MAHARASHTRA STATE BOARD OF SECONDARY AND HIGHER SECONDARY EDUCATION

HSC EXAMINATION - MARCH 2025

HISTORY (38) | CODE: J-427

Time: 3 Hrs. | Max. Marks: 80

History Question Paper Solution

प्र. १. (अ) दिलेल्या पर्यायांपैकी योग्य पर्याय निवडून पूर्ण विधाने पुन्हा लिहा : (६) [१०]

(१) आफ्रिका खंडाला वळसा घालणारा ----- हा पहिला दर्यावर्दी होता.

(अ) हेन्री द नॅव्हीगेटर
(ब) मार्को पोलो
(क) बार्थोलोम्यु डायस
(ड) कोलंबस

उत्तर: (क) बार्थोलोम्यु डायस

(२) इ.स. १९५५ मध्ये इंडोनेशिया देशात ----- येथे पहिली आशियाई व आफ्रिकन राष्ट्राची परिषद भरली.

(अ) बांडुंग
(ब) पॅरीस
(क) कोलंबो
(ड) मालदीव

उत्तर: (अ) बांडुंग

(३) महर्षी विठ्ठल रामजी शिंदे यांनी ----- संस्थेची स्थापना केली.

(अ) रामकृष्ण मिशन
(ब) डिप्रेस्ड् क्लासेस मिशन
(क) सत्यशोधक समाज
(ड) सायंटिफिक सोसायटी

उत्तर: (ब) डिप्रेस्ड् क्लासेस मिशन

(४) डचांनी आपली पहिली वसाहत ----- येथे स्थापन केली.

(अ) गोवा
(ब) सूरत
(क) मच्छलीपट्टण
(ड) कालिकत

उत्तर: (क) मच्छलीपट्टण

(५) पहिल्या महायुद्धानंतर जगात शांतता प्रस्थापित व्हावी यासाठी ----- ही संघटना स्थापन करण्यात आली.

(अ) युनेस्को
(ब) जागतिक आरोग्य संघटना
(क) सुरक्षा समिती
(ड) राष्ट्रसंघ

उत्तर: (ड) राष्ट्रसंघ

(६) थोरल्या बाजीराव पेशव्यांचे बंधू चिमाजी अप्पा यांनी वसई येथे ----- यांचा पराभव केला.

(अ) इंग्रज
(ब) पोर्तुगीज
(क) फ्रेंच
(ड) डच

उत्तर: (ब) पोर्तुगीज

(ब) पुढील प्रत्येक संचांमधील 'ब' गटातील चुकीची जोडी दुरुस्त करून लिहा : (४)

संच (१):

(i) ख्रिस्तोफर कोलंबस - अमेरिकेचा शोध
(ii) वास्को-द गामा - चीनचा शोध
(iii) मंगो पार्क - आफ्रिकेचा शोध
(iv) एबेल जानस्वाँ टासमन - न्यूझीलंडचा शोध

उत्तर: चुकीची जोडी: वास्को-द गामा - चीनचा शोध
दुरुस्त जोडी: वास्को-द गामा - भारताचा शोध

संच (२):

(i) अर्सबिष्पु - मुख्य कार्यकारी अधिकारी
(ii) शान्सेलर - न्यायाधीश
(iii) वेदोर द फझेंद - मालमत्तेवरील अधिकारी
(iv) कपितांव - कॅप्टन

उत्तर: चुकीची जोडी: अर्सबिष्पु - मुख्य कार्यकारी अधिकारी
दुरुस्त जोडी: अर्सबिष्पु - मुख्य धर्मगुरू (Archbishop) / मुख्य कार्यकारी अधिकारी - व्हाईसराय

संच (३):

(i) सूर्य सेन - बंगाल
(ii) विनायक दामोदर सावरकर - गुजरात
(iii) रामसिंह कुका - पंजाब
(iv) श्यामजी कृष्ण वर्मा - लंडन

उत्तर: चुकीची जोडी: विनायक दामोदर सावरकर - गुजरात
दुरुस्त जोडी: विनायक दामोदर सावरकर - महाराष्ट्र

संच (४):

(i) बर्मा इंडिपेन्डन्स आर्मी - आँग सॅन
(ii) अखिल आफ्रिका एक्य परिषद - डब्ल्यू. इ. बी. ड्यूबो
(iii) वसाहतींना स्वयंनिर्णयाचा अधिकार - विन्स्टन चर्चिल
(iv) भारतीय स्वातंत्र्याची चळवळ - महात्मा गांधी

उत्तर: चुकीची जोडी: वसाहतींना स्वयंनिर्णयाचा अधिकार - विन्स्टन चर्चिल
दुरुस्त जोडी: वसाहतींना स्वयंनिर्णयाचा अधिकार - फ्रँकलिन रूझवेल्ट / वूड्रो विल्सन (किंवा चर्चिल यांनी याला विरोध केला).

प्र. २. (अ) ऐतिहासिक ठिकाण, व्यक्ती, घटना या संबंधीची नावे लिहा : (४) [८]

(१) इंग्लंडच्या सागरी मोहिमांना प्रोत्साहन देणारी राणी

उत्तर: राणी एलिझाबेथ पहिली

(२) डॉ. बाबा आढाव यांनी सुरू केलेली चळवळ

उत्तर: एक गाव एक पाणवठा

(३) जपानने हल्ला केलेला अमेरिकेचा नाविक तळ

उत्तर: पर्ल हार्बर

(४) युरोपमध्ये अमेरिकेच्या विरोधात सोव्हिएत रशियाने घडवून आणलेला करार

उत्तर: वॉर्सा करार (Warsaw Pact)

(ब) दिलेल्या कारणांपैकी योग्य कारण निवडून विधाने पूर्ण करा : (४)

(१) छत्रपती शिवाजी महाराजांनी मिठाच्या व्यापारावर संरक्षक जकाती उभारल्या कारण -

उत्तर: (अ) पोर्तुगीजांना विरोध करण्यासाठी.

(२) गव्हर्नर जनरल लॉर्ड डलहौसीच्या काळात भारतीय संस्थानिकांमध्ये असंतोष वाढला कारण -

उत्तर: (क) त्याने संस्थानिकांचा दत्तक वारसा हक्क नामंजूर केला होता.

(३) युरोपात नाटो या संघटनेची स्थापना करण्यात आली कारण -

उत्तर: (अ) सोव्हिएत रशियाच्या विस्तारवादा विरूद्ध युरोपीय राष्ट्रांना लष्करी संरक्षण देण्यासाठी.

(४) भारत सरकारने सचिन तेंडुलकर यांना भारतरत्न हा सर्वोच्च सन्मान दिला कारण -

उत्तर: (ड) भारत सरकारने सचिन तेंडुलकर यांच्या शंभर शतकांच्या कामगिरीचा विचार केला.

प्र. ३. (अ) पुढील नकाशाचे निरीक्षण करून प्रश्नांची उत्तरे लिहा : (५) [१३]

(Refer to Page 6 for the Map)

(१) भारताच्या पूर्वेकडे कोणता महासागर आहे?

उत्तर: बंगालचा उपसागर (Bay of Bengal).

(२) १८५७ च्या स्वातंत्र्य लढ्यातील भारताच्या पूर्वेकडील एका ठिकाणाचे नाव लिहा.

उत्तर: बराकपूर (Barrackpore) किंवा ढाका (Dhaka).

(३) श्रीलंका भारताच्या कोणत्या दिशेला आहे?

उत्तर: दक्षिण.

(४) १८५७ च्या स्वातंत्र्यलढ्यातील विद्यमान महाराष्ट्रातील कोणत्याही एका ठिकाणाचे नाव लिहा.

उत्तर: सातारा, कोल्हापूर, नागपूर किंवा नाशिक.

(५) अरबी समुद्रामध्ये असलेल्या भारतीय बेटाचे नाव लिहा.

उत्तर: लक्षद्वीप.

(ब) दिलेली संकल्पना चित्रे पूर्ण करा (कोणतेही चार) : (८)

(१) ब्रिटिश साम्राज्य विस्तारलेले खंड

उत्तर:

आशिया
आफ्रिका
अमेरिका
ऑस्ट्रेलिया

(२) मुंबई मध्ये समाविष्ट असलेली बेटे

उत्तर:

दिलेले: शीव (Sion), परळ (Parel)

रिक्त जागा भरा:

माहीम (Mahim)
माझगाव (Mazgaon)
वरळी (Worli)
कुलाबा (Colaba)

(३) क्रांतिकारक व संघटना

उत्तर:

इंडिया हाऊस -> श्यामजी कृष्ण वर्मा
स्वातंत्र्यवीर सावरकर -> अभिनव भारत
अनुशीलन समिती -> बरिंद्रकुमार घोष
लाला हरदयाळ -> गदर संघटना

(४) स्वातंत्र्यानंतर भारतात विलीन झालेली संस्थाने आणि वसाहती

उत्तर (कोणतेही चार):

हैद्राबाद (Hyderabad)
जुनागड (Junagadh)
काश्मीर (Kashmir)
गोवा (Goa)
पुदुच्चेरी (Puducherry)

(५) ब्रिक्स संघटनेतील सदस्य देश

उत्तर:

दिलेले: ब्राझील

रशिया (Russia)
भारत (India)
चीन (China)
दक्षिण आफ्रिका (South Africa)

(६) सुरुवातीला डिस्ट्रिक्ट प्रायमरी एज्युकेशन प्रोग्राम (DPEP) राबविणारे घटक राज्य

उत्तर:

दिलेले: आसाम, तामिळनाडू, हरियाणा

महाराष्ट्र (Maharashtra)
मध्य प्रदेश (Madhya Pradesh)
कर्नाटक (Karnataka)
केरळ (Kerala)

प्र. ४. (अ) संक्षिप्त टिपा लिहा (कोणत्याही तीन) : (६) [१५]

(१) बोस्टन टी पार्टी

मुख्य मुद्दे: अमेरिकेतील ब्रिटिश वसाहतींनी चहाच्या कराराला विरोध केला. १६ डिसेंबर १७७३ रोजी सॅम्युअल ॲडम्स यांच्या नेतृत्वाखाली वसाहतवाद्यांनी बोस्टन बंदरात उभ्या असलेल्या ब्रिटिश जहाजावरील चहाच्या पेट्या समुद्रात फेकून दिल्या. या घटनेला 'बोस्टन टी पार्टी' म्हणतात. हे अमेरिकन स्वातंत्र्ययुद्धाचे एक प्रमुख कारण ठरले.

(२) ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनी

मुख्य मुद्दे: इंग्लंडमधील व्यापाऱ्यांनी पूर्वेकडील देशांशी व्यापार करण्यासाठी ३१ डिसेंबर १६०० रोजी या कंपनीची स्थापना केली. राणी एलिझाबेथने त्यांना व्यापाराची सनद दिली. भारतात सुरत येथे पहिली वखार स्थापन केली. कालांतराने कंपनीने भारतात राजकीय सत्ता मिळवली. १८५७ च्या उठावानंतर कंपनीची राजवट संपुष्टात आली.

(३) आर्य समाज

मुख्य मुद्दे: स्वामी दयानंद सरस्वती यांनी १८७५ मध्ये मुंबई येथे आर्य समाजाची स्थापना केली. त्यांनी 'वेदांकडे चला' हा संदेश दिला. जातीभेदाला विरोध केला आणि स्त्री शिक्षणाचा पुरस्कार केला. शुद्धीकरणाची चळवळ राबवली.

(ब) पुढील विधाने सकारण स्पष्ट करा (कोणतीही तीन) : (९)

(१) प्रबोधन पूर्व काळात कॅथॉलिक चर्च लोकांच्या व्यक्तिगत जीवनाचे नियंत्रण करणारी संस्था होती.

कारण: मध्ययुगीन युरोपात चर्चचा प्रभाव प्रचंड होता. मानवी जीवनाच्या सर्व क्षेत्रांवर चर्चची पकड होती. चर्चने बायबलच्या पलीकडे जाऊन विचार करण्यास बंदी घातली होती. पोपचे शब्द अंतिम मानले जात. लोकांना स्वतंत्र विचार करण्यास मुभा नव्हती, म्हणून चर्च लोकांच्या व्यक्तिगत जीवनाचे नियंत्रण करत असे.

(२) बडोदा संस्थानातील सामाजिक सुधारणेत महाराजा सयाजीराव गायकवाड यांचे योगदान महत्त्वाचे आहे.

कारण: सयाजीराव गायकवाड यांनी बडोदा संस्थानात मोफत व सक्तीच्या प्राथमिक शिक्षणाचा कायदा केला. त्यांनी अस्पृश्यता निवारणासाठी कार्य केले. विधवा विवाहाला प्रोत्साहन दिले आणि बालविवाहास प्रतिबंध केला. त्यांनी डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांना शिक्षणासाठी शिष्यवृत्ती दिली.

(३) जागतिक महायुद्धांचे भारतावर विपरीत परिणाम झाले.

कारण: भारताला इच्छा नसतानाही ब्रिटिशांच्या बाजूने युद्धात ओढले गेले. युद्धासाठी भारताची साधनसंपत्ती आणि सैनिकांचा वापर केला गेला. युद्धकाळात जीवनावश्यक वस्तूंचे भाव वाढले, महागाई वाढली. उद्यधंद्यावर निर्बंध आले आणि कर वाढवण्यात आले.

प्र. ५. तुमचे मत नोंदवा (कोणतेही तीन) : [९]

(१) युरोपीय वसाहतवादामुळे भारताचे आर्थिक शोषण झाले.

मत: हे विधान पूर्णपणे सत्य आहे. इंग्रजांनी भारताला कच्चा माल पुरवणारी वसाहत आणि पक्क्या मालाची बाजारपेठ बनवले. भारतीय उद्योगधंद्यांवर जाचक कर लादले, ज्यामुळे भारतीय हस्तकला आणि उद्योग नष्ट झाले. शेतीचे व्यापारीकरण केल्यामुळे शेतकऱ्यांचे हाल झाले. दादाभाई नौरोजींनी मांडलेल्या 'आर्थिक निसारण सिद्धांतातून' हे स्पष्ट होते की भारताची संपत्ती इंग्लंडकडे वाहून नेली गेली.

(३) महात्मा जोतीराव फुले हे महाराष्ट्रातील आद्य समाज सुधारक होते.

मत: मी या विधानाशी सहमत आहे. महात्मा फुलेंनी पुण्यात मुलींची पहिली शाळा सुरू करून स्त्री शिक्षणाचा पाया घातला. त्यांनी अस्पृश्यांसाठी स्वतःच्या घरातील पाण्याचा हौद खुला केला. 'सत्यशोधक समाजा'ची स्थापना करून त्यांनी गुलामगिरी, जातीभेद आणि अंधश्रद्धेविरुद्ध लढा दिला. त्यांनी विधवा विवाहाचा पुरस्कार केला आणि सती प्रथेला विरोध केला. त्यांच्या या क्रांतीकारी कार्यामुळे त्यांना 'आद्य समाज सुधारक' म्हटले जाते.

प्र. ६. पुढील प्रश्नांची सविस्तर उत्तरे लिहा (कोणतेही दोन) : [१०]

(१) आर्थिक राष्ट्रवादाचे स्वरूप व परिणाम सविस्तर लिहा.

उत्तर रूपरेषा: स्वरूप: आपल्या राष्ट्राच्या आर्थिक विकासाला प्राधान्य देणे. प्रतिस्पर्धी राष्ट्राची आर्थिक नाकेबंदी करणे. आयातीवर निर्बंध घालणे आणि निर्यातीला प्रोत्साहन देणे.
परिणाम: औद्योगिक क्रांतीनंतर युरोपात आर्थिक राष्ट्रवाद वाढला. यामुळे साम्राज्यवादाचा जन्म झाला. वसाहती मिळवण्यासाठी युरोपीय राष्ट्रांमध्ये स्पर्धा सुरू झाली. यातूनच जागतिक संघर्षाची बीजे रोवली गेली आणि पुढे महायुद्धे झाली.

(२) उमाजी नाईक यांच्या बंडाची माहिती लिहा.

उत्तर रूपरेषा: उमाजी नाईक हे रामोशी समाजाचे प्रमुख होते. त्यांनी पुणे, सातारा, अहमदनगर भागात ब्रिटिशांविरुद्ध सशस्त्र लढा दिला. १८२४ मध्ये त्यांनी पुण्याच्या तिजोरीवर धाड टाकली. त्यांनी लोकांना इंग्रजांविरुद्ध बंड करण्याचे आवाहन करणारा जाहिरनामा प्रसिद्ध केला. अखेरीस १८३२ मध्ये त्यांना पुणे येथे फाशी देण्यात आली.

प्र. ७. खालील प्रश्नांची दिलेल्या मुद्द्यांच्या आधारे सविस्तर उत्तरे लिहा (कोणतेही तीन) : [१५]

(१) इंग्रजांचे आशिया खंडातील वसाहतवादी धोरण स्पष्ट करा : (अ) नेपाळ (ब) सिक्कीम (क) भूतान

उत्तर:

(अ) नेपाळ: इंग्रजांनी नेपाळवर वर्चस्व प्रस्थापित करण्यासाठी दोन युद्धे केली. १८१६ मध्ये सुगौलीचा तह झाला, ज्यानुसार नेपाळने इंग्रजांचे वर्चस्व मान्य केले आणि तराईचा प्रदेश इंग्रजांना दिला.

(ब) सिक्कीम: दार्जिलिंगच्या चहाच्या मळ्यांसाठी सिक्कीम महत्त्वाचे होते. १८९० मध्ये सिक्कीम इंग्रजांचे संरक्षित राष्ट्र बनले. यामुळे तिबेटशी व्यापार करणे सोपे झाले.

(क) भूतान: भूतानच्या भौगोलिक स्थानामुळे भारताच्या संरक्षणाच्या दृष्टीने ते महत्त्वाचे होते. १८६५ च्या तहाने भूतानने काही प्रदेश इंग्रजांना दिला आणि बदल्यात इंग्रजांनी त्यांना वार्षिक अनुदान सुरू केले.

(४) अलिप्ततावादी चळवळ स्पष्ट करा : (अ) अलिप्ततावादी चळवळीचे स्वरूप (ब) अलिप्ततावादी चळवळीचे निकष (क) बेलग्रेड परिषद

उत्तर:

(अ) स्वरूप: दुसऱ्या महायुद्धानंतर जग अमेरिका आणि सोव्हिएत रशिया या दोन गटांत विभागले गेले (शीतयुद्ध). या दोन्ही गटात सामील न होता स्वतंत्र परराष्ट्र धोरण राबवणे म्हणजे अलिप्ततावाद. शांतता आणि सहकार्यावर भर देणे हे त्याचे स्वरूप होते.

(ब) निकष: स्वतंत्र परराष्ट्र धोरण असावे, कोणत्याही लष्करी करारात (उदा. नाटो, वॉर्सा) सामील नसावे, वसाहतवादाला विरोध असावा, परकीय लष्करी तळ आपल्या देशात नसावेत.

(क) बेलग्रेड परिषद: १९६१ मध्ये युगोस्लाव्हियाची राजधानी बेलग्रेड येथे अलिप्ततावादी राष्ट्रांची पहिली शिखर परिषद झाली. यात २५ देश सहभागी झाले होते. पंडित नेहरूंनी यात महत्त्वाची भूमिका बजावली.