдк्рд░рдоुрдЦ рдХाрд░рдг рдеे।
  • рд╕ंрдпुрдХ्рдд рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ (UN) рдиे рднी рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ों рдХी рд╕ंрдк्рд░рднुрддा рдХा рд╕рдорд░्рдерди рдХिрдпा।
  • рдЙрджाрд╣рд░рдг: рднाрд░рдд (резрепрекрен), рд╢्рд░ीрд▓ंрдХा (резрепрекрео) рдФрд░ рдЗंрдбोрдиेрд╢िрдпा (резрепрекреп)।

рдк्рд░. рек. (рдм) рдиिрдо्рдирд▓िрдЦिрдд рд╡िрдзाрди рдХाрд░рдг рд╕рд╣िрдд рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдХीрдЬिрдП (рдХोрдИ рддीрди)

(рез) резрелрд╡ीं - резремрд╡ीं рд╢рддाрдм्рджी рдпूрд░ोрдк рдоें рдкुрдирд░्рдЬाрдЧрд░рдг рдХा рдпुрдЧ рдоाрдиा рдЬाрддा рд╣ै।
рдХाрд░рдг:
  • рдЗрд╕ рдХाрд▓ рдоें рдоाрдирд╡ рд░рдЪрдиाрдд्рдордХрддा рдХे рд╕рднी рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдЬैрд╕े рдХрд▓ा, рд╡ाрд╕्рддुрдХрд▓ा, рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдФрд░ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рдЕрднूрддрдкूрд░्рд╡ рдк्рд░рдЧрддि рд╣ुрдИ।
  • рд▓िрдпोрдиाрд░्рдбो рдж рд╡िंрдЪी рдФрд░ рдоाрдЗрдХрд▓ рдПंрдЬेрд▓ो рдЬैрд╕े рдХрд▓ाрдХाрд░ों рдиे рдорд╣ाрди рдХृрддिрдпाँ рд░рдЪीं।
  • рдЫाрдкрдЦाрдиे (Printing Press) рдХे рдЖрд╡िрд╖्рдХाрд░ рд╕े рдЬ्рдЮाрди рдФрд░ рдирдП рд╡िрдЪाрд░ों рдХा рдк्рд░рд╕ाрд░ рддेрдЬी рд╕े рд╣ुрдЖ।
  • рдмुрдж्рдзिрд╡ाрдж рдФрд░ рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг рдиे рдЕंрдзрд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ों рдХा рд╕्рдеाрди рд▓ेрдиा рд╢ुрд░ू рдХिрдпा, рдЬिрд╕рд╕े рдпрд╣ рдпूрд░ोрдк рдоें рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдкुрдирд░्рдЬрди्рдо рдХा рд╢िрдЦрд░ рдмрди рдЧрдпा।
(реи) рдкुрд░्рддрдЧाрд▓िрдпों рдХा рд╕ाрдордиा рдХрд░рдиा, рднाрд░рддीрдп рд╢ाрд╕рдХों рдХे рд▓िрдП рдХрдаिрди рд╣ोрдиे рд▓рдЧा।
рдХाрд░рдг:
  • рдкुрд░्рддрдЧाрд▓िрдпों рдХी рдиौрд╕ेрдиा рднाрд░рддीрдп рд╢ाрд╕рдХों рдХी рддुрд▓рдиा рдоें рдЕрдд्рдпंрдд рд╢рдХ्рддिрд╢ाрд▓ी рдФрд░ рдЖрдзुрдиिрдХ рдеी।
  • рдЙрди्рд╣ोंрдиे рддрдЯीрдп рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों (рдЬैрд╕े рдЧोрд╡ा, рджीрд╡, рд╡рд╕рдИ) рдоें рдордЬрдмूрдд рдХिрд▓े рдмрдиाрдП рдеे рдЬिрди्рд╣ें рдЬीрддрдиा рдоुрд╢्рдХिрд▓ рдеा।
  • рдЙрдирдХे рдкाрд╕ рддोрдкों рдФрд░ рдмंрджूрдХों рдЬैрд╕े рдЙрди्рдирдд рд╣рдеिрдпाрд░ рдеे।
  • рд╕рдоुрдж्рд░ рдкрд░ рдЙрдирдХा рдкूрд░्рдг рдиिрдпंрдд्рд░рдг рдеा; рдЙрди्рд╣ोंрдиे "рдХाрд░्рддाрдЬ़" (рдкрд░рдоिрдЯ) рдк्рд░рдгाрд▓ी рд▓ाрдЧू рдХी, рдЬिрд╕рдХे рдмिрдиा рднाрд░рддीрдп рдЬрд╣ाрдЬ рд╕рдоुрдж्рд░ рдоें рд╕ुрд░рдХ्рд╖िрдд рдирд╣ीं рдеे।
(рей) рднाрд░рдд рдХी рдм्рд░िрдЯिрд╢ рд╕рд░рдХाрд░ рдиे рдШрд░ рд╡ाрдкрд╕ी рдХा рдиिрд░्рдгрдп рд▓िрдпा।
рдХाрд░рдг:
  • рдж्рд╡िрддीрдп рд╡िрд╢्рд╡рдпुрдж्рдз рдХे рдмाрдж рдм्рд░िрдЯेрди рдЖрд░्рдеिрдХ рд░ूрдк рд╕े рдХрдордЬोрд░ рд╣ो рдЧрдпा рдеा рдФрд░ рдЕрдкрдиे рд╡िрд╢ाрд▓ рд╕ाрдо्рд░ाрдЬ्рдп рдХो рд╕ंрднाрд▓рдиे рдоें рдЕрд╕рдорд░्рде рдеा।
  • рднाрд░рдд рдоें рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рд╕ंрдЧ्рд░ाрдо рдЪрд░рдо рдкрд░ рдеा (рдЬैрд╕े рднाрд░рдд рдЫोреЬो рдЖंрджोрд▓рди, рдЖрдЬाрдж рд╣िंрдж рдлौрдЬ рдФрд░ резрепрекрем рдХा рдиौрд╕ेрдиा рд╡िрдж्рд░ोрд╣)।
  • рдЕрдоेрд░िрдХा рдФрд░ рд░ूрд╕ рдЬैрд╕ी рдорд╣ाрд╢рдХ्рддिрдпों рдХा рджрдмाрд╡ рдФрд░ рдм्рд░िрдЯेрди рдоें рд▓ेрдмрд░ рдкाрд░्рдЯी рдХी рд╕рд░рдХाрд░ (рдЬो рднाрд░рдд рдХी рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рдХे рдкрдХ्рд╖ рдоें рдеी) рдХे рдХाрд░рдг рдЙрди्рд╣ें рднाрд░рдд рдЫोрдб़рдиे рдХा рдиिрд░्рдгрдп рд▓ेрдиा рдкрдб़ा।

рдк्рд░. рел. рдиिрдо्рдирд▓िрдЦिрдд рд╡िрдзाрдиों рдкрд░ рдЖрдкрдХा рдордд рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдХीрдЬिрдП (рдХोрдИ рддीрди)

(рез) рдЕрдоेрд░िрдХा рдоें рдЙрдкрдиिрд╡ेрд╢ рд╕े рд╕्рдкेрди рдХी рдЙрди्рдирддि рд╣ुрдИ।
рдордд: рдоैं рдЗрд╕ рдХрдерди рд╕े рд╕рд╣рдордд рд╣ूँ।
рд╕्рдкрд╖्рдЯीрдХрд░рдг: рд╕्рдкेрди рдиे рдЕрдоेрд░िрдХा рдоें рдПрдЬ़्рдЯेрдХ рдФрд░ рдЗंрдХा рдЬैрд╕ी рд╕рдн्рдпрддाрдУं рдХो рдЬीрддрдХрд░ рд╡рд╣ां рдЕрдкрдиे рдЙрдкрдиिрд╡ेрд╢ рд╕्рдеाрдкिрдд рдХिрдП। рд╡рд╣ां рд╕े рдЙрди्рд╣ोंрдиे рднाрд░ी рдоाрдд्рд░ा рдоें рд╕ोрдиा рдФрд░ рдЪांрджी рд▓ूрдЯा рдФрд░ рд╕्рдкेрди рднेрдЬा। рдЗрд╕ рдзрди рдиे резремрд╡ीं рд╢рддाрдм्рджी рдоें рд╕्рдкेрди рдХो рдпूрд░ोрдк рдХा рд╕рдмрд╕े рдЕрдоीрд░ рдФрд░ рд╢рдХ्рддिрд╢ाрд▓ी рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рдмрдиा рджिрдпा, рдЬिрд╕рд╕े рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЕрдкрдиे рдпुрдж्рдзों рдФрд░ рд╡्рдпाрдкाрд░ рдХा рд╡िрд╕्рддाрд░ рдХिрдпा।
(реи) рдЫрдд्рд░рдкрддि рд╢िрд╡ाрдЬी рдорд╣ाрд░ाрдЬ рдиे рдиौрд╕ेрдиा рдХा рдиिрд░्рдоाрдг рдХिрдпा।
рдордд: рдпрд╣ рдПрдХ рдЕрдд्рдпंрдд рджूрд░рджрд░्рд╢ी рдФрд░ рд░рдгрдиीрддिрдХ рдиिрд░्рдгрдп рдеा।
рд╕्рдкрд╖्рдЯीрдХрд░рдг: рд╢िрд╡ाрдЬी рдорд╣ाрд░ाрдЬ рдиे рдкрд╣рдЪाрдиा рдХि "рдЬिрд╕рдХे рдкाрд╕ рдиौрд╕ेрдиा рд╣ै, рд╕рдоुрдж्рд░ рдЙрд╕ी рдХा рд╣ै।" рдХोंрдХрдг рддрдЯ рдкрд░ рдкुрд░्рддрдЧाрд▓ी, рд╕िрдж्рджी, рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬ рдФрд░ рдбрдЪ рд╢рдХ्рддिрдпों рдХा рдк्рд░рднुрдд्рд╡ рдеा। рд╕्рд╡рд░ाрдЬ्рдп рдХी рд░рдХ्рд╖ा рдХрд░рдиे, рд╡्рдпाрдкाрд░ рдоाрд░्рдЧों рдХो рд╕ुрд░рдХ्рд╖िрдд рдХрд░рдиे рдФрд░ рд╡िрджेрд╢ी рдЖрдХ्рд░рдордгों рдХा рд╕ाрдордиा рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдПрдХ рд╕्рд╡рддंрдд्рд░ рдФрд░ рдордЬрдмूрдд рдиौрд╕ेрдиा рдХा рд╣ोрдиा рдЕрдиिрд╡ाрд░्рдп рдеा।
(рей) рд╕्рд╡ाрддंрдд्рд░्рдпрд╡ीрд░ рд╕ाрд╡рд░рдХрд░ рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ резреорелрен рдХा рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рд╕ंрдШрд░्рд╖ ‘рдк्рд░рдердо рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рд╕ंрдЧ्рд░ाрдо’ рдеा।
рдордд: рдоैं рдЗрд╕ рдордд рд╕े рд╕рд╣рдордд рд╣ूँ।
рд╕्рдкрд╖्рдЯीрдХрд░рдг: резреорелрен рд╕े рдкрд╣рд▓े рдХे рд╡िрдж्рд░ोрд╣ рд╕्рдеाрдиीрдп рдеे। рд▓ेрдХिрди резреорелрен рдоें, рд░ाрдЬाрдУं, рд╕ैрдиिрдХों, рдЬрдоींрджाрд░ों рдФрд░ рдЖрдо рдЬрдирддा рдиे рдПрдХрдЬुрдЯ рд╣ोрдХрд░ рд╡िрджेрд╢ी рдм्рд░िрдЯिрд╢ рд╢ाрд╕рди рдХो рдЙрдЦाрдб़ рдлेंрдХрдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХिрдпा। рдпрд╣ рдХेрд╡рд▓ рдПрдХ рд╕ैрдиिрдХ рд╡िрдж्рд░ोрд╣ рдирд╣ीं рдеा, рдмрд▓्рдХि 'рд╕्рд╡рд░ाрдЬ्рдп' рдФрд░ 'рд╕्рд╡рдзрд░्рдо' рдХे рд▓िрдП рд▓реЬा рдЧрдпा рдПрдХ рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдпुрдж्рдз рдеा, рдЬिрд╕рдоें рд╣िंрджू рдФрд░ рдоुрд╕рд▓рдоाрдиों рдиे рдоिрд▓рдХрд░ рднाрдЧ рд▓िрдпा।

рдк्рд░. рем. рдиिрдо्рдирд▓िрдЦिрдд рдк्рд░рд╢्рдиों рдХे рд╡िрд╕्рддृрдд рдЙрдд्рддрд░ рд▓िрдЦिрдП (рдХोрдИ рджो)

(рез) рдпूрд░ोрдк рдХे рдзрд░्рдордпुрдж्рдзों рдХी рдЕрд╕рдлрд▓рддा рдХे рдХाрд░рдг рдПрд╡ं рдкрд░िрдгाрдо рд▓िрдЦिрдП।
рдЕрд╕рдлрд▓рддा рдХे рдХाрд░рдг:
  • рдкोрдк рдФрд░ рдпूрд░ोрдкीрдп рд╢ाрд╕рдХों рдоें рдПрдХрддा рдХा рдЕрднाрд╡ рдеा।
  • рдзрд░्рдордпुрдж्рдз рдоें рднाрдЧ рд▓ेрдиे рд╡ाрд▓े рд╕ैрдиिрдХों рдоें рдЕрдиुрд╢ाрд╕рди рдХी рдХрдоी рдеी।
  • рдмीрдЬाрди्рдЯिрди рд╕рдо्рд░ाрдЯों рдиे рдзрд░्рдордпुрдж्рдзों рдоें рдЕрдкेрдХ्рд╖िрдд рд╕рд╣рдпोрдЧ рдирд╣ीं рджिрдпा।
рдкрд░िрдгाрдо:
  • рдпूрд░ोрдк рдоें рд╕ाрдоंрддрд╡ाрдж рдХा рдЕंрдд рд╣ोрдиा рд╢ुрд░ू рд╣ो рдЧрдпा।
  • рдкोрдк рдХी рдк्рд░рддिрд╖्рдаा рдоें рдХрдоी рдЖрдИ।
  • рдпूрд░ोрдк рдХा рдкूрд░्рд╡ (рдПрд╢िрдпा) рдХे рд╕ाрде рд╡्рдпाрдкाрд░ рдмреЭा, рдЬिрд╕рд╕े рдЗрдЯрд▓ी рдХे рд╢рд╣рд░ рд╕рдоृрдж्рдз рд╣ुрдП।
  • рдпूрд░ोрдкीрдп рд▓ोрдЧों рдХो рдирдП рдЬ्рдЮाрди, рдЧрдгिрдд, рдЪिрдХिрдд्рд╕ा рдФрд░ рджрд░्рд╢рди рдХा рдкрд░िрдЪрдп рдоिрд▓ा।
  • рдХिрд▓ेрдмंрджी рдФрд░ рдпुрдж्рдз рдХी рдирдИ рддрдХрдиीрдХों рдХा рд╡िрдХाрд╕ рд╣ुрдЖ।
(реи) рднाрд░рдд рдоें рдХрд╢्рдоीрд░ рдХे рд╡िрд▓ीрдиीрдХрд░рдг рдХी рдЬाрдирдХाрд░ी рд▓िрдЦिрдП।
рдЙрдд्рддрд░:
  • рдкृрд╖्рдарднूрдоि: рд╡िрднाрдЬрди рдХे рдмाрдж рдХрд╢्рдоीрд░ рдХे рд░ाрдЬा рд╣рд░िрд╕िंрд╣ рдиे рднाрд░рдд рдпा рдкाрдХिрд╕्рддाрди рдоें рд╢ाрдоिрд▓ рди рд╣ोрдХрд░ рд╕्рд╡рддंрдд्рд░ рд░рд╣рдиे рдХा рдиिрд░्рдгрдп рд▓िрдпा рдеा।
  • рдкाрдХिрд╕्рддाрди рдХा рдЖрдХ्рд░рдордг: реиреи рдЕрдХ्рдЯूрдмрд░ резрепрекрен рдХो рдкाрдХिрд╕्рддाрдиी рд╕ेрдиा рдХे рд╕рдорд░्рдерди рд╕े рдХрдмाрдпрд▓ी рдЖрдХ्рд░рдордгрдХाрд░िрдпों рдиे рдХрд╢्рдоीрд░ рдкрд░ рд╣рдорд▓ा рдХрд░ рджिрдпा।
  • рднाрд░рдд рд╕े рдорджрдж: рдЬрдм рдЖрдХ्рд░рдордгрдХाрд░ी рд╢्рд░ीрдирдЧрд░ рдХे рдХрд░ीрдм рдкрд╣ुंрдЪे, рддो рд░ाрдЬा рд╣рд░िрд╕िंрд╣ рдиे рднाрд░рдд рд╕े рд╕ैрди्рдп рд╕рд╣ाрдпрддा рдоांрдЧी। рднाрд░рдд рдиे рд╡िрд▓рдп рдХी рд╢рд░्рдд рд░рдЦी।
  • рд╡िрд▓рдп рдкрдд्рд░: реирем рдЕрдХ्рдЯूрдмрд░ резрепрекрен рдХो рд░ाрдЬा рд╣рд░िрд╕िंрд╣ рдиे 'рд╡िрд▓рдп рдкрдд्рд░' (Instrument of Accession) рдкрд░ рд╣рд╕्рддाрдХ्рд╖рд░ рдХिрдП рдФрд░ рдХрд╢्рдоीрд░ рдЖрдзिрдХाрд░िрдХ рд░ूрдк рд╕े рднाрд░рдд рдХा рд╣िрд╕्рд╕ा рдмрди рдЧрдпा।
  • рд╕ैрди्рдп рдХाрд░्рд░рд╡ाрдИ: рднाрд░рддीрдп рд╕ेрдиा рдиे рдХрд╢्рдоीрд░ рдкрд╣ुंрдЪрдХрд░ рдЖрдХ्рд░рдордгрдХाрд░िрдпों рдХो рдкीрдЫे рдзрдХेрд▓ा। рд╣ाрд▓ांрдХि, рдХुрдЫ рд╣िрд╕्рд╕ा (PoK) рдкाрдХिрд╕्рддाрди рдХे рдЕрд╡ैрдз рдХрдм्рдЬे рдоें рд░рд╣ рдЧрдпा।
(рей) рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХी рдЬाрдирдХाрд░ी рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдХीрдЬिрдП।
рдЙрдд्рддрд░:
  • рд╕ंрд░рдЪрдиा: рднाрд░рдд рдХे рд░ाрд╖्рдЯ्рд░рдкрддि рддीрдиों рд╕ेрдиाрдУं (рдерд▓ рд╕ेрдиा, рдиौрд╕ेрдиा, рд╡ाрдпु рд╕ेрдиा) рдХे рд╕рд░्рд╡ोрдЪ्рдЪ рдХрдоांрдбрд░ рд╣ोрддे рд╣ैं। рд░рдХ्рд╖ा рдоंрдд्рд░ाрд▓рдп рдк्рд░рд╢ाрд╕рди рд╕ंрднाрд▓рддा рд╣ै।
  • рдЙрдж्рджेрд╢्рдп: рджेрд╢ рдХी рд╕ंрдк्рд░рднुрддा, рдХ्рд╖ेрдд्рд░ीрдп рдЕрдЦंрдбрддा рдХी рд░рдХ्рд╖ा рдХрд░рдиा рдФрд░ рдмाрд╣рд░ी рдЖрдХ्рд░рдордгों рд╡ рдЖंрддрд░िрдХ рд╡िрдж्рд░ोрд╣ों рдХा рд╕ाрдордиा рдХрд░рдиा।
  • рдЕрдиुрд╕ंрдзाрди рдФрд░ рд╡िрдХाрд╕: рд░рдХ्рд╖ा рдоें рдЖрдд्рдордиिрд░्рднрд░рддा рдХे рд▓िрдП DRDO (рд░рдХ्рд╖ा рдЕрдиुрд╕ंрдзाрди рдФрд░ рд╡िрдХाрд╕ рд╕ंрдЧрдарди) рдХी рд╕्рдеाрдкрдиा рдХी рдЧрдИ। рдЗрд╕рдиे рдЕрдЧ्рдиि, рдкृрде्рд╡ी, рдЖрдХाрд╢ рдЬैрд╕ी рдоिрд╕ाрдЗрд▓ें рд╡िрдХрд╕िрдд рдХी рд╣ैं।
  • рдЖрдд्рдордиिрд░्рднрд░рддा: рднाрд░рдд рдиे 'рддेрдЬрд╕' рд▓рдб़ाрдХू рд╡िрдоाрди, 'рдЖрдИрдПрдирдПрд╕ рд╡िрдХ्рд░ांрдд' рдФрд░ рдЯैंрдХों рдХा рд╕्рд╡рджेрд╢ी рдиिрд░्рдоाрдг рдХрд░ рдЖрдпाрдд рдХрдо рдХрд░рдиे рдкрд░ рдЬोрд░ рджिрдпा рд╣ै।
  • рдЕрд░्рдзрд╕ैрдиिрдХ рдмрд▓: рдмीрдПрд╕рдПрдл (BSF), рддрдЯрд░рдХ्рд╖рдХ рдмрд▓ (Coast Guard) рдФрд░ рд╕ीрдЖрд░рдкीрдПрдл (CRPF) рдоुрдЦ्рдп рд╕ेрдиा рдХी рд╕рд╣ाрдпрддा рдХрд░рддे рд╣ैं।

рдк्рд░. рен. рджिрдП рдЧрдП рдоुрдж्рджों рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рдиिрдо्рдирд▓िрдЦिрдд рдк्рд░рд╢्рдиों рдХे рд╡िрд╕्рддाрд░рдкूрд░्рд╡рдХ рдЙрдд्рддрд░ рд▓िрдЦिрдП (рдХोрдИ рддीрди)

(рез) рдЙрдкрдиिрд╡ेрд╢рд╡ाрдж рдХा рд╕्рд╡рд░ूрдк рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдХीрдЬिрдП :
(рдЕ) рдЙрдкрдиिрд╡ेрд╢рд╡ाрдж рдХा рдЕрд░्рде: рдЬрдм рдПрдХ рд╢рдХ्рддिрд╢ाрд▓ी рджेрд╢ рдХिрд╕ी рдХрдордЬोрд░ рджेрд╢ рдкрд░ рдЕрдкрдиा рд╡рд░्рдЪрд╕्рд╡ рд╕्рдеाрдкिрдд рдХрд░рддा рд╣ै рдФрд░ рд╡рд╣ां рдХे рд╕ंрд╕ाрдзрдиों рдХा рдЕрдкрдиे рд╣िрдд рдоें рд╢ोрд╖рдг рдХрд░рддा рд╣ै, рддो рдЙрд╕े рдЙрдкрдиिрд╡ेрд╢рд╡ाрдж рдХрд╣рддे рд╣ैं। рдЗрд╕рдоें рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ рдФрд░ рдЖрд░्рдеिрдХ рдЧुрд▓ाрдоी рд╢ाрдоिрд▓ рд╣ै।

(рдм) рдЙрдкрдиिрд╡ेрд╢рд╡ाрдж рдХे рдХाрд░рдг:
  • рдФрдж्рдпोрдЧिрдХ рдХ्рд░ांрддि: рдХाрд░рдЦाрдиों рдХे рд▓िрдП рд╕рд╕्рддे рдХрдЪ्рдЪे рдоाрд▓ рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рдФрд░ рддैрдпाрд░ рдоाрд▓ рдмेрдЪрдиे рдХे рд▓िрдП рдирдП рдмाрдЬाрд░ों рдХी рдЬрд░ूрд░рдд।
  • рдЦрдиिрдЬ рд╕ंрдкрджा: рдПрд╢िрдпा рдФрд░ рдЕрдл्рд░ीрдХा рдоें рд╕ोрдиे, рд╣ीрд░े рдФрд░ рдХोрдпрд▓े рдХे рднंрдбाрд░ों рдиे рдЙрдкрдиिрд╡ेрд╢рд╡ाрджिрдпों рдХो рдЖрдХрд░्рд╖िрдд рдХिрдпा।
  • рд╕рдн्рдпрддा рдХा рдк्рд░рд╕ाрд░: рдпूрд░ोрдкीрдп рдоाрдирддे рдеे рдХि рдкिрдЫрдб़े рджेрд╢ों рдХो рд╕рдн्рдп рдмрдиाрдиा рдЙрдирдХा рдХрд░्рддрд╡्рдп (White Man's Burden) рд╣ै।
(рдХ) рдЙрдкрдиिрд╡ेрд╢рд╡ाрдж рдХे рдкрд░िрдгाрдо:
  • рдЙрдкрдиिрд╡ेрд╢ों рдХा рдЖрд░्рдеिрдХ рд╢ोрд╖рдг рд╣ुрдЖ рдФрд░ рд╕्рдеाрдиीрдп рдЙрдж्рдпोрдЧ рдирд╖्рдЯ рд╣ो рдЧрдП।
  • рд▓ोрдЧों рдХी рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рдЫीрди рд▓ी рдЧрдИ।
  • рдкाрд╢्рдЪाрдд्рдп рд╢िрдХ्рд╖ा рдФрд░ рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рдХे рд╡िрдЪाрд░ों рд╕े рд░ाрд╖्рдЯ्рд░рд╡ाрдж рдХा рдЙрджрдп рд╣ुрдЖ।
(реи) рдкुрд░्рддрдЧाрд▓ी рдФрд░ рдорд░ाрдаा рд╕ंрдмंрдз рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдХीрдЬिрдП :
(рдЕ) рдкुрд░्рддрдЧाрд▓ी рдПрд╡ं рдЫрдд्рд░рдкрддि рд╢िрд╡ाрдЬी рдорд╣ाрд░ाрдЬ: рд╢िрд╡ाрдЬी рдорд╣ाрд░ाрдЬ рдиे рдкुрд░्рддрдЧाрд▓िрдпों рдХी рдЖрдХ्рд░ाрдордХ рдиीрддिрдпों рдХा рд╡िрд░ोрдз рдХिрдпा। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдиौрд╕ेрдиा рдХा рдиिрд░्рдоाрдг рдХिрдпा рдФрд░ рд╕िंрдзुрджुрд░्рдЧ рдХिрд▓ा рдмрдиाрдХрд░ рдЙрди्рд╣ें рдЪुрдиौрддी рджी। рдирдордХ рдХे рд╡्рдпाрдкाрд░ рдкрд░ рдХрд░ рд▓рдЧाрдХрд░ рдЙрдирдХी рдЖрд░्рдеिрдХ рдиाрдХेрдмंрджी рдХी। рд╣ाрд▓ांрдХि, рдХрднी-рдХрднी рдкुрд░्рддрдЧाрд▓िрдпों рдиे рдорд░ाрдаों рдХो рдЧोрд▓ा-рдмाрд░ूрдж рднी рдмेрдЪा।

(рдм) рдкुрд░्рддрдЧाрд▓ी рдПрд╡ं рдЫрдд्рд░рдкрддि рд╕ंрднाрдЬी рдорд╣ाрд░ाрдЬ: рдЗрд╕ рдХाрд▓ рдоें рд╕ंрдШрд░्рд╖ рддीрд╡्рд░ рд╣ो рдЧрдпा। рдкुрд░्рддрдЧाрд▓िрдпों рдиे рдоुрдЧрд▓ों рдХी рдорджрдж рдХी। рдЗрд╕рдХे рдЬрд╡ाрдм рдоें рд╕ंрднाрдЬी рдорд╣ाрд░ाрдЬ рдиे резремреорей рдоें рдЧोрд╡ा рдкрд░ рдЖрдХ्рд░рдордг рдХिрдпा рдФрд░ рдлोंрдбा рдХा рдХिрд▓ा рдЬीрдд рд▓िрдпा। рд╡े рдЧोрд╡ा рдЬीрддрдиे рд╣ी рд╡ाрд▓े рдеे рдХि рдоुрдЧрд▓ों рдХे рдЖрдХ्рд░рдордг рдХे рдХाрд░рдг рдЙрди्рд╣ें рдкीрдЫे рд╣рдЯрдиा рдкрдб़ा।

(рдХ) рдкुрд░्рддрдЧाрд▓ी рдПрд╡ं рдЫрдд्рд░рдкрддि рд╢ाрд╣ूрдЬी рдорд╣ाрд░ाрдЬ: рдЗрдирдХे рд╢ाрд╕рдирдХाрд▓ рдоें рдкेрд╢рд╡ा рдмाрдЬीрд░ाрд╡ рдХे рднाрдИ рдЪिрдоाрдЬी рдЕрдк्рдкा рдиे рдкुрд░्рддрдЧाрд▓िрдпों рдХे рдЦिрд▓ाрдл рдЕрднिрдпाрди рдЪрд▓ाрдпा। резренрейреп рдХी рд╡рд╕рдИ рдХी рд▓рдб़ाрдИ рдоें рдорд░ाрдаों рдиे рдкुрд░्рддрдЧाрд▓िрдпों рдХो рд╣рд░ाрдХрд░ рд╡рд╕рдИ рдХा рдордЬрдмूрдд рдХिрд▓ा рдЬीрдд рд▓िрдпा, рдЬिрд╕рд╕े рдЙрдд्рддрд░ рдХोंрдХрдг рдоें рдкुрд░्рддрдЧाрд▓ी рд╕рдд्рддा рд╕рдоाрдк्рдд рд╣ो рдЧрдИ।
(рей) рднाрд░рддीрдп рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдХांрдЧ्рд░ेрд╕ рдХे рдк्рд░рдердо рдЕрдзिрд╡ेрд╢рди рдХी рдЬाрдирдХाрд░ी рд▓िрдЦिрдП :
(рдЕ) рдк्рд░рдердо рдЕрдзिрд╡ेрд╢рди: рднाрд░рддीрдп рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдХांрдЧ्рд░ेрд╕ рдХा рдкрд╣рд▓ा рдЕрдзिрд╡ेрд╢рди реирео рджिрд╕ंрдмрд░ резреореорел рдХो рдоुंрдмрдИ рдХे 'рдЧोрдХुрд▓рджाрд╕ рддेрдЬрдкाрд▓ рд╕ंрд╕्рдХृрдд рдХॉрд▓ेрдЬ' рдоें рдЖрдпोрдЬिрдд рдХिрдпा рдЧрдпा рдеा। рдП.рдУ. рд╣्рдпूрдо рдиे рдЗрд╕рдоें рдЕрд╣рдо рднूрдоिрдХा рдиिрднाрдИ।

(рдм) рдЙрдкрд╕्рдеिрдд рдк्рд░рддिрдиिрдзि: рдЗрд╕ рдЕрдзिрд╡ेрд╢рди рдоें рднाрд░рдд рдХे рд╡िрднिрди्рди рдк्рд░ांрддों рд╕े ренреи рдк्рд░рддिрдиिрдзि рд╢ाрдоिрд▓ рд╣ुрдП рдеे। рдЗрд╕рдХी рдЕрдз्рдпрдХ्рд╖рддा рд╡्рдпोрдоेрд╢ рдЪंрдж्рд░ рдмрдирд░्рдЬी рдиे рдХी рдеी।

(рдХ) рдкाрд░िрдд рдк्рд░рд╕्рддाрд╡:
  • рднाрд░рддीрдп рдк्рд░рд╢ाрд╕рди рдХी рдЬाँрдЪ рдХे рд▓िрдП рдПрдХ рд░ॉрдпрд▓ рдХрдоीрд╢рди рдХी рдиिрдпुрдХ्рддि।
  • рд╕ैрди्рдп рдЦрд░्рдЪ рдоें рдХрдЯौрддी рдХрд░рдиा।
  • рд╡िрдзाрди рдкрд░िрд╖рджों рдоें рднाрд░рддीрдп рдк्рд░рддिрдиिрдзिрдпों рдХी рд╕ंрдЦ्рдпा рдмрдв़ाрдиा।
  • рдЖрдИрд╕ीрдПрд╕ (ICS) рдкрд░ीрдХ्рд╖ा рдЗंрдЧ्рд▓ैंрдб рдФрд░ рднाрд░рдд рдоें рдПрдХ рд╕ाрде рдЖрдпोрдЬिрдд рдХрд░рдиा।
Question Paper Page No. 1 Question Paper Page No. 2 Question Paper Page No. 3 Question Paper Page No. 4 Question Paper Page No. 5 Question Paper Page No. 6 Question Paper Page No. 7 Question Paper Page No. 8 Maharashtra Board History Question Paper

No comments:

Post a Comment