HSC Board Paper Solutions Check Your Mark

Wednesday, January 7, 2026

Maharashtra Board 12th History Question Paper 2025 Solution (Complete Solved J-431) Hindi Medium

HISTORY (38) - 2025

Maharashtra State Board HSC Examination Solution

Set: J-431 | Date: 2025 | Marks: 80

рдк्рд░. рез. (рдЕ) рджिрдП рдЧрдП рд╡िрдХрд▓्рдкों рдоें рд╕े рдЙрдЪिрдд рд╡िрдХрд▓्рдк рдЪुрдирдХрд░ рдкूрд░्рдг рд╡िрдзाрди рдкुрдиः рд▓िрдЦिрдП : (рем)

(рез) рдЕрдл्рд░ीрдХी рдорд╣ाрдж्рд╡ीрдк рдХा рдиौ-рдкрд░िрдЪाрд▓рди (рдн्рд░рдордг) (circumnavigate) рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓ा рдк्рд░рдердо рдиाрд╡िрдХ _______ рдеा।

рд╡िрдХрд▓्рдк: (рдЕ) рд╣ेрдирд░ी рдж рдиेрд╡िрдЧेрдЯрд░ (рдм) рдоाрд░्рдХो рдкोрд▓ो (рдХ) рдмाрд░्рдеोрд▓ोрдо्рдпू рдбाрдпрд╕ (рдб) рдХोрд▓ंрдмрд╕

рдЙрдд्рддрд░: (рдХ) рдмाрд░्рдеोрд▓ोрдо्рдпू рдбाрдпрд╕

(реи) рдЗ.рд╕. резрепрелрел рдоें рдЗंрдбोрдиेрд╢िрдпा рдХे _______ рдоें рдПрд╢िрдпाрдИ рд╡ рдЕрдл्рд░ीрдХा рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рдХा рдк्рд░рдердо рд╕рдо्рдоेрд▓рди рдЖрдпोрдЬिрдд рдХिрдпा рдЧрдпा।

рд╡िрдХрд▓्рдк: (рдЕ) рдмांрдбुंрдЧ (рдм) рдкेрд░िрд╕ (рдХ) рдХोрд▓ंрдмो (рдб) рдоाрд▓рджीрд╡

рдЙрдд्рддрд░: (рдЕ) рдмांрдбुंрдЧ

(рей) рдорд╣рд░्рд╖ि рд╡िрда्рдард▓ рд░ाрдордЬी рд╢िंрджे рдиे рдЗрд╕ рд╕ंрд╕्рдеा рдХी рд╕्рдеाрдкрдиा рдХी –

рд╡िрдХрд▓्рдк: (рдЕ) рд░ाрдордХृрд╖्рдг рдоिрд╢рди (рдм) рдбिрдк्рд░ेрд╕्рдб рдХ्рд▓ाрд╕ेрд╕ рдоिрд╢рди (рдХ) рд╕рдд्рдпрд╢ोрдзрдХ рд╕рдоाрдЬ (рдб) рд╕ाрдЗंрдЯिрдлिрдХ рд╕ोрд╕ाрдЗрдЯी

рдЙрдд्рддрд░: (рдм) рдбिрдк्рд░ेрд╕्рдб рдХ्рд▓ाрд╕ेрд╕ рдоिрд╢рди

(рек) рдбрдЪ рд▓ोрдЧों рдиे рдЕрдкрдиा рдк्рд░рдердо рдЙрдкрдиिрд╡ेрд╢ _______ рдоें рд╕्рдеाрдкिрдд рдХिрдпा рдеा।

рд╡िрдХрд▓्рдк: (рдЕ) рдЧोрд╡ा (рдм) рд╕ूрд░рдд (рдХ) рдордЫрд▓ीрдкрдЯ्рдЯрдирдо (рдб) рдХाрд▓ीрдХрдЯ

рдЙрдд्рддрд░: (рдХ) рдордЫрд▓ीрдкрдЯ्рдЯрдирдо

(рел) рдк्рд░рдердо рд╡िрд╢्рд╡рдпुрдж्рдз рдХे рдкрд╢्рдЪाрдд् рд╡िрд╢्рд╡ рдоें рд╢ांрддि рд╕्рдеाрдкिрдд рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП _______ рд╕ंрдЧрдарди рд╕्рдеाрдкिрдд рдХिрдпा рдЧрдпा।

рд╡िрдХрд▓्рдк: (рдЕ) рдпूрдиेрд╕्рдХो (рдм) рд╡िрд╢्рд╡ рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп рд╕ंрдЧрдарди (рдХ) рд╕ुрд░рдХ्рд╖ा рд╕рдоिрддि (рдб) рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рд╕ंрдШ

рдЙрдд्рддрд░: (рдб) рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рд╕ंрдШ

(рем) рдкेрд╢рд╡ा рдмाрдЬीрд░ाрд╡ рдк्рд░рдердо рдХे рдЫोрдЯे рднाрдИ рдЪिрдоाрдЬी рдЕрдк्рдкा рдиे рд╡рд╕рдИ рдоें _______ рдХो рдкрд░ाрдЬिрдд рдХिрдпा рдеा।

рд╡िрдХрд▓्рдк: (рдЕ) рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬों (рдм) рдкुрд░्рддрдЧाрд▓िрдпों (рдХ) рдл्рд░ांрд╕ीрд╕िрдпों (рдб) рдбрдЪों

рдЙрдд्рддрд░: (рдм) рдкुрд░्рддрдЧाрд▓िрдпों

(рдм) рдиिрдо्рди рд╕рдоूрд╣ों рдоें рд╕े ‘рдм’ рдЧुрдЯ рдХी рдЧрд▓рдд рдЬोрдб़िрдпों рдХो рд╕ुрдзाрд░рдХрд░ рдкुрдиः рд▓िрдЦिрдП : (рек)

(рез) рд╕рдоूрд╣

рдЧрд▓рдд рдЬोрдб़ी: (ii) рд╡ाрд╕्рдХो-рдж-рдЧाрдоा — рдЪीрди рдХी рдЦोрдЬ

рд╕ुрдзाрд░ी рд╣ुрдИ рдЬोрдб़ी: рд╡ाрд╕्рдХो-рдж-рдЧाрдоा — рднाрд░рдд рдХी рдЦोрдЬ (Sea route to India)

(реи) рд╕рдоूрд╣

рдЧрд▓рдд рдЬोрдб़ी: (i) рдЖрд░्рд╢ рдмिрд╢рдк — рдоुрдЦ्рдп рдХाрд░्рдпрдХाрд░ी рдЕрдзिрдХाрд░ी

рд╕ुрдзाрд░ी рд╣ुрдИ рдЬोрдб़ी: рдЖрд░्рд╢ рдмिрд╢рдк — рдзाрд░्рдоिрдХ рдк्рд░рдоुрдЦ (Religious Head)
(рдпा: рд╡ाрдпрд╕рд░ाрдп — рдоुрдЦ्рдп рдХाрд░्рдпрдХाрд░ी рдЕрдзिрдХाрд░ी)

(рей) рд╕рдоूрд╣

рдЧрд▓рдд рдЬोрдб़ी: (ii) рд╡िрдиाрдпрдХ рджाрдоोрджрд░ рд╕ाрд╡рд░рдХрд░ — рдЧुрдЬрд░ाрдд

рд╕ुрдзाрд░ी рд╣ुрдИ рдЬोрдб़ी: рд╡िрдиाрдпрдХ рджाрдоोрджрд░ рд╕ाрд╡рд░рдХрд░ — рдорд╣ाрд░ाрд╖्рдЯ्рд░

(рек) рд╕рдоूрд╣

рдЧрд▓рдд рдЬोрдб़ी: (iii) рдЙрдкрдиिрд╡ेрд╢ों рдХो рд╕्рд╡рддंрдд्рд░ рдиिрд░्рдгрдп рдХा рдЕрдзिрдХाрд░ — рд╡िंрд╕्рдЯрди рдЪрд░्рдЪिрд▓

рд╕ुрдзाрд░ी рд╣ुрдИ рдЬोрдб़ी: рдЙрдкрдиिрд╡ेрд╢ों рдХो рд╕्рд╡рддंрдд्рд░ рдиिрд░्рдгрдп рдХा рдЕрдзिрдХाрд░ — рдл्рд░ेंрдХрд▓िрди рдбी. рд░ूрдЬрд╡ेрд▓्рдЯ (рдпा рдЕрдЯрд▓ांрдЯिрдХ рдЪाрд░्рдЯрд░/рд╕ंрдпुрдХ्рдд рд░ाрд╖्рдЯ्рд░)

рдк्рд░. реи. (рдЕ) рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рд╕्рдеाрди, рд╡्рдпрдХ्рддि, рдШрдЯрдиा, рдЖрджि рд╕ंрдмंрдзी рдиाрдо рд▓िрдЦिрдП : (рек)

(рез) рдЗрд╕ рд░ाрдиी рдХे рд╢ाрд╕рди рдХाрд▓ рдоें рдЗंрдЧ्рд▓ैंрдб рдХी рд╕ाрдЧрд░ी рдоुрд╣िрдо рдХो рдк्рд░ोрдд्рд╕ाрд╣рди рджिрдпा рдЧрдпा –

рдЙрдд्рддрд░: рд░ाрдиी рдПрд▓िрдЬाрдмेрде рдк्рд░рдердо (Queen Elizabeth I)

(реи) рдбॉ. рдмाрдмा рдЖрдврд╡ рдж्рд╡ाрд░ा рдк्рд░ाрд░ंрдн рдХिрдпा рдЧрдпा рдЖंрджोрд▓рди –

рдЙрдд्рддрд░: 'рдПрдХ рдЧाँрд╡ рдПрдХ рдкрдирдШрдЯ' (Ek Gaon Ek Panavatha)

(рей) рдЬाрдкाрди рдж्рд╡ाрд░ा рдЕрдоेрд░िрдХा рдХे рдЗрд╕ рдиौрд╕ेрдиा рдЕрдб्рдбे рдкрд░ рд╣рдорд▓ा рдХिрдпा рдЧрдпा –

рдЙрдд्рддрд░: рдкрд░्рд▓ рд╣ाрд░्рдмрд░ (Pearl Harbor)

(рек) рдпूрд░ोрдк рдоें рдЕрдоेрд░िрдХा рдХे рд╡िрд░ुрдж्рдз рд╕ोрд╡िрдпрдд рд░ूрд╕ рдиे рдХौрди-рд╕ी рд╕ंрдзि рдХी –

рдЙрдд्рддрд░: рд╡ाрд░рд╕ॉ рдкैрдХ्рдЯ (Warsaw Pact)

(рдм) рджिрдП рдЧрдП рдХाрд░рдгों рдоें рд╕े рдЙрдЪिрдд рдХाрд░рдг рдЪुрдирдХрд░ рд╡िрдзाрди рдкूрд░्рдг рдХीрдЬिрдП : (рек)

(рез) рдЫрдд्рд░рдкрддि рд╢िрд╡ाрдЬी рдорд╣ाрд░ाрдЬ рдиे рдирдордХ рд╡्рдпाрдкाрд░ рдХो рд╕ुрд░рдХ्рд╖ा рджेрдиे рдХे рд▓िрдП рдХрд░ рд▓рдЧाрдпा рдХाрд░рдг —

рдЙрдд्рддрд░: (рдм) рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬों рдХा рдирдордХ рд╡्рдпाрдкाрд░ рд░ोрдХрдиे рдХे рд▓िрдП

(реи) рдЧрд╡рд░्рдирд░ рдЬрдирд░рд▓ рд▓ॉрд░्рдб рдбрд▓рд╣ौрдЬी рдХे рдХाрд▓ рдоें рднाрд░рддीрдп рд░िрдпाрд╕рддों рдоें рдЕрд╕ंрддोрд╖ рдмреЭा рдХाрд░рдг —

рдЙрдд्рддрд░: (рдХ) рдЗрд╕рдиे рд░िрдпाрд╕рддрджाрд░ों рдХे рджрдд्рддрдХ рдХाрдиूрди рдХो рд╕рдоाрдк्рдд рдХिрдпा рдеा।

(рей) рдпूрд░ोрдк рдоें рдиाрдЯो рд╕ंрдЧрдарди рдХी рд╕्рдеाрдкрдиा рдХी рдЧрдИ рдХाрд░рдг —

рдЙрдд्рддрд░: (рдЕ) рд╕ोрд╡िрдпрдд рд░ूрд╕ рдХी рд╡िрд╕्рддाрд░рд╡ाрджी рдиीрддि рдХे рд╡िрд░ोрдз рдоें рдпूрд░ोрдкीрдп рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ों рдХो рд╕ैрдиिрдХ рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг рджेрдиा।

(рек) рднाрд░рдд рд╕рд░рдХाрд░ рдиे рд╕рдЪिрди рддेंрджुрд▓рдХрд░ рдХो рд╕рд░्рд╡ोрдЪ्рдЪ рд╕рдо्рдоाрди ‘рднाрд░рдд рд░рдд्рди’ рджिрдпा рдХाрд░рдг —

рдЙрдд्рддрд░: (рдб) рднाрд░рдд рд╕рд░рдХाрд░ рдиे рд╕рдЪिрди рддेंрджुрд▓рдХрд░ рдХे ‘рд╕ौ рд╢рддрдХ’ рдХाрд░्рдпों рдХा рд╡िрдЪाрд░ рдХिрдпा।
(рдиोрдЯ: рдоुрдЦ्рдп рд░ूрдк рд╕े рдХ्рд░िрдХेрдЯ рдоें рдЙрдирдХे рдЕрд╕ाрдзाрд░рдг рдпोрдЧрджाрди рдХे рд▓िрдП, рдЬिрд╕рдоें 100 рд╢рддрдХों рдХा рд╡िрд╢्рд╡ рд░िрдХॉрд░्рдб рд╢ाрдоिрд▓ рд╣ै।)

рдк्рд░. рей. (рдЕ) рджिрдП рдЧрдП рдоाрдирдЪिрдд्рд░ рдХा рдиिрд░ीрдХ्рд╖рдг рдХрд░рдХे рджिрдП рдЧрдП рдк्рд░рд╢्рдиों рдХे рдЙрдд्рддрд░ рд▓िрдЦिрдП : (рел)

(рдоाрдирдЪिрдд्рд░ резреорелрен рдХे рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рд╕ंрдЧ्рд░ाрдо рдХे рдХेंрдж्рд░ों рдХो рджрд░्рд╢ाрддा рд╣ै)

(рез) рднाрд░рдд рдХे рдкूрд░्рд╡ рдХी рдУрд░ рдХौрди-рд╕ा рдорд╣ाрд╕ाрдЧрд░ рд╣ै?

рдЙрдд्рддрд░: рдмंрдЧाрд▓ рдХी рдЦाреЬी (Bay of Bengal)

(реи) резреорелрен рдХे рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рд╕ंрдЧ्рд░ाрдо рдоें рднाрд░рдд рдХे рдкूрд░्рд╡ рдХी рдУрд░ рдХे рдПрдХ рд╕्рдеाрди рдХा рдиाрдо рд▓िрдЦिрдП।

рдЙрдд्рддрд░: рдмैрд░рдХрдкुрд░ (Barrackpore) / рдвाрдХा (Dhaka) / рдЪिрдд्рддрдЧांрд╡ (Chittagong)

(рей) рд╢्рд░ीрд▓ंрдХा рднाрд░рдд рдХी рдХिрд╕ рджिрд╢ा рдоें рд╣ै?

рдЙрдд्рддрд░: рджрдХ्рд╖िрдг (South)

(рек) резреорелрен рдХे рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рд╕ंрдЧ्рд░ाрдо рдоें рд╢ाрдоिрд▓ рд╡рд░्рддрдоाрди рдорд╣ाрд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рдХे рдХिрд╕ी рдПрдХ рд╕्рдеाрди рдХा рдиाрдо рд▓िрдЦिрдП।

рдЙрдд्рддрд░: рд╕ाрддाрд░ा (Satara) / рдХोрд▓्рд╣ाрдкुрд░ (Kolhapur) / рдиाрдЧрдкुрд░ (Nagpur)

(рел) рдЕрд░рдм рд╕ाрдЧрд░ рдоें рд╕्рдеिрдд рднाрд░рддीрдп рдж्рд╡ीрдк рдХा рдиाрдо рд▓िрдЦिрдП।

рдЙрдд्рддрд░: рд▓рдХ्рд╖рдж्рд╡ीрдк (Lakshadweep)

(рдм) рдиिрдо्рдирд▓िрдЦिрдд рдЕрд╡рдзाрд░рдгा рдЪिрдд्рд░ों рдХो рдкूрд░्рдг рдХीрдЬिрдП (рдХोрдИ рдЪाрд░) : (рео)

(рез) рдорд╣ाрдж्рд╡ीрдкों рдоें рдм्рд░िрдЯिрд╢ рд╕ाрдо्рд░ाрдЬ्рдп рдХा рд╡िрд╕्рддाрд░

рдорд╣ाрдж्рд╡ीрдкों рдоें рдм्рд░िрдЯिрд╢ рд╕ाрдо्рд░ाрдЬ्рдп
рдПрд╢िрдпा (Asia)
рдЕрдл्рд░ीрдХा (Africa)
рдЕрдоेрд░िрдХा (America)
рдСрд╕्рдЯ्рд░ेрд▓िрдпा (Australia)

(реи) рдоुंрдмрдИ рдоें рд╢ाрдоिрд▓ рдж्рд╡ीрдк

рдоुंрдмрдИ (7 рдж्рд╡ीрдк)
рдоाрд╣िрдо (Mahim)
рд╡рд░рд▓ी (Worli)
рдХोрд▓ाрдмा (Colaba)
рдордЭрдЧांрд╡ (Mazagaon)
(рджिрдпा рдЧрдпा рд╣ै: рдоुंрдмрдИ, рд╢ीрд╡/Sion, рдкрд░рд▓/Parel)

(рей) рдХ्рд░ांрддिрдХाрд░рдХ рдФрд░ рд╕ंрдЧрдарди

рдХ्рд░ांрддिрдХाрд░рдХ рд╕ंрдЧрдарди
рд▓ाрд▓ा рд╣рд░рджрдпाрд▓ рдЧрджрд░ рдкाрд░्рдЯी (Ghadar Party)
рд╕्рд╡ाрддंрдд्рд░्рдпрд╡ीрд░ рд╕ाрд╡рд░рдХрд░ рдЕрднिрдирд╡ рднाрд░рдд (Abhinav Bharat)
рд╢्рдпाрдордЬी рдХृрд╖्рдг рд╡рд░्рдоा рдЗंрдбिрдпा рд╣ाрдКрд╕ (India House)
рдмрд░िंрдж्рд░ рдХुрдоाрд░ рдШोрд╖ (Barindra Kumar Ghosh) рдЕрдиुрд╢ीрд▓рди рд╕рдоिрддि

(рек) рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рдХे рдмाрдж рднाрд░рдд рдоें рд╡िрд▓ीрди рд╣ोрдиे рд╡ाрд▓ी рд░िрдпाрд╕рддें рдФрд░ рдЙрдкрдиिрд╡ेрд╢

рд╣ैрджрд░ाрдмाрдж (Hyderabad)
рдЬूрдиाрдЧреЭ (Junagadh)
рдХрд╢्рдоीрд░ (Kashmir)
рдЧोрд╡ा (Goa)

(рел) рдм्рд░िрдХ्рд╕ (BRICS) рд╕ंрдЧрдарди рдХे рд╕рджрд╕्рдп рджेрд╢

рдм्рд░ाрдЬीрд▓ (Brazil) - рджिрдпा рдЧрдпा
рд░ूрд╕ (Russia)
рднाрд░рдд (India)
рдЪीрди (China)
рджрдХ्рд╖िрдг рдЕрдл्рд░ीрдХा (South Africa)

(рем) рд╢ुрд░ुрдЖрдд рдоें рдбिрд╕्рдЯ्рд░िрдХ्рдЯ рдк्рд░ाрдЗрдорд░ी рдПрдЬू. рдк्рд░ोрдЧ्рд░ाрдо (DPEP) рдХाрд░्рдпाрди्рд╡िрдд рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓े рд░ाрдЬ्рдп

рджिрдП рдЧрдП рд░ाрдЬ्рдп: рдЕрд╕рдо, рддрдоिрд▓рдиाрдбु, рд╣рд░िрдпाрдгा

рд░िрдХ्рдд рд╕्рдеाрдиों рдХे рд▓िрдП (рдЕрди्рдп рд░ाрдЬ्рдп):

рдордз्рдп рдк्рд░рджेрд╢ (Madhya Pradesh)
рдХрд░्рдиाрдЯрдХ (Karnataka)
рдХेрд░рд▓ (Kerala)
рдорд╣ाрд░ाрд╖्рдЯ्рд░ (Maharashtra)

рдк्рд░. рек. (рдЕ) рд╕ंрдХ्рд╖िрдк्рдд рдЯिрдк्рдкрдгिрдпाँ рд▓िрдЦिрдП (рдХोрдИ рддीрди) : (рем)

(рез) рдмोрд╕्рдЯрди рдЯी рдкाрд░्рдЯी: рдЕрдоेрд░िрдХा рдХे рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рд╕ंрдЧ्рд░ाрдо рдХी рдПрдХ рдк्рд░рдоुрдЦ рдШрдЯрдиा। рдм्рд░िрдЯिрд╢ рд╕рд░рдХाрд░ рдиे рдЪाрдп рдХे рд╡्рдпाрдкाрд░ рдкрд░ рдПрдХाрдзिрдХाрд░ рдИрд╕्рдЯ рдЗंрдбिрдпा рдХंрдкрдиी рдХो рджिрдпा рдеा рдФрд░ рдЕрдоेрд░िрдХिрдпों рдкрд░ рдХрд░ рд▓рдЧाрдП рдеे। рдЗрд╕рдХे рд╡िрд░ोрдз рдоें 1773 рдоें рд╕ैрдоुрдЕрд▓ рдПрдбрдо्рд╕ рдХे рдиेрддृрдд्рд╡ рдоें рдЙрдкрдиिрд╡ेрд╢рд╡ाрд╕िрдпों рдиे рдмोрд╕्рдЯрди рдмंрджрд░рдЧाрд╣ рдоें рдЪाрдп рдХी рдкेрдЯिрдпां рд╕рдоुрдж्рд░ рдоें рдлेंрдХ рджीं। рдЗрд╕े 'рдмोрд╕्рдЯрди рдЯी рдкाрд░्рдЯी' рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै।

(реи) рдм्рд░िрдЯिрд╢ рдИрд╕्рдЯ рдЗंрдбिрдпा рдХंрдкрдиी: 31 рджिрд╕ंрдмрд░ 1600 рдХो рдЗंрдЧ्рд▓ैंрдб рдХी рдорд╣ाрд░ाрдиी рдПрд▓िрдЬाрдмेрде рдк्рд░рдердо рд╕े рдЪाрд░्рдЯрд░ рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░ рдЗрд╕рдХी рд╕्рдеाрдкрдиा рд╣ुрдИ। рдЗрд╕рдХा рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рдкूрд░्рд╡ी рджेрд╢ों рдХे рд╕ाрде рд╡्рдпाрдкाрд░ рдХрд░рдиा рдеा। рдзीрд░े-рдзीрд░े рдЗрд╕рдиे рднाрд░рдд рдоें рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ рд╕рдд्рддा рд╣ाрд╕िрд▓ рдХрд░ рд▓ी рдФрд░ 1857 рддрдХ рднाрд░рдд рдкрд░ рд╢ाрд╕рди рдХिрдпा।

(рей) рдЖрд░्рдп рд╕рдоाрдЬ: 1875 рдоें рд╕्рд╡ाрдоी рджрдпाрдиंрдж рд╕рд░рд╕्рд╡рддी рдж्рд╡ाрд░ा рдоुंрдмрдИ рдоें рд╕्рдеाрдкिрдд рдПрдХ рд╣िंрджू рд╕ुрдзाрд░ рдЖंрджोрд▓рди। рдЗрд╕рдХा рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рд╡ैрджिрдХ рдзрд░्рдо рдХी рдкुрдирд░्рд╕्рдеाрдкрдиा рдХрд░рдиा рдеा। 'рд╡ेрджों рдХी рдУрд░ рд▓ौрдЯो' рдЗрд╕рдХा рдк्рд░рдоुрдЦ рдиाрд░ा рдеा। рдЗрд╕рдиे рдЬाрддि рдк्рд░рдеा рдХा рд╡िрд░ोрдз рдХिрдпा рдФрд░ рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рдк्рд░рд╕ाрд░ рдкрд░ рдЬोрд░ рджिрдпा।

(рдм) рдиिрдо्рдирд▓िрдЦिрдд рд╡िрдзाрди рдХाрд░рдг рд╕рд╣िрдд рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдХीрдЬिрдП (рдХोрдИ рддीрди) : (реп)

(рез) рдкुрдирд░्рдЬाрдЧрд░рдг рдХे рдкूрд░्рд╡ рдХाрд▓ рдоें рдХैрдеोрд▓िрдХ рдЪрд░्рдЪ рд▓ोрдЧों рдХे рд╡्рдпрдХ्рддिрдЧрдд рдЬीрд╡рди рдХो рдиिрдпंрдд्рд░िрдд рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓ी рд╕ंрд╕्рдеा рдеी।

рдХाрд░рдг:

  • рдЪрд░्рдЪ рдХा рдзाрд░्рдоिрдХ, рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдФрд░ рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ рдЬीрд╡рди рдкрд░ рдЧрд╣рд░ा рдк्рд░рднाрд╡ рдеा।
  • рдЬрди्рдо рд╕े рд▓ेрдХрд░ рдоृрдд्рдпु рддрдХ рдХे рд╕рднी рд╕ंрд╕्рдХाрд░ рдЪрд░्рдЪ рдХे рдоाрд░्рдЧрджрд░्рд╢рди рдоें рд╣ोрддे рдеे।
  • рдЪрд░्рдЪ рд▓ोрдЧों рдХी рд╕ोрдЪ рдФрд░ рд╢िрдХ्рд╖ा рдкрд░ рдиिрдпंрдд्рд░рдг рд░рдЦрддा рдеा рдФрд░ 'рдЗрди्рдбрд▓्рдЬेंрд╕' (рдХ्рд╖рдоा-рдкрдд्рд░) рдмेрдЪрдХрд░ рдзрди рдХрдоाрддा рдеा।
  • рдЪрд░्рдЪ рдХे рдЖрджेрд╢ों рдХा рдЙрд▓्рд▓ंрдШрди рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓ों рдХो рдХрдаोрд░ рджंрдб рджिрдпा рдЬाрддा рдеा।

(реи) рдмреЬौрджा рд░िрдпाрд╕рдд рдХे рдорд╣ाрд░ाрдЬा рд╕рдпाрдЬीрд░ाрд╡ рдЧाрдпрдХрд╡ाреЬ рдХा рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдпोрдЧрджाрди рдорд╣рдд्рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╣ै।

рдХाрд░рдг:

  • рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЕрдкрдиी рд░िрдпाрд╕рдд рдоें рдиिःрд╢ुрд▓्рдХ рдФрд░ рдЕрдиिрд╡ाрд░्рдп рдк्рд░ाрдердоिрдХ рд╢िрдХ्рд╖ा рд▓ाрдЧू рдХी।
  • рдЕрдЫूрддों рдФрд░ рджрд▓िрддों рдХे рдЙрдд्рдеाрди рдХे рд▓िрдП рдХाрд░्рдп рдХिрдП рдФрд░ рдбॉ. рдЕंрдмेрдбрдХрд░ рдХो рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рд▓िрдП рдЫाрдд्рд░рд╡ृрдд्рддि рджी।
  • рдЙрди्рд╣ोंрдиे рд╡िрдзрд╡ा рд╡िрд╡ाрд╣ рдХा рд╕рдорд░्рдерди рдХिрдпा рдФрд░ рдорд╣िрд▓ा рд╢िрдХ्рд╖ा рдХो рдмреЭाрд╡ा рджिрдпा।

(рей) рд╡िрд╢्рд╡рдпुрдж्рдзों рдХा рднाрд░рдд рдкрд░ рд╡िрдкрд░ीрдд рдк्рд░рднाрд╡ рдкреЬा।

рдХाрд░рдг:

  • рдм्рд░िрдЯिрд╢ рд╕рд░рдХाрд░ рдиे рднाрд░рдд рдХे рд╕ंрд╕ाрдзрдиों рдФрд░ рд╕ैрдиिрдХों рдХा рдЬрдмрд░рди рдпुрдж्рдз рдоें рдЙрдкрдпोрдЧ рдХिрдпा।
  • рдпुрдж्рдз рдХे рдЦрд░्рдЪ рдХे рдХाрд░рдг рдХрд░ों рдоें рд╡ृрдж्рдзि рд╣ुрдИ рдФрд░ рдорд╣ंрдЧाрдИ рдЪрд░рдо рдкрд░ рдкрд╣ुँрдЪ рдЧрдИ।
  • рдЦाрдж्рдпाрди्рди рдХी рдХрдоी рдФрд░ рдЬрдоाрдЦोрд░ी рдХे рдХाрд░рдг рдЕрдХाрд▓ рдЬैрд╕ी рд╕्рдеिрддि (рдЬैрд╕े рдмंрдЧाрд▓ рдХा рдЕрдХाрд▓) рдЙрдд्рдкрди्рди рд╣ुрдИ।

рдк्рд░. рел. рдЕрдкрдиा рдордд рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдХीрдЬिрдП (рдХोрдИ рддीрди) : (реп)

(рез) рдпूрд░ोрдкीрдп рдЙрдкрдиिрд╡ेрд╢рд╡ाрдж рдХे рдХाрд░рдг рднाрд░рдд рдХा рдЖрд░्рдеिрдХ рд╢ोрд╖рдг рд╣ुрдЖ।

рдордд: рдпрд╣ рдХрдерди рд╕рдд्рдп рд╣ै। рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬों рдиे рднाрд░рдд рдХो рдХेрд╡рд▓ рдХрдЪ्рдЪे рдоाрд▓ рдХा рд╕्рд░ोрдд рдФрд░ рдЕрдкрдиे рддैрдпाрд░ рдоाрд▓ рдХा рдмाрдЬ़ाрд░ рдмрдиा рджिрдпा। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рднाрд░рддीрдп рд╣рд╕्рддрд╢िрд▓्рдк рдФрд░ рдХрдкреЬा рдЙрдж्рдпोрдЧ рдХो рдирд╖्рдЯ рдХрд░ рджिрдпा। 'рдзрди рдХे рдиिрд╖्рдХाрд╕рди' (Drain of Wealth) рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рднाрд░рдд рдХी рд╕ंрдкрдд्рддि рдЗंрдЧ्рд▓ैंрдб рднेрдЬी рдЧрдИ, рдЬिрд╕рд╕े рднाрд░рдд рдЧрд░ीрдм рд╣ोрддा рдЧрдпा।

(реи) рдл्рд░ांрд╕ीрд╕िрдпों рдиे рдорд░ाрдаों рдХी рд╕ैрдиिрдХ рд╕ाрдорд░्рде्рдп рдоें рд╡ृрдж्рдзि рдХрд░рдиे рдоें рд╕рд╣ाрдпрддा рдХी।

рдордд: рдоैं рдЗрд╕ рдХрдерди рд╕े рд╕рд╣рдордд рд╣ूँ। рдорд╣ाрджрдЬी рд╢िंрджे рдЬैрд╕े рдорд░ाрдаा рд╕рд░рджाрд░ों рдиे рдл्рд░ांрд╕ीрд╕ी рд╕ेрдиाрдкрддि рдбी рдмोрдЗрдЧ्рдиे (De Boigne) рдХी рдорджрдж рд╕े рдЕрдкрдиी рд╕ेрдиा рдХो рдпूрд░ोрдкीрдп рддрд░्рдЬ рдкрд░ рдк्рд░рд╢िрдХ्рд╖िрдд рдХिрдпा। рдЗрдм्рд░ाрд╣िрдо рдЦाрди рдЧाрд░्рджी, рдЬिрд╕े рдл्рд░ांрд╕ीрд╕िрдпों рдиे рдк्рд░рд╢िрдХ्рд╖िрдд рдХिрдпा рдеा, рдиे рдкाрдиीрдкрдд рдХे рдпुрдж्рдз рдоें рдорд░ाрдаा рддोрдкрдЦाрдиे рдХा рдиेрддृрдд्рд╡ рдХिрдпा। рдЗрд╕рд╕े рдорд░ाрдаों рдХी рд╕ैрди्рдп рддрдХрдиीрдХ рдФрд░ рдЕрдиुрд╢ाрд╕рди рдоें рд╕ुрдзाрд░ рд╣ुрдЖ।

(рей) рдорд╣ाрдд्рдоा рдЬ्рдпोрддिрд░ाрд╡ рдлुрд▓े рдорд╣ाрд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рдХे рдЖрдж्рдп рд╕рдоाрдЬ рд╕ुрдзाрд░рдХ рдеे।

рдордд: рдорд╣ाрдд्рдоा рдлुрд▓े рдиे рдЬाрддि рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдФрд░ рдЕрд╕्рдкृрд╢्рдпрддा рдХे рд╡िрд░ुрдж्рдз рд╕рдмрд╕े рдкрд╣рд▓े рд╕рд╢рдХ्рдд рдЖрд╡ाрдЬ рдЙрдаाрдИ। рдЙрди्рд╣ोंрдиे 1848 рдоें рдкुрдгे рдоें рд▓реЬрдХिрдпों рдХे рд▓िрдП рдкрд╣рд▓ा рд╕्рдХूрд▓ рдЦोрд▓ा। 'рд╕рдд्рдпрд╢ोрдзрдХ рд╕рдоाрдЬ' рдХी рд╕्рдеाрдкрдиा рдХрд░ рдЙрди्рд╣ोंрдиे рд╢ोрд╖िрдд рд╡рд░्рдЧों рдХो рдЖрдд्рдорд╕рдо्рдоाрди рджिрд▓ाрдпा। рдЙрдирдХे рдпे рдХ्рд░ांрддिрдХाрд░ी рдХрджрдо рдЙрди्рд╣ें рдорд╣ाрд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рдХा рдЖрдж्рдп (рдк्рд░рдердо/рдк्рд░рдоुрдЦ) рд╕рдоाрдЬ рд╕ुрдзाрд░рдХ рд╕िрдж्рдз рдХрд░рддे рд╣ैं।

рдк्рд░. рем. рдиिрдо्рдирд▓िрдЦिрдд рдк्рд░рд╢्рдиों рдХे рд╡िрд╕्рддृрдд рдЙрдд्рддрд░ рд▓िрдЦिрдП (рдХोрдИ рджो) : (резреж)

(рез) рдЖрд░्рдеिрдХ рд░ाрд╖्рдЯ्рд░рд╡ाрдж рдХे рд╕्рд╡рд░ूрдк рд╡ рдкрд░िрдгाрдо рд╡िрд╕्рддाрд░рдкूрд░्рд╡рдХ рд▓िрдЦिрдП।

рд╕्рд╡рд░ूрдк: рдЖрд░्рдеिрдХ рд░ाрд╖्рдЯ्рд░рд╡ाрдж рдХा рдЕрд░्рде рд╣ै рдЕрдкрдиे рджेрд╢ рдХे рдЖрд░्рдеिрдХ рд╣िрддों рдХी рд░рдХ्рд╖ा рдХрд░рдиा। рдЗрд╕рдоें рд╕्рд╡рджेрд╢ी рдЙрдж्рдпोрдЧों рдХो рдмреЭाрд╡ा рджेрдиा, рд╡िрджेрд╢ी рд╡рд╕्рддुрдУं рдкрд░ рдЙрдЪ्рдЪ рдХрд░ (Tariff) рд▓рдЧाрдиा рдФрд░ рд╡िрджेрд╢ी рдиिрд╡ेрд╢ рдХो рдиिрдпंрдд्рд░िрдд рдХрд░рдиा рд╢ाрдоिрд▓ рд╣ै।

рдкрд░िрдгाрдо:

  • рдФрдж्рдпोрдЧिрдХ рджेрд╢ों рдоें рдк्рд░рддिрд╕्рдкрд░्рдзा рдмреЭी, рдЬिрд╕рд╕े рд╕ाрдо्рд░ाрдЬ्рдпрд╡ाрдж рдХो рдмреЭाрд╡ा рдоिрд▓ा।
  • рдХрдЪ्рдЪे рдоाрд▓ рдХी рдк्рд░ाрдк्рддि рдФрд░ рдмाрдЬाрд░ों рдкрд░ рдХрдм्рдЬे рдХे рд▓िрдП рдЙрдкрдиिрд╡ेрд╢ों рдХा рд╢ोрд╖рдг рдмреЭा।
  • рдЕंрддрддः рдпрд╣ рддрдиाрд╡ рдк्рд░рдердо рд╡िрд╢्рд╡рдпुрдж्рдз рдХा рдПрдХ рдк्рд░рдоुрдЦ рдХाрд░рдг рдмрдиा।

(реи) рдЙрдоाрдЬी рдиाрдИрдХ рдХे рд╡िрдж्рд░ोрд╣ рдХी рдЬाрдирдХाрд░ी рд▓िрдЦिрдП।

рдЙрдоाрдЬी рдиाрдИрдХ рдорд╣ाрд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рдХे рд░ाрдоोрд╢ी рд╕рдоुрджाрдп рдХे рдиेрддा рдеे। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬों рдХे рд╡िрд░ुрдж्рдз рд╕рд╢рдХ्рдд рд╕рд╢рд╕्рдд्рд░ рд╡िрдж्рд░ोрд╣ рдХिрдпा।

  • рдШोрд╖рдгा рдкрдд्рд░: рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬों рдХे рдЦिрд▓ाрдл рдПрдХ рдШोрд╖рдгा рдкрдд्рд░ рдЬाрд░ी рдХрд░ рд▓ोрдЧों рдХो рд╡िрджेрд╢ी рд╢ाрд╕рди рдЙрдЦाрдб़ рдлेंрдХрдиे рдХा рдЖрд╣्рд╡ाрди рдХिрдпा।
  • рдХाрд░्рдпрд╡ाрдИ: рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдкुрдгे, рд╕ाрддाрд░ा рдФрд░ рдЕрд╣рдорджрдирдЧрд░ рдХे рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдоें рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬों рдХे рдЦрдЬाрдиे рд▓ूрдЯे рдФрд░ рд╕ंрдЪाрд░ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдардк рдХी।
  • рдкрд░िрдгाрдо: 1832 рдоें рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬों рдиे рдЙрди्рд╣ें рдзोрдЦे рд╕े рдкрдХреЬ рд▓िрдпा рдФрд░ рдкुрдгे рдоें рдлाँрд╕ी рджे рджी। рдЙрдирдХा рдмрд▓िрджाрди рдк्рд░ेрд░рдгाрджाрдпрдХ рд░рд╣ा।

(рей) рднाрд░рдд рд╕рд░рдХाрд░ рдХी рдЖрд░ोрдЧ्рдп рд╡िрд╖рдпрдХ рдиीрддि рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдХीрдЬिрдП।

рднाрд░рдд рд╕рд░рдХाрд░ рдХी рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп рдиीрддि рдХा рдоुрдЦ्рдп рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рд╕рднी рдиाрдЧрд░िрдХों рдХो рд╕рд╕्рддी рдФрд░ рд╕ुрд▓рдн рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп рд╕ेрд╡ाрдПँ рдк्рд░рджाрди рдХрд░рдиा рд╣ै।

  • рдк्рд░ाрдердоिрдХ рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп рдХेंрдж्рд░ों (PHC) рдФрд░ рдЕрд╕्рдкрддाрд▓ों рдХा рдЬाрд▓ рдмिрдЫाрдиा।
  • рдкोрд▓िрдпो, рдорд▓ेрд░िрдпा, рдЯीрдмी рдЬैрд╕ी рдмीрдоाрд░िрдпों рдХा рдЙрди्рдоूрд▓рди рдХрд░рдиा।
  • рдЯीрдХाрдХрд░рдг рдЕрднिрдпाрдиों (рдЬैрд╕े рдЗंрдж्рд░рдзрдиुрд╖ рдоिрд╢рди) рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд╢िрд╢ु рдоृрдд्рдпु рджрд░ рдХрдо рдХрд░рдиा।
  • рдЖрдпुрд╖्рдоाрди рднाрд░рдд рдЬैрд╕ी рдпोрдЬрдиाрдУं рд╕े рдЧрд░ीрдмों рдХो рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп рдмीрдоा рдЙрдкрд▓рдм्рдз рдХрд░ाрдиा।

рдк्рд░. рен. рджिрдП рдЧрдП рдоुрдж्рджों рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рдиिрдо्рдирд▓िрдЦिрдд рдк्рд░рд╢्рдиों рдХे рд╡िрд╕्рддाрд░рдкूрд░्рд╡рдХ рдЙрдд्рддрд░ рд▓िрдЦिрдП (рдХोрдИ рддीрди) : (резрел)

(рез) рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬों рдХी рдПрд╢िрдпा рдоें рдЙрдкрдиिрд╡ेрд╢рд╡ाрдж рдХी рдиीрддि рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдХीрдЬिрдП:

(рдЕ) рдиेрдкाрд▓: рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬों рдиे рдиेрдкाрд▓ рдХे рд╕ाрде рдпुрдж्рдз рдХिрдпा рд▓ेрдХिрди рдЙрд╕े рдкूрд░ी рддрд░рд╣ рдХрдм्рдЬाрдиे рдХे рдмрдЬाрдп 1816 рдоें рд╕ुрдЧौрд▓ी рдХी рд╕ंрдзि рдХी। рдиेрдкाрд▓ рдХो рдПрдХ рдмрдлрд░ рд╕्рдЯेрдЯ рдХे рд░ूрдк рдоें рд░рдЦा рдЧрдпा।

(рдм) рд╕िрдХ्рдХिрдо: рджाрд░्рдЬिрд▓िंрдЧ рдХे рдЪाрдп рдмाрдЧाрдиों рдФрд░ рд╡्рдпाрдкाрд░िрдХ рдоाрд░्рдЧों рдкрд░ рдиिрдпंрдд्рд░рдг рдХे рд▓िрдП рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬों рдиे рд╕िрдХ्рдХिрдо рдкрд░ рдк्рд░рднाрд╡ рдмреЭाрдпा। 1890 рдоें рдЗрд╕े рдм्рд░िрдЯिрд╢ рд╕ंрд░рдХ्рд╖िрдд рд░ाрдЬ्рдп рдШोрд╖िрдд рдХिрдпा рдЧрдпा।

(рдХ) рднूрдЯाрди: рднूрдЯाрди рдХे рд╕ाрде рднी рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬों рдиे рдпुрдж्рдз рдХिрдП рдФрд░ рд╕ंрдзिрдпों рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдЙрд╕рдХी рд╡िрджेрд╢ рдиीрддि рдкрд░ рдиिрдпंрдд्рд░рдг рд╕्рдеाрдкिрдд рдХिрдпा рддाрдХि рддिрдм्рдмрдд рдоाрд░्рдЧ рд╕ुрд░рдХ्рд╖िрдд рд░рд╣े।

(рек) ‘рдЧुрдЯрдиिрд░рдкेрдХ्рд╖рддाрд╡ाрджी рдЖंрджोрд▓рди’ рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдХीрдЬिрдП:

(рдЕ) 'рдЧुрдЯрдиिрд░рдкेрдХ्рд╖рддाрд╡ाрджी рдЖंрджोрд▓рди' рдХा рд╕्рд╡рд░ूрдк: рд╢ीрдд рдпुрдж्рдз рдХे рджौрд░ाрди рдЬрдм рджुрдиिрдпा рдЕрдоेрд░िрдХा рдФрд░ рд╕ोрд╡िрдпрдд рд░ूрд╕ рдХे рджो рдЧुрдЯों рдоें рдмंрдЯ рд░рд╣ी рдеी, рддрдм рднाрд░рдд, рдоिрд╕्рд░, рдпुрдЧोрд╕्рд▓ाрд╡िрдпा рдЖрджि рджेрд╢ों рдиे рдХिрд╕ी рднी рд╕ैрди्рдп рдЧुрдЯ рдоें рд╢ाрдоिрд▓ рди рд╣ोрдиे рдХी рдиीрддि рдЕрдкрдиाрдИ। рдЗрд╕े рдЧुрдЯрдиिрд░рдкेрдХ्рд╖рддा (Non-Alignment) рдХрд╣ा рдЧрдпा।

(рдм) рдЧुрдЯрдиिрд░рдкेрдХ्рд╖рддाрд╡ाрджी рдЖंрджोрд▓рди рдХे рдиिрдХрд╖ (Role): рдЗрд╕рдХा рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рд╡िрд╢्рд╡ рд╢ांрддि, рдиिрд╢рд╕्рдд्рд░ीрдХрд░рдг, рдФрд░ рдЙрдкрдиिрд╡ेрд╢рд╡ाрдж рдХा рд╡िрд░ोрдз рдХрд░рдиा рдеा। рдпрд╣ рдирд╡-рд╕्рд╡рддंрдд्рд░ рджेрд╢ों рдХी рд╕ंрдк्рд░рднुрддा рдХी рд░рдХ्рд╖ा рдФрд░ рдЖрд░्рдеिрдХ рд╡िрдХाрд╕ (Third World solidarity) рдкрд░ рдХेंрдж्рд░िрдд рдеा।

(рдХ) рдмेрд▓рдЧ्рд░ेрдб рдкрд░िрд╖рдж्: 1961 рдоें рдмेрд▓рдЧ्рд░ेрдб рдоें рдЧुрдЯрдиिрд░рдкेрдХ्рд╖ рдЖंрджोрд▓рди (NAM) рдХा рдкрд╣рд▓ा рд╢िрдЦрд░ рд╕рдо्рдоेрд▓рди рдЖрдпोрдЬिрдд рд╣ुрдЖ। рдЗрд╕рдоें 25 рджेрд╢ों рдиे рднाрдЧ рд▓िрдпा рдФрд░ рд╢ीрдд рдпुрдж्рдз рдХो рдХрдо рдХрд░рдиे рдХा рдЖрд╣्рд╡ाрди рдХिрдпा।

(рел) рднाрд░рдд рдХी рдпुрд╡ाрдУं рдХे рд╕ंрджрд░्рдн рдоें рдиीрддि рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдХीрдЬिрдП:

(рдЕ) рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдпुрд╡ा рд╕рд╢рдХ्рддिрдХрд░рдг рдХाрд░्рдпрдХ्рд░рдо: рднाрд░рдд рд╕рд░рдХाрд░ рдиे рдпुрд╡ाрдУं рдХे рдХौрд╢рд▓ рд╡िрдХाрд╕ рдФрд░ рдЙрди्рд╣ें рдЖрдд्рдордиिрд░्рднрд░ рдмрдиाрдиे рдХे рд▓िрдП рдХрдИ рдпोрдЬрдиाрдПँ (рдЬैрд╕े рд╕्рдХिрд▓ рдЗंрдбिрдпा, рд╕्рдЯाрд░्рдЯрдЕрдк рдЗंрдбिрдпा) рд╢ुрд░ू рдХी рд╣ैं। рдЗрд╕рдХा рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рдпुрд╡ाрдУं рдХी рдКрд░्рдЬा рдХो рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рдиिрд░्рдоाрдг рдоें рд▓рдЧाрдиा рд╣ै।

(рдм) рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдпुрд╡рдХ рджिрди: рд╕्рд╡ाрдоी рд╡िрд╡ेрдХाрдиंрдж рдХे рдЬрди्рдорджिрди (12 рдЬрдирд╡рд░ी) рдХो 'рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдпुрд╡ा рджिрд╡рд╕' рдХे рд░ूрдк рдоें рдордиाрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рдЗрд╕рдХा рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рдпुрд╡ाрдУं рдХो рд╡िрд╡ेрдХाрдиंрдж рдХे рд╡िрдЪाрд░ों рд╕े рдк्рд░ेрд░िрдд рдХрд░рдиा рд╣ै।

(рдХ) рдпुрд╡рдХ рдк्рд░рд╢िрдХ्рд╖рдг рдпोрдЬрдиा: рдпुрд╡ाрдУं рдХो рддрдХрдиीрдХी рдФрд░ рд╡्рдпाрд╡рд╕ाрдпिрдХ рдк्рд░рд╢िрдХ्рд╖рдг рджेрдиे рдХे рд▓िрдП рдЖрдИрдЯीрдЖрдИ рдФрд░ рдЕрди्рдп рд╕ंрд╕्рдеाрдиों рдХो рд╕ुрджृреЭ рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै рддाрдХि рдмेрд░ोрдЬрдЧाрд░ी рдХрдо рд╣ो рдФрд░ рдЙрдж्рдпрдоिрддा рдмреЭे।

Question Paper Page No. 1 Question Paper Page No. 2 Question Paper Page No. 3 Question Paper Page No. 4 Question Paper Page No. 5 Question Paper Page No. 6 Question Paper Page No. 7 Question Paper Page No. 8 Question Paper Page No. 9 Question Paper Page No. 10 Question Paper Page No. 11

No comments:

Post a Comment