GEOGRAPHY (39) - मराठी माध्यम

Code: J-421 Date: 2025 III 07 Max Marks: 80 Time: 3 Hrs

प्र. १ (अ) [५ गुण]

'अ' 'ब' आणि 'क' स्तंभातील घटकांचे सहसंबंध लावून साखळी पूर्ण करा व उत्तरपत्रिकेत पुन्हा लिहा :

उत्तर:

'अ'	'ब'	'क'
(१) अमेझॉन खोरे	(४) दाट विषुववृत्तीय वने	(२) कमी लोकसंख्येची घनता
(२) संकोचणारा मनोरा	(५) वृद्धांची संस्था जास्त	(३) जन्मदर कमी व मृत्युदर अगदी कमी
(३) औद्योगिक क्षेत्र	(१) वस्तू निर्मिती कार्य	(५) उपजीविके करिता रोजगार उपलब्ध
(४) पंपान गवताळ प्रदेश	(२) व्यापारी पशुपालन	(४) दक्षिण अमेरिका
(५) खाजगी	(३) वैयक्तिक	(१) टाटा लोहपोलाद उद्योग

प्र. १ (ब) [५ गुण]

पुढील विधाने दिलेल्या सूचनेनुसार पूर्ण करा.

(१) अमेरिकेच्या संयुक्त संस्थानातील ॲपेलेशियन पर्वतीय प्रदेशात लोकवस्ती दाट आढळते कारण ......

उत्तर: (क) लोह व दगडी कोळशाच्या खनिजांचा विकास

(२) मासेमारी क्षेत्रासाठीची सर्वोत्तम स्थिती .......

उत्तर: (ब) उथळ समुद्र, उष्ण-थंड सागरी-प्रवाहांचा संगम, प्लवंकांची वाढ, थंड हवामान

(३) संयुक्त संस्थानांचे औद्योगिक क्षेत्र देशाच्या ईशान्य भागात स्थापन झाले आहे कारण ....

उत्तर: (क) तेथे कोळसा लोहखनिजासारख्या खनिजांचा समृद्ध साठा उपलब्ध आहे

(४) उत्तर भारतीय मैदानी प्रदेशात अनेक उपप्रदेश आहेत त्यापैकी ......

उत्तर: (ब) गंगा-यमुनेचे मैदान

(५) प्रदेशाच्या विकासावर प्रभाव पडणारा प्रमुख नैसर्गिक घटक ......

उत्तर: (अ) साधनसंपत्ती

प्र. १ (क) [५ गुण]

अचूक सहसंबंध ओळखा व लिहा (A: विधान, R: कारण):

(१) A: उष्णकटिबंधीय सदाहरित घनदाट वनातील वृक्षांचे लाकूड अतिशय टणक असते.
R: उष्णकटिबंधीय प्रदेशात व्यापारी तत्त्वावर लाकूडतोड व्यवसाय विकसित होऊ शकत नाही.

उत्तर: (क) A आणि R हे दोन्ही बरोबर आहेत आणि R हे A चे अचूक स्पष्टीकरण आहे.
(टीप: लाकूड कठीण असणे हे व्यवसायाच्या अभावाचे एक प्रमुख कारण आहे, इतर कारणांमध्ये दुर्गमता आणि हवामान यांचाही समावेश होतो.)

(२) A: भारतात औद्योगिक प्रदेश विशिष्ट ठिकाणी केंद्रित झालेले आहेत.
R: भारत हा कृषिप्रधान देश आहे.

उत्तर: (ड) A आणि R हे दोन्ही बरोबर आहेत परंतु R हे A चे अचूक स्पष्टीकरण नाही.

(३) A: तृतीयक आर्थिक व्यवसायात निसर्गातून काही घेतले जात नाही.
R: केवळ सेवा दिली जात असल्याने त्या व्यवसायांना सेवा व्यवसाय म्हणतात.

उत्तर: (क) A आणि R हे दोन्ही बरोबर आहेत आणि R हे A चे अचूक स्पष्टीकरण आहे.

(४) A: प्रत्येक औपचारिक प्रदेशाचा वेगळ्या सीमा असतात, ज्यामुळे प्रदेश ओळखणे सोपे जाते.
R: ही क्षेत्रे आर्थिक क्रियांमुळे एकमेकांशी बांधलेली आहेत.

उत्तर: (अ) केवळ A बरोबर आहे. (कारण R हे कार्यात्मक प्रदेशाचे वैशिष्ट्य आहे.)

(५) A: प्राकृतिक किंवा मानवी घटक स्थिर नसून ते अतिशय गतिशील आहेत, काळानुसार ते बदलतात.
R: पृथ्वीवर सदैव परिवर्तन होत असल्याने तिच्या प्राकृतिक व सांस्कृतिक पर्यावरणात विविधता आढळते.

उत्तर: (क) A आणि R हे दोन्ही बरोबर आहेत आणि R हे A चे अचूक स्पष्टीकरण आहे.

प्र. १ (ड) [५ गुण]

चुकीचा घटक ओळखा व लिहा :

(१) खनिजांमुळे दाट लोकवस्तीचा बनलेला प्रदेश -

पर्याय: (अ) ऑस्ट्रेलियातील वाळवंटी प्रदेशातील सोन्याच्या खाणीचा प्रदेश, (ब) नैऋत्य आशियातील खनिजतेल उत्पादक प्रदेश, (क) भारतातील खनिज उत्पादक छोटा नागपूर पठार, (ड) उत्तर अमेरिकेतील प्रेअरी प्रदेश.

चुकीचा घटक: (ड) उत्तर अमेरिकेतील प्रेअरी प्रदेश (हा शेतीप्रधान प्रदेश आहे)

(२) नैसर्गिक साधनसंपत्तीवर अवलंबून असणारे प्राथमिक व्यवसाय -

पर्याय: (अ) शेती, (ब) शिकार, (क) मोटार उद्योग, (ड) लाकूडतोड.

चुकीचा घटक: (क) मोटार उद्योग (हा द्वितीयक व्यवसाय आहे)

(३) स्थानमुक्त उद्योग (Footloose industries)-

पर्याय: (अ) सिमेंट निर्मिती उद्योग, (ब) घड्याळे निर्मिती उद्योग, (क) हिरे तासणे उद्योग, (ड) केसाच्या पिना निर्मिती उद्योग.

चुकीचा घटक: (अ) सिमेंट निर्मिती उद्योग (हा कच्च्या मालावर आधारित जड उद्योग आहे)

(४) अंटार्क्टिका खंडात स्थायी मानवी वस्ती आढळत नाही -

पर्याय: (अ) अतिशीत हवामान, (ब) सुपीक जमीन, (क) बर्फाच्छादित जमीन, (ड) दीर्घकालीन हिवाळा.

चुकीचा घटक: (ब) सुपीक जमीन (हे विधान अंटार्क्टिकासाठी चुकीचे आहे)

(५) प्राकृतिक भूगोलात अभ्यासले जाणारे घटक -

पर्याय: (अ) वातावरणाचे घटक, (ब) भूरूप, (क) सरोवरे, (ड) दळणवळण.

चुकीचा घटक: (ड) दळणवळण (हा मानवी भूगोलाचा विषय आहे)

📜12th History Board Papers with Solution

HSC History

History - March 2025 - English Medium View Answer Key
History - March 2025 - Marathi Medium View Answer Key
History - March 2025 - Hindi Medium View Answer Key
History - March 2024 - English Medium View Answer Key
History - March 2024 - Marathi Medium View Answer Key
History - March 2024 - Hindi Medium View Answer Key

🌳 12th Geography Board Papers with Solution

HSC Geography

Geography - March 2025 - English Medium View Answer Key
Geography - March 2025 - Marathi Medium View Answer Key
Geography - March 2025 - Hindi Medium View Answer Key
Geography - March 2024 - English Medium View Answer Key
Geography - March 2024 - Marathi Medium View Answer Key

प्र. २ [१२ गुण]

खालील विधानांची भौगोलिक कारणे लिहा (कोणतेही चार) :

(१) लोकसंख्येतील साक्षरतेचे प्रमाण हे देशाच्या आर्थिक व सामाजिक विकासाचे द्योतक आहे.

साक्षरतेमुळे लोकसंख्येची गुणवत्ता ठरते. साक्षर लोक अधिक कार्यक्षम असतात, त्यांच्यात कौशल्ये विकसित होतात, ज्यामुळे उत्पादन क्षमता वाढते व आर्थिक विकास होतो. सामाजिकदृष्ट्या, साक्षर समाज आरोग्य, स्वच्छता आणि हक्कांबद्दल जागृत असतो. तसेच साक्षरतेमुळे जन्मदर कमी होण्यास मदत होते. म्हणून साक्षरता हा देशाच्या सर्वांगीण विकासाचा आरसा आहे.

(२) भारतात शेती व्यवसाय मोठ्या प्रमाणात केला जातो.

भारतात विस्तृत गाळाची मैदाने (उदा. गंगा-यमुना मैदान) आहेत, जी अत्यंत सुपीक आहेत. येथील मान्सून हवामान शेतीसाठी अनुकूल आहे. शिवाय, भारतात मोठी लोकसंख्या असल्याने शेतीसाठी स्वस्त मजूर उपलब्ध आहेत आणि उत्पादनासाठी मोठी बाजारपेठही उपलब्ध आहे.

(३) उद्योगधंद्यांचे वितरण असमान असते.

उद्योगधंद्यांच्या स्थान निश्चितीवर कच्चा माल, पाणी, ऊर्जा साधने, मजूर, वाहतूक, बाजारपेठ आणि भांडवल यांसारख्या घटकांचा परिणाम होतो. हे सर्व नैसर्गिक व मानवी घटक जगात सर्वत्र सारख्या प्रमाणात उपलब्ध नाहीत. ज्या भागात हे घटक अनुकूल आहेत तेथे उद्योग केंद्रित होतात, तर इतरत्र त्यांचा अभाव असतो, त्यामुळे वितरण असमान असते.

(४) मध्य ऑस्ट्रेलियात उद्योगाचा विकास झालेला नाही.

मध्य ऑस्ट्रेलिया हा 'द ग्रेट ऑस्ट्रेलियन डेझर्ट' चा भाग आहे. येथे हवामान अतिशय उष्ण आणि कोरडे आहे. पाण्याची तीव्र टंचाई आहे. लोकसंख्या अत्यंत विरळ असल्याने मजुरांचा तुटवडा आहे आणि बाजारपेठ उपलब्ध नाही. वाहतुकीच्या सोयींचाही अभाव आहे, त्यामुळे येथे उद्योगांचा विकास झालेला नाही.

(५) निरक्षरता, दारिद्र्य या सारख्या घटकांचा प्रादेशिक विकासावर परिणाम होतो.

निरक्षरतेमुळे मानवी संसाधनाचा विकास होत नाही, कौशल्य आणि तंत्रज्ञानाचा अभाव निर्माण होतो. दारिद्र्यामुळे लोकांची क्रयशक्ती कमी असते आणि भांडवल निर्मिती होत नाही. यामुळे आरोग्य, शिक्षण आणि पायाभूत सुविधांवर ताण येतो. परिणामी, प्रदेश मागास राहतो आणि विकासावर नकारात्मक परिणाम होतो.

प्र. ३ [९ गुण]

खालील फरक स्पष्ट करा (कोणतेही तीन) :

(१) भूमी उपयोजन व भूमी आच्छादन

भूमी आच्छादन (Land Cover): पृथ्वीच्या पृष्ठभागावर नैसर्गिकरीत्या जे आच्छादन असते (उदा. वने, पाणी, बर्फ, खडक) त्याला भूमी आच्छादन म्हणतात.
भूमी उपयोजन (Land Use): मानवाने आपल्या गरजेनुसार जमिनीचा केलेला वापर (उदा. शेती, रस्ते, वसाहती, कारखाने) म्हणजे भूमी उपयोजन होय.

(२) सार्वजनिक उद्योग व खाजगी उद्योग

सार्वजनिक उद्योग: हे उद्योग सरकारकडून चालवले जातात (उदा. भारतीय रेल्वे, BHEL). यांचा मुख्य उद्देश समाजसेवा आणि कल्याण हा असतो.
खाजगी उद्योग: हे उद्योग वैयक्तिक किंवा खाजगी कंपन्यांकडून चालवले जातात (उदा. टाटा मोटर्स, रिलायन्स). यांचा मुख्य उद्देश जास्तीत जास्त नफा मिळवणे हा असतो.

(३) प्राकृतिक प्रदेश व राजकीय प्रदेश

प्राकृतिक प्रदेश: हे निसर्गनिर्मित असतात आणि भूरचना, हवामान, वनस्पती यांसारख्या घटकांवर आधारलेले असतात (उदा. हिमालय, दख्खनचे पठार). यांच्या सीमा नैसर्गिक आणि अस्पष्ट असतात.
राजकीय प्रदेश: हे मानवनिर्मित असतात आणि प्रशासकीय सोयीसाठी तयार केलेले असतात (उदा. महाराष्ट्र, भारत). यांच्या सीमा निश्चित आणि स्पष्ट असतात.

प्र. ४ [११ गुण]

(अ) दिलेल्या जगाच्या नकाशात पुढील बाबी योग्य सूची किंवा चिन्हांच्या साहाय्याने दाखवा आणि सूची तयार करा (कोणतेही सहा) :

Mark and name the following on the outline map of the world with suitable index

(१) दक्षिण-अमेरिका खंडातील विरळ लोकसंख्येचा प्रदेश: अमेझॉन नदीचे खोरे.
(२) लोकसंख्या संक्रमण अवस्थेतील दुसऱ्या टप्प्यातील आफ्रिकेतील एक देश: नायजर किंवा युगांडा.
(३) महाराष्ट्रातील प्रमुख प्रशासकीय शहर: मुंबई.
(४) ऑस्ट्रेलियातील पशुपालन क्षेत्र: डाउन्स गवताळ प्रदेश.
(५) आशिया खंडातील मासेमारीत अग्रेसर देश: चीन किंवा जपान.
(६) केप ऑफ गुड होप जलमार्ग: आफ्रिकेचे दक्षिण टोक.
(७) नाईल नदीचे खोरे: ईशान्य आफ्रिका (इजिप्त).
(८) सैबेरियाचे पठार: उत्तर रशिया.

(ब) दिलेल्या आलेखाचे वाचन करून त्यावरील प्रश्नांची उत्तरे लिहा :

आलेखावरील प्रश्न (भारत: व्यवसायिक संरचना - प्राथमिक सेवा क्षेत्र):

Questions based on the Occupational Structure Graph

पुढील आलेखामध्ये काय दर्शविले आहे?
भारतातील प्राथमिक सेवा क्षेत्रातील व्यवसायिक संरचना (शेतकरी आणि शेतमजूर यांची टक्केवारी) दर्शविली आहे.
सर्वांत जास्त शेतकऱ्यांची टक्केवारी कोणत्या दशकात दिसून येते?
१९६१ (५३%).
सर्वांत कमी शेतमजुरांची टक्केवारी कोणत्या दशकात दिलेली आहे?
१९६१ (१७%).
दिलेल्या स्तंभालेखात कोणत्या घटकांची टक्केवारी सर्वच दशकात जास्त दिसून येते?
शेतकरी.
वर्ष १९७१ मध्ये शेतकरी व शेतमजुरांची टक्केवारी किती आहे?
शेतकरी ४३% आणि शेतमजूर २६%.

प्र. ५ [१२ गुण]

खालीलपैकी संक्षिप्त टिपा लिहा ( कोणत्याही तीन) :

(१) जन्मदर आणि मृत्युदरातील सहसंबंध

जन्मदर आणि मृत्यूदर यांचा लोकसंख्या वाढीवर थेट परिणाम होतो. लोकसंख्या संक्रमण सिद्धांतानुसार:

पहिल्या टप्प्यात जन्मदर आणि मृत्यूदर दोन्ही जास्त असतात, त्यामुळे लोकसंख्या वाढ स्थिर असते.
दुसऱ्या टप्प्यात मृत्यूदर वेगाने कमी होतो पण जन्मदर जास्तच राहतो, ज्यामुळे लोकसंख्या विस्फोट होतो.
तिसऱ्या टप्प्यात जन्मदरही कमी होतो आणि लोकसंख्या वाढ मंदावते.
या दोघांमधील तफावत म्हणजे नैसर्गिक लोकसंख्या वाढ होय.

(२) संमिश्र भूमी उपयोजन

जेव्हा एखाद्या क्षेत्रात जमिनीचा वापर एकाच कारणासाठी न करता विविध कारणांसाठी (उदा. निवासी, व्यावसायिक, औद्योगिक) एकत्र केला जातो, तेव्हा त्यास संमिश्र भूमी उपयोजन म्हणतात. शहरांमध्ये जागेच्या कमतरतेमुळे हे प्रमाण जास्त असते. यामुळे लोकांचा प्रवास वेळ वाचतो आणि सोयीसुविधा जवळ उपलब्ध होतात.

(४) वाहतुकीची उद्योगाच्या विकासातील भूमिका

वाहतूक हा उद्योगांचा कणा आहे. कच्चा माल कारखान्यापर्यंत आणणे आणि पक्का माल बाजारपेठेत पोहोचवण्यासाठी स्वस्त आणि जलद वाहतुकीची आवश्यकता असते. वाहतुकीमुळे उत्पादन खर्च कमी होतो. ज्या भागात रेल्वे, रस्ते आणि बंदरांचे जाळे विकसित असते, तिथेच उद्योगांचे केंद्रीकरण होते.

प्र. ६ [१२ गुण]

(अ) खालील उताऱ्याचे वाचन करून प्रश्नांची उत्तरे लिहा :

पशुपालन व्यवसायाचे जागतिक वितरण कोणत्या अक्षवृत्ताच्या दरम्यान झालेले आढळते?
३०° ते ६०° उत्तर आणि ३०° ते ५५° दक्षिण अक्षवृत्तादरम्यान.
पशुपालन व्यवसायाचा सर्वात जास्त विकास कोणत्या गोलार्धात झालेला आहे?
उत्तर गोलार्धात.
ऑस्ट्रेलिया आणि दक्षिण व उत्तर अमेरिका खंडातील पशुपालन व्यवसाय कोणत्या घटकामुळे प्रभावित झालेले आहे?
विस्तीर्ण गवताळ कुरणे, अत्याधुनिक तंत्र, बाजारपेठ आणि जमिनीची मोठ्या प्रमाणावर उपलब्धता.
जगातील पशुपालन व्यवसायाचे यांत्रिकीकरण झालेले खंड कोणते?
उत्तर अमेरिका, दक्षिण अमेरिका (आणि ऑस्ट्रेलिया).

(ब) आकृती काढून नावे द्या (कोणतेही दोन) :

(१) स्थिरावलेला मनोरा: तळाशी आणि मध्यभागी सारखी रुंदी असलेला आणि वर निमुळता होत जाणारा मनोरा (घंटा आकाराचा).
(२) वर्तुळाकार वस्ती: एखाद्या सरोवराभोवती किंवा मध्यवर्ती ठिकाणाभोवती वर्तुळाकार वसलेली घरे.
(३) भूगोलाचा अन्य विषयाशी असलेला सहसंबंध: मध्यभागी 'भूगोल' आणि बाजूला इतर विषय (अर्थशास्त्र, इतिहास, भूगर्भशास्त्र इ.) जोडणारी आकृती.

प्र. ७ [८ गुण]

खालील प्रश्नांचे सविस्तर उत्तरे लिहा ( कोणताही एक ) :

(१) लोकसंख्येच्या वितरणावर परिणाम करणारे मानवी घटक स्पष्ट करा.

लोकसंख्येच्या वितरणावर परिणाम करणारे मानवी घटक खालीलप्रमाणे आहेत:

शेती: सुपीक जमिनीत शेतीचा विकास होतो, ज्यामुळे अन्नपुरवठा होतो आणि दाट लोकवस्ती निर्माण होते (उदा. गंगा मैदान).
खाणकाम: खनिजांच्या उपलब्धतेमुळे प्रतिकूल हवामानातही लोकवस्ती वाढते (उदा. छोटा नागपूर पठार, ऑस्ट्रेलियातील सोन्याच्या खाणी).
वाहतूक: रस्ते, रेल्वे आणि बंदरांच्या विकासामुळे व्यापार वाढतो आणि लोकसंख्या आकर्षित होते.
नागरीकरण: शहरांमध्ये रोजगार, शिक्षण आणि आरोग्य सुविधांमुळे ग्रामीण भागातून लोकांचे स्थलांतर होते, ज्यामुळे शहरांत दाट लोकवस्ती असते.
राजकीय घटक आणि शासकीय धोरणे: राजकीय स्थैर्य आणि सरकारी धोरणे (उदा. नवीन शहरे वसवणे) लोकसंख्येच्या वितरणावर परिणाम करतात.

(२) व्यापारावर परिणाम करणारे घटक स्पष्ट करा.

व्यापारावर परिणाम करणारे प्रमुख घटक:

नैसर्गिक साधनसंपत्तीतील फरक: प्रत्येक देशाची साधनसंपत्ती (मृदा, खनिजे, हवामान) वेगळी असते, ज्यामुळे विशिष्ट उत्पादने विशिष्ट ठिकाणीच होतात.
हवामान: हवामानामुळे वनस्पती आणि प्राण्यांचे वितरण ठरते, ज्याचा उत्पादनावर आणि व्यापारावर परिणाम होतो (उदा. उष्ण कटिबंधातील रबर, कॉफी).
लोकसंख्या: लोकसंख्येचा आकार, वितरण आणि राहणीमान बाजारपेठेची मागणी ठरवतात.
संस्कृती: हस्तकला आणि विशिष्ट उत्पादनांना सांस्कृतिक मागणी असते.
आर्थिक विकास: विकसित देश पक्का माल आणि यंत्रसामग्री निर्यात करतात, तर विकसनशील देश कच्चा माल.
वाहतूक आणि दळणवळण: स्वस्त आणि जलद वाहतुकीमुळे व्यापार सुलभ होतो.
शासकीय धोरणे: जकात, कर आणि मुक्त व्यापार करार व्यापारावर नियंत्रण ठेवतात.