Showing posts with label OCM. Show all posts

HSC OCM Board Question Paper Solution February 2026 (Marathi Medium) – 12th Commerce

```

बोर्ड प्रश्नपत्रिका : फेब्रुवारी २०२६

विषय: वाणिज्य संघटन व व्यवस्थापन

वेळ: ३ तास | एकूण गुण: ८०

प्र.१. (अ) रिकाम्या जागी योग्य पर्याय निवडून विधाने पुन्हा लिहा :

१) आयुर्विम्यास __________ तत्त्व लागू होत नाही. उत्तर: (क) नुकसान भरपाईचे

२) ग्राहक आणि ग्राहक यांच्यातील व्यवहार __________ च्या अंतर्गत होतात. उत्तर: (ब) C2C

३) व्यवस्थापनेची कार्ये __________ या कार्याने संपतात. उत्तर: (क) नियंत्रण

४) व्यवसायाने __________ वेळोवेळी माहिती पुरविली पाहिजे. उत्तर: (ब) मालकांना

५) किरकोळ बाजार हा असा बाजार आहे की जेथे किरकोळ व्यापारी प्रत्यक्षपणे मालाची विक्री __________ यांना लहान प्रमाणात करतो. उत्तर: (क) उपभोक्ता

प्र.१. (ब) योग्य जोड्या जुळवा :

'अ' गट	'ब' गट (उत्तर)
(अ) निर्देशनातील एकवाक्यता	(३) एक वरिष्ठ - एक योजना
(ब) नलिकेद्वारे वाहतूक (Pipeline)	(४) पेट्रोलियम आणि गॅस
(क) नोंदणी	(१०) पहिली पायरी
(ड) आर्थिक उद्देश	(९) नफा मिळविणे
(इ) बाजारपेठेचा राजा	(२) ग्राहक (Consumer)

प्र.१. (क) खालीलपैकी विधाने 'बरोबर' की 'चूक' ते लिहा :

१) लोक अदालत हे खऱ्या अर्थाने लोकांचे न्यायालय म्हणून ओळखले जाते. उत्तर: बरोबर

२) NEFT म्हणजे नॅशनल इलेक्ट्रिक फंड ट्रान्सफर. उत्तर: चूक (योग्य: नॅशनल इलेक्ट्रॉनिक फंड ट्रान्सफर)

३) विपणी हा शब्द लॅटिन भाषेतील 'मार्केट्स' शब्दापासून आलेला आहे. उत्तर: बरोबर (Mercatus)

४) व्यवस्थापनाचे प्रत्येक कार्य नियोजनावर आधारित नसते. उत्तर: चूक (नियोजन हे मूलभूत कार्य आहे)

५) औद्योगिक शांतता राखणे ही व्यवसाय संघटनांची जबाबदारी असते. उत्तर: बरोबर

प्र.१. (ड) योग्य क्रम लावा :

१) खरेदी विक्री, वस्तू पोहोच अवस्था, पूर्व-खरेदी किंवा विक्री उत्तर: पूर्व-खरेदी किंवा विक्री -> खरेदी विक्री -> वस्तू पोहोच अवस्था

२) ई-मेल, आंतर्देशीय पत्र, कुरिअर सेवा. उत्तर: आंतर्देशीय पत्र -> कुरिअर सेवा -> ई-मेल

३) जिल्हा न्यायाधीश, सर्वोच्च न्यायालयाचे न्यायाधीश, उच्च न्यायालयाचे न्यायाधीश. उत्तर: जिल्हा न्यायाधीश -> उच्च न्यायालयाचे न्यायाधीश -> सर्वोच्च न्यायालयाचे न्यायाधीश

४) स्थानिक बाजार, आंतरराष्ट्रीय बाजार, राष्ट्रीय बाजार. उत्तर: स्थानिक बाजार -> राष्ट्रीय बाजार -> आंतरराष्ट्रीय बाजार

५) नियंत्रण, संघटन, नियोजन. उत्तर: नियोजन -> संघटन -> नियंत्रण

```

प्र. २. खालील संज्ञा/संकल्पना स्पष्ट करा (कोणत्याही चार) : [८ गुण]

```

१) मोबदला तत्त्व (Principle of Remuneration)

अर्थ: हेन्री फेयॉल यांनी मांडलेल्या या तत्त्वानुसार कर्मचाऱ्यांना दिला जाणारा मोबदला (पगार/मजुरी) हा न्याय्य आणि वाजवी असावा.

महत्वाचे मुद्दे:

मोबदला असा असावा ज्यामुळे कर्मचारी आणि मालक दोघांनाही समाधान मिळेल.
योग्य मोबदल्यामुळे कर्मचाऱ्यांची कार्यक्षमता आणि उत्पादकता वाढते.
मालक आणि कर्मचारी यांच्यातील संबंध सुधारण्यास मदत होते.

२) व्यवस्थापन (Management)

अर्थ: इतरांकडून काम करून घेण्याची कला म्हणजे व्यवस्थापन होय. तसेच संघटनात्मक उद्दिष्टे साध्य करण्यासाठी मानवी, आर्थिक आणि भौतिक संसाधनांचा वापर करण्याची प्रक्रिया म्हणजे व्यवस्थापन.

महत्वाचे मुद्दे:

व्यवस्थापन ही एक कला (लोकांना हाताळणे) आणि शास्त्र (ज्ञानाची शाखा) आहे.
यात नियोजन, संघटन, कर्मचारी व्यवस्थापन, निर्देशन, समन्वय आणि नियंत्रण या कार्यांचा समावेश होतो.

३) संदेशवहन / संप्रेषण (Communication)

अर्थ: माहिती, कल्पना, तथ्य, विचार, मते आणि भावना एका व्यक्तीकडून दुसऱ्या व्यक्तीकडे पोहोचवण्याची प्रक्रिया म्हणजे संदेशवहन होय.

महत्वाचे मुद्दे:

ही एक द्विमार्गी प्रक्रिया आहे ज्यात प्रेषक (Sender) आणि प्राप्तकर्ता (Receiver) यांचा समावेश असतो.
संदेशवहन संघटनेच्या यशासाठी अत्यंत आवश्यक असते.

४) संघटन (Organizing)

अर्थ: नियोजित उद्दिष्टे साध्य करण्यासाठी कामे ओळखणे, गट करणे, जबाबदारी व अधिकार सोपवणे आणि संबंध प्रस्थापित करणे या प्रक्रियेला संघटन म्हणतात.

महत्वाचे मुद्दे:

यामुळे कामाची व संसाधनांची योग्य रचना तयार होते.
यामुळे कामातील गोंधळ आणि पुनरावृत्ती टाळता येते.

५) विमा (Insurance)

अर्थ: विमा हा दोन पक्षांमधील करार आहे, ज्यामध्ये विमा कंपनी (Insurer) विमाधारकाला (Insured) संभाव्य आर्थिक नुकसानीपासून भरपाई देण्याचे मान्य करते.

महत्वाचे मुद्दे:

विमा हप्ता (Premium): जोखीम स्वीकारल्याबद्दल विमाधारकाने कंपनीला दिलेला मोबदला.
हे जोखीम हस्तांतरणाचे साधन आहे.

६) जनहित याचिका (Public Interest Litigation)

अर्थ: जनहित याचिका म्हणजे वैयक्तिक हक्कांच्या अंमलबजावणीसाठी नव्हे तर सार्वजनिक हिताच्या किंवा सामान्य जनतेच्या महत्त्वाच्या मुद्द्यांसाठी न्यायालयात दाखल केलेली याचिका.

महत्वाचे मुद्दे:

कोणताही जागरूक नागरिक ही याचिका दाखल करू शकतो.
याचा मुख्य उद्देश समाजातील दुर्बल घटकांना न्याय मिळवून देणे आणि पर्यावरणासारख्या सार्वजनिक प्रश्नांवर उपाय शोधणे हा आहे.

प्र. ३. खालील घटना किंवा प्रसंगाचा अभ्यास करून आपले मत लिहा (कोणतेही दोन) :

प्रसंग १: श्री रमण एक यशस्वी उत्पादक आहेत... त्यांच्याकडे कच्चा आणि उत्पादित मालाचा साठा आहे... त्यांना संरक्षणासंबंधी काळजी वाटते... त्यांना एका शाखेतून दुसऱ्या शाखेत माल पाठवावा लागतो... निधीची आवश्यकता आहे.

(अ) त्यांना मालाचे सर्व प्रकारच्या धोक्यापासून संरक्षण देणारी सेवा सुचवा. उत्तर: त्यांना गोदाम (Warehousing) सेवा मालाचे संरक्षण करण्यासाठी उपयोगी ठरेल.

(ब) कोणती सेवा त्यांना जागेचा अडथळा दूर करण्यासाठी उपयोगी ठरेल? उत्तर: वाहतूक (Transport) सेवा त्यांना जागेचा अडथळा दूर करण्यास मदत करेल.

(क) कोणत्या सेवेद्वारे श्री रमण अर्थसाहाय्य मिळवू शकतात? उत्तर: श्री रमण बँकिंग (Banking) सेवेद्वारे अर्थसाहाय्य मिळवू शकतात.

प्रसंग २: अजय [www.flipkart.com](https://www.flipkart.com) वरून वस्तू खरेदी करतो आणि शितल ebay.com वरून जुन्या वस्तूंची खरेदी करते.

(अ) C2C शी संबंधित वेबसाईट कोणती? उत्तर: ebay.com ही C2C (ग्राहक ते ग्राहक) शी संबंधित वेबसाईट आहे.

(ब) B2C शी संबंधित वेबसाईट कोणती? उत्तर: [www.flipkart.com](https://www.flipkart.com) ही B2C (व्यवसाय ते ग्राहक) शी संबंधित वेबसाईट आहे.

(क) अजयने ऑनलाइन व्यवहार करताना कोणती पहिली पायरी अनुकरण करावी? उत्तर: पहिली पायरी म्हणजे नोंदणी (Registration) करणे.

प्रसंग ३: रंगाचे उत्पादन करणारी संस्था प्रक्रिया न केलेले विषारी सांडपाणी नदीत सोडते, ज्यामुळे आरोग्य समस्या निर्माण झाल्या आहेत.

(अ) रंगांचे उत्पादन करणाऱ्या संस्थेने कोणत्या स्वरूपाच्या जबाबदारीकडे दुर्लक्ष केले आहे? उत्तर: संस्थेने समाज आणि पर्यावरणाप्रती असलेल्या सामाजिक जबाबदारीकडे दुर्लक्ष केले आहे.

(ब) ते कोणत्या प्रकारचे प्रदूषण करतात? उत्तर: ते जल प्रदूषण (Water Pollution) करत आहेत.

(क) रंगांचे उत्पादन करणाऱ्या संस्थेने घ्यावयाचा कोणताही एक खबरदारीचा उपाय नमूद करा. उत्तर: त्यांनी सांडपाणी नदीत सोडण्यापूर्वी त्यावर प्रक्रिया (Effluent Treatment) केली पाहिजे.

```

प्र. ४. खालील फरक स्पष्ट करा (कोणतेही तीन) : [१२ गुण]

१) निर्देशन आणि नियंत्रण (Directing and Controlling)

फरकाचा मुद्दा	निर्देशन	नियंत्रण
अर्थ	कर्मचाऱ्यांना सूचना देणे, मार्गदर्शन करणे, प्रेरणा देणे व त्यांच्यावर देखरेख करणे म्हणजे निर्देशन होय.	प्रत्यक्ष कामगिरीची मानकांशी तुलना करणे आणि त्रुटी आढळल्यास सुधारणा करणे म्हणजे नियंत्रण होय.
क्रम	हे संघटन आणि कर्मचारी व्यवस्थापनानंतर येते. हे कृतीला सुरुवात करते.	हे व्यवस्थापन प्रक्रियेतील शेवटचे कार्य आहे.
उद्देश	कर्मचाऱ्यांकडून प्रभावीपणे काम करून घेणे हा उद्देश असतो.	ठरवलेल्या योजनेनुसार काम झाले की नाही हे पाहणे हा उद्देश असतो.

२) रस्ते वाहतूक आणि रेल्वे वाहतूक

फरकाचा मुद्दा	रस्ते वाहतूक	रेल्वे वाहतूक
वेग	रहदारी आणि रस्त्यांच्या स्थितीमुळे याचा वेग मर्यादित असतो.	रस्ते वाहतुकीच्या तुलनेत रेल्वेचा वेग जास्त असतो.
दारापर्यंत सेवा	रस्ते वाहतूक दारापर्यंत सेवा (Door-to-door) पुरवते.	रेल्वे वाहतूक दारापर्यंत सेवा पुरवू शकत नाही.
उपयुक्तता	कमी अंतरासाठी आणि नाशवंत वस्तूंसाठी उपयुक्त.	लांब अंतरासाठी आणि जड मालासाठी उपयुक्त.

३) परंपरागत व्यवसाय आणि ई-व्यवसाय

फरकाचा मुद्दा	परंपरागत व्यवसाय	ई-व्यवसाय (E-business)
स्थापना	जागा आणि कायदेशीर बाबींमुळे स्थापना करणे कठीण असते.	इंटरनेटमुळे स्थापना करणे सोपे असते.
भौतिक अस्तित्व	दुकाने किंवा कार्यालयाचे भौतिक अस्तित्व आवश्यक असते.	भौतिक अस्तित्वाची गरज नसते, हे आभासी (Virtual) असते.
ग्राहक संवाद	ग्राहकांसोबत समोरासमोर संवाद होतो (Face-to-face).	समोरासमोर संवाद होत नाही (Screen-to-screen).

४) जिल्हा आयोग आणि राष्ट्रीय आयोग

फरकाचा मुद्दा	जिल्हा आयोग	राष्ट्रीय आयोग
कार्यक्षेत्र	एका विशिष्ट जिल्ह्यापुरते मर्यादित असते.	संपूर्ण देशासाठी असते.
आर्थिक मर्यादा	ज्या तक्रारींमध्ये वस्तू किंवा सेवेचे मूल्य ५० लाखांपर्यंत असते, त्या तक्रारी येथे दाखल होतात.	ज्या तक्रारींमध्ये मूल्य १० कोटींपेक्षा जास्त असते, त्या तक्रारी येथे दाखल होतात.
अध्यक्ष	जिल्हा न्यायाधीश होण्यास पात्र व्यक्ती अध्यक्ष असते.	सर्वोच्च न्यायालयाचे आजी/माजी न्यायाधीश अध्यक्ष असतात.

प्र.५. खालील प्रश्नांची थोडक्यात उत्तरे लिहा (कोणतेही दोन) : [८ गुण]

१) ग्राहकांचे कोणतेही चार अधिकार / हक्क स्पष्ट करा.

ग्राहक संरक्षण कायद्यानुसार ग्राहकांना मिळालेले चार हक्क खालीलप्रमाणे आहेत:

सुरक्षिततेचा अधिकार: ग्राहकांच्या आरोग्यास किंवा जीवितास धोका निर्माण करणाऱ्या वस्तूंपासून संरक्षण मिळवण्याचा अधिकार ग्राहकाला आहे (उदा. विद्युत उपकरणे).
माहितीचा अधिकार: वस्तूंची गुणवत्ता, प्रमाण, शुद्धता, किंमत आणि दर्जा याबद्दल माहिती मिळवण्याचा अधिकार ग्राहकाला आहे.
निवडीचा अधिकार: विविध प्रकारच्या वस्तूंमधून आपल्या पसंतीची आणि परवडणारी वस्तू निवडण्याचा अधिकार ग्राहकाला आहे.
तक्रार निवारणाचा (ऐकले जाण्याचा) अधिकार: आपली तक्रार योग्य मंचावर मांडण्याचा आणि ती ऐकून घेण्याचा अधिकार ग्राहकाला आहे.

२) वस्तू विपणन मिश्रणाचे ४ पी (4Ps) स्पष्ट करा.

विपणन मिश्रणामध्ये खालील ४ घटकांचा समावेश होतो:

वस्तू (Product): ग्राहकांच्या गरजा पूर्ण करणारी वस्तू किंवा सेवा. यात वस्तूचा दर्जा, डिझाइन आणि पॅकेजिंग महत्त्वाचे असते.
किंमत (Price): वस्तूसाठी ग्राहकाने मोजलेले मूल्य. किंमत ठरवताना उत्पादन खर्च आणि स्पर्धा विचारात घेतली जाते.
स्थान (Place/Distribution): योग्य वेळी आणि योग्य ठिकाणी वस्तू उपलब्ध करून देणे. यात वितरणाचे माध्यम (Channels) महत्त्वाचे असते.
संवर्धन (Promotion): ग्राहकांना वस्तूबद्दल माहिती देणे आणि खरेदी करण्यास प्रवृत्त करणे. यात जाहिरात, वैयक्तिक विक्री इत्यादींचा समावेश होतो.

३) व्यावसायिक सेवांची कोणतीही चार वैशिष्ट्ये स्पष्ट करा.

अदृश्यता (Intangibility): सेवा डोळ्यांनी पाहता येत नाहीत किंवा स्पर्श करता येत नाहीत. त्या फक्त अनुभविता येतात.
अविभाज्यता (Inseparability): सेवा आणि सेवा देणारा व्यक्ती यांना वेगळे करता येत नाही. (उदा. डॉक्टर आणि उपचार).
विसंगतता (Inconsistency): प्रत्येक वेळी सेवेचा अनुभव वेगळा असू शकतो. ते देणाऱ्या व्यक्तीवर अवलंबून असते.
नाशवंतपणा (Perishability): सेवा साठवून ठेवता येत नाहीत. आजची न वापरलेली सेवा कायमची वाया जाते.

प्र. ६. खालील विधाने सकारण स्पष्ट करा (कोणतेही दोन) : [८ गुण]

१) समानतेचे तत्त्व महत्त्वाचे आहे.

कारण:

न्याय्य वागणूक: हेन्री फेयॉल यांच्या मते, व्यवस्थापनाने सर्व कर्मचाऱ्यांना समान आणि न्याय्य वागणूक दिली पाहिजे. जात, धर्म किंवा लिंग यावरून भेदभाव नसावा.
संघर्ष टाळणे: समानतेमुळे कर्मचाऱ्यांमध्ये असंतोष निर्माण होत नाही आणि व्यवस्थापन व कर्मचारी यांच्यातील संघर्ष टाळला जातो.
निष्ठा: जेव्हा कर्मचाऱ्यांना समान वागणूक मिळते, तेव्हा त्यांची संघटनेप्रती निष्ठा वाढते आणि ते अधिक कार्यक्षमतेने काम करतात.

२) 'योग्य व्यक्ती योग्य जागेवर योग्य मोबदल्यासह' हे कर्मचारी व्यवस्थापनेचे मूलभूत तत्त्व आहे.

कारण:

कार्यक्षमता: जेव्हा एखाद्या व्यक्तीला त्याच्या कौशल्यानुसार काम मिळते (योग्य व्यक्ती योग्य जागेवर), तेव्हा त्याची कार्यक्षमता वाढते.
समाधान: योग्य कामासाठी योग्य मोबदला मिळाल्यास कर्मचाऱ्याला कामाचे समाधान मिळते.
साधनसामग्रीचा वापर: योग्य निवडीमुळे मानवी संसाधनांचा अपव्यय टाळला जातो आणि संघटनेची उद्दिष्टे साध्य करणे सोपे जाते.

३) व्यवसाय संघटनांनी, पर्यावरण प्रदूषण व पर्यावरणीय असमतोल टाळला पाहिजे.

कारण:

सामाजिक जबाबदारी: व्यवसाय हा समाजाचा एक भाग आहे. पर्यावरणाचे रक्षण करणे ही व्यवसायाची नैतिक जबाबदारी आहे.
आरोग्य रक्षण: प्रदूषणामुळे मानवी आरोग्यावर गंभीर परिणाम होतात. हवा, पाणी आणि ध्वनी प्रदूषण टाळणे समाजाच्या हिताचे आहे.
कायदेशीर बंधन: सरकारने प्रदूषणाबाबत कडक कायदे केले आहेत. त्याचे उल्लंघन केल्यास व्यवसायावर कारवाई होऊ शकते.

४) ग्राहकांच्या हक्काचे संरक्षण करणे हे ग्राहक संघटनांचे ध्येय असते.

कारण:

पिळवणुकीविरुद्ध लढा: व्यापारी अनेकदा भेसळ, काळाबाजार किंवा चुकीच्या जाहिरातींद्वारे ग्राहकांची फसवणूक करतात. ग्राहक संघटना याविरुद्ध आवाज उठवतात.
जागृती: या संघटना ग्राहकांना त्यांच्या हक्कांची आणि जबाबदाऱ्यांची जाणीव करून देतात.
कायदेशीर मदत: ग्राहकांना न्यायालयात किंवा ग्राहक मंचाकडे तक्रार करण्यासाठी या संघटना मदत आणि मार्गदर्शन करतात.

```

प्र.७. खालील प्रश्न सोडवा (कोणतेही दोन) : [१० गुण]

```

१) ग्राहकांसाठी विपणनाचे असणारे महत्त्व स्पष्ट करा.

ग्राहकांसाठी विपणनाचे महत्त्व खालीलप्रमाणे आहे:

जागृती निर्माण करणे: विपणनामुळे ग्राहकांना बाजारात येणाऱ्या नवीन वस्तूबद्दल, तिच्या किंमतीबद्दल आणि उपयोगाबद्दल माहिती मिळते.
दर्जेदार वस्तू: विपणन संशोधनामुळे कंपन्या ग्राहकांच्या गरजा ओळखतात आणि त्यानुसार दर्जेदार वस्तू पुरवतात.
वस्तूंची विविधता: विपणनामुळे ग्राहकांना निवडीसाठी अनेक पर्याय उपलब्ध होतात. ग्राहक त्यांच्या आवडीनुसार वस्तू निवडू शकतात.
किंमत नियंत्रण: स्पर्धेमुळे कंपन्या वाजवी किंमतीत वस्तू देण्याचा प्रयत्न करतात, ज्याचा फायदा ग्राहकांना होतो.
ग्राहक समाधान: विक्रीपश्चात सेवा आणि तक्रार निवारण यांसारख्या सुविधांमुळे ग्राहकांचे समाधान होते.

२) उद्योजकाची कार्ये स्पष्ट करा.

उद्योजक हा व्यवसायाचा मुख्य घटक असतो. त्याची कार्ये खालीलप्रमाणे आहेत:

नावीन्यपूर्णता (Innovation): नवीन वस्तू, नवीन उत्पादन पद्धती किंवा नवीन बाजारपेठ शोधणे हे उद्योजकाचे मुख्य कार्य आहे.
उद्दिष्टे निश्चित करणे: व्यवसायाची अल्पकालीन आणि दीर्घकालीन उद्दिष्टे ठरवणे.
बाजारपेठेचा विकास: ग्राहकांची मागणी ओळखून त्यानुसार वस्तूंचे विपणन करणे.
नवीन तंत्रज्ञान: बदलत्या काळानुसार व्यवसायात नवीन तंत्रज्ञानाचा वापर करणे.
चांगले संबंध: कर्मचारी, ग्राहक आणि पुरवठादार यांच्याशी चांगले संबंध ठेवणे.
निधी उभारणी: व्यवसायासाठी आवश्यक भांडवलाची उभारणी करणे.

३) शास्त्रीय व्यवस्थापनाची कोणतीही पाच तत्त्वे स्पष्ट करा.

एफ. डब्ल्यू. टेलर यांनी मांडलेली तत्त्वे:

विज्ञान आहे, अंगठ्याचा नियम नाही (Science, Not Rule of Thumb): काम हे वैज्ञानिक विश्लेषणावर आधारित असावे, जुन्या अंदाजे पद्धतींवर नसावे.
समरसता, विवाद नाही (Harmony, Not Discord): व्यवस्थापन आणि कर्मचारी यांच्यात सामंजस्य असावे, संघर्ष नसावा.
मानसिक क्रांती (Mental Revolution): मालक आणि कामगार यांच्या दृष्टिकोनात बदल झाला पाहिजे. एकमेकांबद्दल आदर असावा.
सहकार्य, व्यक्तिवाद नाही (Cooperation): काम हे संघभावनेने आणि सहकार्याने केले पाहिजे, स्पर्धेने नव्हे.
जबाबदारीचे विभाजन: नियोजन करण्याचे काम व्यवस्थापनाचे आणि अंमलबजावणीचे काम कामगारांचे असावे.

प्र.८. खालील प्रश्नाचे सविस्तर उत्तर लिहा (कोणतेही एक) : [८ गुण]

१) विपणनाचा अर्थ काय? विपणनाची कार्ये सविस्तर स्पष्ट करा.

अर्थ: विपणन ही एक अशी सामाजिक प्रक्रिया आहे ज्याद्वारे व्यक्ती आणि गट त्यांना हव्या असलेल्या वस्तू आणि सेवा निर्माण करून, देऊन आणि विनिमय करून आपल्या गरजा पूर्ण करतात. सोप्या भाषेत, ग्राहकांच्या गरजा ओळखून त्या नफ्यासह पूर्ण करणे म्हणजे विपणन.

```

विपणनाची कार्ये:

विपणन संशोधन: बाजारातील स्थिती, ग्राहकांची आवड-निवड आणि स्पर्धक यांचा अभ्यास करणे. यामुळे ग्राहकाला नेमके काय हवे आहे हे समजते.
खरेदी आणि एकत्रीकरण: उत्पादनासाठी कच्चा माल विविध ठिकाणांहून खरेदी करणे आणि एका ठिकाणी गोळा करणे.
वस्तू रचना आणि विकास: ग्राहकांना आकर्षित करण्यासाठी वस्तूचे डिझाइन आकर्षक बनवणे. चांगल्या रचनेमुळे वस्तूची उपयुक्तता वाढते.
प्रमाणीकरण आणि प्रतवारी: वस्तूंचा आकार, रंग, दर्जा यानुसार मानके ठरवणे (प्रमाणीकरण) आणि त्या मानकांनुसार वस्तूंचे गट करणे (प्रतवारी). उदा. ए-ग्रेड, बी-ग्रेड.
वेष्टन आणि चिन्हांकन (Packaging and Labeling): वस्तूचे नुकसान होऊ नये आणि ती आकर्षक दिसावी म्हणून पॅकेजिंग करणे. तसेच वस्तूची माहिती (किंमत, घटक) वेष्टनावर छापणे (Labeling).
मुद्रांकन (Branding): वस्तूला ओळख मिळवून देण्यासाठी तिला विशिष्ट नाव, चिन्ह किंवा लोगो देणे. ब्रँडमुळे वस्तू स्पर्धकांपेक्षा वेगळी दिसते.
किंमत निश्चिती: वस्तूची किंमत ठरवणे हा महत्त्वाचा निर्णय असतो. किंमत ठरवताना खर्च, मागणी आणि स्पर्धा यांचा विचार करावा लागतो.
संवर्धन (Promotion): जाहिरात, वैयक्तिक विक्री या माध्यमांतून ग्राहकांना वस्तू खरेदी करण्यासाठी प्रवृत्त करणे.
वितरण: वाहतूक आणि गोदामाचा वापर करून वस्तू उत्पादकाकडून ग्राहकापर्यंत पोहोचवणे.

```

२) गोदामाचा अर्थ सांगा. गोदामांचे विविध प्रकार स्पष्ट करा.

अर्थ: गोदाम म्हणजे वस्तू साठवण्यासाठी वापरली जाणारी व्यावसायिक इमारत. वस्तूंचे उत्पादन आणि वापर यांमधील काळासाठी वस्तू सुरक्षित ठेवण्याची व्यवस्था म्हणजे साठवणूक किंवा गोदाम होय.

```

गोदामांचे प्रकार:

खाजगी गोदामे (Private Warehouses): मोठे उत्पादक किंवा व्यापारी स्वतःच्या वस्तू साठवण्यासाठी स्वतःची गोदामे बांधतात. यावर त्यांचे पूर्ण नियंत्रण असते.
सार्वजनिक गोदामे (Public Warehouses): ही गोदामे सर्वसामान्यांसाठी असतात. ठराविक भाडे देऊन कोणताही व्यापारी येथे माल ठेवू शकतो. ही गोदामे लहान व्यापाऱ्यांसाठी उपयुक्त असतात.
करदेय गोदामे (Bonded Warehouses): आयात केलेल्या मालावर जोपर्यंत सीमा शुल्क (Customs Duty) भरले जात नाही, तोपर्यंत हा माल या गोदामात ठेवला जातो. ही गोदामे बंदरांजवळ असतात आणि ती सरकारी परवान्याखाली चालतात.
करदत्त गोदामे (Duty Paid Warehouses): आयातदाराने शुल्क भरले आहे, पण वाहतुकीची सोय नसल्यामुळे माल नेला नाही, तर तो या गोदामात ठेवला जातो. ही गोदामे बंदराजवळ असतात.
शासकीय गोदामे: केंद्र किंवा राज्य सरकारद्वारे चालवली जाणारी गोदामे. उदा. केंद्रीय वखार महामंडळ (CWC). ही गोदामे शेतकरी आणि व्यापाऱ्यांसाठी कमी दरात उपलब्ध असतात.
सहकारी गोदामे: सहकारी संस्थांनी आपल्या सभासदांच्या फायद्यासाठी ही गोदामे चालवलेली असतात.
शीतगृहे (Cold Storage): नाशवंत वस्तू (उदा. फळे, भाज्या, दूध, मासे) साठवण्यासाठी ही गोदामे वापरली जातात. येथे तापमान कमी ठेवले जाते.

```

HSC Board Question Paper February 2020: Organisation of Commerce and Management (Marathi Medium)

Board Question Paper : February 2020

ORGANISATION OF COMMERCE AND MANAGEMENT

Time: 3 Hours Max. Marks: 80

For Solution of this Paper Click Here

सूचना :

(१) सर्व प्रश्न सोडविणे अनिवार्य आहे.
(२) उजवीकडील अंक प्रश्नांचे पूर्ण गुण दर्शवितात.
(३) डावीकडील अंक प्रश्नांचे क्रमांक दर्शवितात.
(४) प्रत्येक प्रश्नाच्या उत्तराचा प्रारंभ नवीन पानावर करावा.

प्र. १. (अ) प्रश्नांच्या खाली दिलेल्या संभाव्य पर्यायांमधून योग्य पर्याय निवडा व संपूर्ण विधाने पुन्हा लिहा. [५]

(१) अविभक्त हिंदू कुटुंब व्यवसायात कर्त्याची जबाबदारी _______ असते.

(अ) अमर्यादित (ब) मर्यादित (क) संयुक्त

(२) भारतामध्ये रेल्वेची मालकी व व्यवस्थापन _______ कडून केले जाते.

(अ) खाजगी कंपनी (ब) सरकार (क) खाजगी व्यक्ती

(३) आधुनिक स्पर्धात्मक बाजारपेठेत ग्राहकाला _______ असे संबोधतात.

(अ) राजा (ब) प्रतिनिधी (क) अधीक्षक

(४) हेन्री फेयॉलला _______ व्यवस्थापनाचा जनक असे म्हणतात.

(अ) आधुनिक (ब) शास्त्रीय (क) तांत्रिक

(५) व्यवसायाचे अंतिम ध्येय _______ समाधान करणे हे आहे.

(अ) भागधारकांचे (ब) ग्राहकांचे (क) मालकांचे

12th OCM Board Papers (March & July 2025)

OCM - March 2025 English Medium: View | Answer Key
OCM - March 2025 Marathi Medium: View | Answer Key
OCM - March 2025 Hindi Medium: View | Answer Key
OCM - July 2025 English Medium: View | Answer Key
OCM - July 2025 Marathi Medium: View | Answer Key

(ब) खालील ‘अ’ व ‘ब’ गटांतील शब्दांच्या योग्य जोड्या जुळवा. (५)

‘अ’ गट	‘ब’ गट
अ. सर्वमान्य नाममुद्रा (common seal)	१. एक व्यक्ती अनेक वरिष्ठ
ब. इ ─ व्यवसाय	२. नाशवंत वस्तू
क. आदेशातील एकवाक्यता	३. व्यवस्थापनाचे प्राथमिक कार्य
ड. शीतगृह	४. संयुक्त भांडवली संस्था
इ. नियंत्रण	५. इलेक्ट्रॉनिक व्यवसाय
	६. व्यवस्थापनाचे अंतिम कार्य
	७. एक व्यक्ती एक वरिष्ठ
	८. भागीदारी संस्था
	९. गुप्तता पाळणे (encryption)
	१०. टिकाऊ वस्तू

12th OCM Board Papers (March & July 2024)

OCM - March 2024 English Medium: View | Answer Key
OCM - March 2024 Marathi Medium: View | Answer Key
OCM - March 2024 Hindi Medium: View | Answer Key
OCM - July 2024 English Medium: View | Answer Key

(क) खालील विधानासाठी प्रत्येकी ‘एक’ योग्य शब्द, शब्दसमूह किंवा संज्ञा लिहा. (५)

(१) समाजाच्या कल्याणाकडे निर्देश करणारी व्यवसायाची कार्ये, कर्तव्ये.

(२) असा भागीदार जो भागीदारी संस्थेच्या दैनंदिन कारभारात प्रत्यक्ष भाग घेतो.

(३) ग्राहकाचा एक हक्क जो ग्राहकाला स्वतःचे मत मांडण्याची मुभा देतो.

(४) व्यावसायिक कामे करण्यासाठी दुसऱ्या कोणालाही दिल्या जाणाऱ्या आधुनिक करार प्रक्रियेचे नाव.

(५) व्यवस्थापनाचे असे कार्य, की जिथे व्यवस्थापक कर्मचाऱ्यांना सूचना देतो, मार्गदर्शन करतो आणि त्यांच्याशी संवाद साधतो.

12th OCM Board Papers (February & July 2023)

OCM - February 2023 English Medium: View | Answer Key
OCM - February 2023 Marathi Medium: View | Answer Key
OCM - July 2023 English Medium: View | Answer Key
OCM - July 2023 Marathi Medium: View | Answer Key

प्र. २. खालील संज्ञांमधील फरक स्पष्ट करा (कोणतेही तीन). [१५]

(१) व्यक्तिगत व्यापारी संस्था आणि भागीदारी संस्था

(२) चालू खाते आणि बचत खाते

(३) जिल्हा मंच आणि राज्य आयोग

(४) नियोजन आणि नियंत्रण

(५) सहकारी संस्था आणि संयुक्त भांडवली संस्था

12th OCM Board Papers (2014 - 2022)

OCM - March 2022 English Medium: View
OCM - March 2022 Marathi Medium: View | Answer Key
OCM - July 2022 English Medium: View | Answer Key
OCM - March 2020 English Medium: View
OCM - March 2020 Marathi Medium: View | Answer Key
OCM - March 2019: View
OCM - July 2018: View
OCM - March 2018: View
OCM - July 2017: View
OCM - March 2017: View
OCM - July 2016: View
OCM - March 2016: View
OCM - July 2015: View
OCM - March 2015: View
OCM - October 2014: View
OCM - March 2014: View

प्र. ३. खालीलपैकी कोणत्याही तीनवर संक्षिप्त टिपा लिहा. [१५]

(१) इ-व्यवसायाचे तोटे

(२) ग्राहक संरक्षणाचे महत्त्व

(३) आयुर्विमा पत्रांचे (योजनांचे) (policies) प्रकार

(४) व्यवस्थापन तत्त्वांचे महत्त्व

(५) शासनाप्रती व्यवसाय संघटनेच्या सामाजिक जबाबदाऱ्या

प्र. ४. खालील विधाने ‘बरोबर’ आहेत की ‘चूक’ ते सकारण लिहा (कोणतेही तीन): [१५]

(१) सहकारी संस्थेचा मुख्य हेतू जास्तीत जास्त नफा मिळविणे हा असतो.

(२) ग्राहक संरक्षण कायदा विक्रेत्यांच्या हितासाठी मंजूर केला गेला होता.

(३) रेल्वे वाहतूक घरपोच सेवा देते.

(४) इ-व्यवसाय जागतिक स्तरावर कुठल्याही क्षेत्रात काम करण्याची मुभा देते.

(५) प्रदूषण नियंत्रणासाठी व्यावसायिक संघटना जबाबदार असतात.

प्र. ५. खालील प्रश्नांची थोडक्यात उत्तरे लिहा. (कोणतेही दोन): [१०]

(१) गोदामांचे प्रकार सांगा.

(२) भागीदारांचे प्रकार सांगा.

(३) उद्योजकाची (entrepreneur) कार्ये सांगा.

(४) हेन्री फेयॉलची व्यवस्थापनाची कोणतीही पाच तत्त्वे सांगा.

प्र. ६. खालील प्रश्नाचे उत्तर लिहा (कोणताही एक): [१०]

‘सहकारी संस्थे’ ची व्याख्या द्या. सहकारी संस्थेची वैशिष्ट्ये विशद करा.

किंवा

‘नियंत्रणा’ ची व्याख्या द्या. नियंत्रणाचे महत्त्व विशद करा.

HSC Commerce OCM Question Paper Solution February 2020 Maharashtra Board Marathi Medium

Board Question Paper : February 2020
Organisation of Commerce and Management (Solved)

वेळ: ३ तास | एकूण गुण: ८०

सूचना:

सर्व प्रश्न सोडविणे अनिवार्य आहे.
उजवीकडील अंक प्रश्नांचे पूर्ण गुण दर्शवितात.
डावीकडील अंक प्रश्नांचे क्रमांक दर्शवितात.
प्रत्येक प्रश्नाच्या उत्तराचा प्रारंभ नवीन पानावर करावा.

प्रश्न १. (अ) प्रश्नांच्या खाली दिलेल्या संभाव्य पर्यायांमधून योग्य पर्याय निवडा व संपूर्ण विधाने पुन्हा लिहा. (५)

(१) अविभक्त हिंदू कुटुंब व्यवसायात कर्त्याची जबाबदारी _______ असते.

(अ) अमर्यादित
(ब) मर्यादित
(क) संयुक्त

उत्तर: अविभक्त हिंदू कुटुंब व्यवसायात कर्त्याची जबाबदारी (अ) अमर्यादित असते.

(२) भारतामध्ये रेल्वेची मालकी व व्यवस्थापन _______ कडून केले जाते.

(अ) खाजगी कंपनी
(ब) सरकार
(क) खाजगी व्यक्ती

उत्तर: भारतामध्ये रेल्वेची मालकी व व्यवस्थापन (ब) सरकार कडून केले जाते.

(३) आधुनिक स्पर्धात्मक बाजारपेठेत ग्राहकाला _______ असे संबोधतात.

(अ) राजा
(ब) प्रतिनिधी
(क) अधीक्षक

उत्तर: आधुनिक स्पर्धात्मक बाजारपेठेत ग्राहकाला (अ) राजा असे संबोधतात.

(४) हेन्री फेयॉलला _______ व्यवस्थापनाचा जनक असे म्हणतात.

(अ) आधुनिक
(ब) शास्त्रीय
(क) तांत्रिक

उत्तर: हेन्री फेयॉलला (अ) आधुनिक व्यवस्थापनाचा जनक असे म्हणतात.

(५) व्यवसायाचे अंतिम ध्येय _______ समाधान करणे हे आहे.

(अ) भागधारकांचे
(ब) ग्राहकांचे
(क) मालकाचे

उत्तर: व्यवसायाचे अंतिम ध्येय (ब) ग्राहकांचे समाधान करणे हे आहे.

12th OCM Board Papers (March & July 2025)

OCM - March 2025 English Medium: View | Answer Key
OCM - March 2025 Marathi Medium: View | Answer Key
OCM - March 2025 Hindi Medium: View | Answer Key
OCM - July 2025 English Medium: View | Answer Key
OCM - July 2025 Marathi Medium: View | Answer Key

(ब) खालील 'अ' व 'ब' गटांतील शब्दांच्या योग्य जोड्या जुळवा. (५)

'अ' गट	'ब' गट (उत्तर)
अ. सर्वमान्य नाममुद्रा (Common seal)	४. संयुक्त भांडवली संस्था
ब. इ – व्यवसाय	५. इलेक्ट्रॉनिक व्यवसाय
क. आदेशातील एकवाक्यता	७. एक व्यक्ती एक वरिष्ठ
ड. शीतगृह	२. नाशवंत वस्तू
इ. नियंत्रण	६. व्यवस्थापनाचे अंतिम कार्य

12th OCM Board Papers (March & July 2024)

OCM - March 2024 English Medium: View | Answer Key
OCM - March 2024 Marathi Medium: View | Answer Key
OCM - March 2024 Hindi Medium: View | Answer Key
OCM - July 2024 English Medium: View | Answer Key

(क) खालील विधानासाठी प्रत्येकी 'एक' योग्य शब्द, शब्दसमूह किंवा संज्ञा लिहा. (५)

(१) समाजाच्या कल्याणाकडे निर्देश करणारी व्यवसायाची कार्ये, कर्तव्ये.

उत्तर: व्यवसायाची सामाजिक जबाबदारी (Social Responsibility of Business)

(२) असा भागीदार जो भागीदारी संस्थेच्या दैनंदिन कारभारात प्रत्यक्ष भाग घेतो.

उत्तर: सक्रिय भागीदार (Active Partner)

(३) ग्राहकाचा एक हक्क जो ग्राहकाला स्वतःचे मत मांडण्याची मुभा देतो.

उत्तर: ऐकले जाण्याचा अधिकार (Right to be heard)

उत्तर: बाह्यसेवा / आऊटसोर्सिंग (Outsourcing)

उत्तर: निर्देशन (Directing)

12th OCM Board Papers (February & July 2023)

OCM - February 2023 English Medium: View | Answer Key
OCM - February 2023 Marathi Medium: View | Answer Key
OCM - July 2023 English Medium: View | Answer Key
OCM - July 2023 Marathi Medium: View | Answer Key

प्रश्न २. खालील संज्ञांमधील फरक स्पष्ट करा (कोणतेही तीन). [१५]

(१) व्यक्तिगत व्यापारी संस्था आणि भागीदारी संस्था

मुद्दा	व्यक्तिगत व्यापारी संस्था	भागीदारी संस्था
१. अर्थ	ज्या व्यवसायाची मालकी व व्यवस्थापन एकाच व्यक्तीकडे असते, त्यास व्यक्तिगत व्यापार असे म्हणतात.	ज्या व्यवसायात दोन किंवा अधिक व्यक्ती एकत्र येऊन व्यवसाय करतात, त्यास भागीदारी संस्था म्हणतात.
२. सदस्य संख्या	येथे फक्त एकच मालक किंवा सभासद असतो.	किमान २ आणि कमाल ५० सभासद असतात.
३. नोंदणी	व्यक्तिगत व्यापाराची नोंदणी करणे सक्तीचे नाही.	भारतात नोंदणी ऐच्छिक आहे (महाराष्ट्र सोडून), पण महाराष्ट्रात सक्तीची आहे.
४. भांडवल	एकाच व्यक्तीमुळे भांडवल मर्यादित असते.	अनेक भागीदार असल्यामुळे व्यक्तिगत व्यापाऱ्यापेक्षा जास्त भांडवल गोळा करता येते.

(२) चालू खाते आणि बचत खाते

मुद्दा	चालू खाते	बचत खाते
१. उद्देश	व्यावसायिक देणी-घेणी सुलभ करण्यासाठी हे खाते उघडले जाते.	बचतीची सवय लागावी या उद्देशाने हे खाते उघडले जाते.
२. खातेदार	व्यापारी, व्यावसायिक आणि कंपन्या हे खाते उघडतात.	पगारदार व्यक्ती, गृहिणी किंवा सामान्य नागरिक हे खाते उघडतात.
३. व्याज	या खात्यावर बँकेकडून व्याज दिले जात नाही.	या खात्यावर कमी दराने व्याज दिले जाते.
४. व्यवहार	दिवसातून कितीही वेळा व्यवहार करता येतात.	पैसे काढण्यावर काही बंधने असू शकतात.

(३) जिल्हा मंच आणि राज्य आयोग

मुद्दा	जिल्हा मंच	राज्य आयोग
१. कार्यक्षेत्र	याचे कार्यक्षेत्र एका जिल्ह्यापुरते मर्यादित असते.	याचे कार्यक्षेत्र संपूर्ण राज्यासाठी असते.
२. आर्थिक मर्यादा	२० लाखांपर्यंतचे दावे येथे दाखल करता येतात (२०१९ पूर्वीच्या कायद्यानुसार).	२० लाखांहून अधिक पण १ कोटींपर्यंतचे दावे येथे दाखल करता येतात.
३. अध्यक्ष	जिल्हा न्यायालयाचे न्यायाधीश किंवा निवृत्त न्यायाधीश अध्यक्ष असतात.	उच्च न्यायालयाचे न्यायाधीश किंवा निवृत्त न्यायाधीश अध्यक्ष असतात.

(४) नियोजन आणि नियंत्रण

मुद्दा	नियोजन	नियंत्रण
१. अर्थ	भविष्यात काय करायचे आहे हे आधीच ठरवणे म्हणजे नियोजन होय.	प्रत्यक्ष काम आणि नियोजित काम यांची तुलना करून चुका सुधारणे म्हणजे नियंत्रण होय.
२. क्रम	नियोजन हे व्यवस्थापनाचे पहिले आणि मूलभूत कार्य आहे.	नियंत्रण हे व्यवस्थापनाचे शेवटचे कार्य आहे.
३. स्वरूप	नियोजन हे भविष्याभिमुख असते.	नियंत्रण हे भूतकाळातील आणि वर्तमानकाळातील कृतींशी संबंधित असते.

12th OCM Board Papers (2014 - 2022)

OCM - March 2022 English Medium: View
OCM - March 2022 Marathi Medium: View | Answer Key
OCM - July 2022 English Medium: View | Answer Key
OCM - March 2020 English Medium: View
OCM - March 2020 Marathi Medium: View | Answer Key
OCM - March 2019: View
OCM - July 2018: View
OCM - March 2018: View
OCM - July 2017: View
OCM - March 2017: View
OCM - July 2016: View
OCM - March 2016: View
OCM - July 2015: View
OCM - March 2015: View
OCM - October 2014: View
OCM - March 2014: View

प्रश्न ३. खालीलपैकी कोणत्याही तीनवर संक्षिप्त टिपा लिहा. [१५]

(१) इ-व्यवसायाचे तोटे

वैयक्तिक संपर्काचा अभाव: इ-व्यवसायात ग्राहक आणि विक्रेता यांचा प्रत्यक्ष संपर्क येत नाही, त्यामुळे वस्तू हाताळून पाहता येत नाहीत.
वितरणास विलंब: वस्तू निवडल्यापासून ती ग्राहकापर्यंत पोहोचेपर्यंत वेळ लागतो. कधीकधी तांत्रिक कारणांमुळे वितरणास उशीर होऊ शकतो.
सुरक्षेच्या समस्या: ऑनलाइन व्यवहारात हॅकिंग, माहितीची चोरी किंवा फसवणूक होण्याची शक्यता असते.
तांत्रिक अडचणी: सर्व्हर डाऊन होणे, इंटरनेट कनेक्टिव्हिटी नसणे अशा समस्यांमुळे व्यवसायात अडथळे येऊ शकतात.

(२) ग्राहक संरक्षणाचे महत्त्व

ग्राहकांचे शोषण थांबवणे: भेसळ, काळाबाजार, जास्त किंमत आकारणे यांसारख्या अनुचित व्यापारी प्रथांपासून ग्राहकांचे रक्षण करण्यासाठी हे महत्त्वाचे आहे.
आरोग्याची सुरक्षितता: आरोग्यास हानिकारक असलेल्या वस्तूंपासून ग्राहकांचे रक्षण करणे आवश्यक आहे.
गुणवत्तेची हमी: ग्राहकांना योग्य दर्जाच्या आणि सुरक्षित वस्तू मिळाव्यात यासाठी ग्राहक संरक्षण महत्त्वाचे आहे.
तक्रार निवारण: ग्राहकांच्या तक्रारींचे निवारण करण्यासाठी योग्य व्यासपीठ उपलब्ध करून देणे.

(३) आयुर्विमा पत्रांचे (योजनांचे) प्रकार

आजीवन विमा (Whole Life Policy): यात विमाधारकाच्या मृत्यूनंतरच वारसाला पैसे मिळतात.
देवधनी विमा (Endowment Policy): ठराविक मुदतीनंतर किंवा मृत्यूनंतर, जे आधी घडेल तेव्हा रक्कम मिळते.
मुदत विमा (Term Insurance): हा फक्त ठराविक कालावधीसाठी असतो. मुदत संपल्यावर काहीच मिळत नाही, पण मृत्यू झाल्यास मोठी रक्कम मिळते.
मनी बॅक पॉलिसी (Money Back Policy): यात विमा रकमेचा काही भाग ठराविक अंतराने परत मिळतो.

प्रश्न ४. खालील विधाने 'बरोबर' आहेत की 'चूक' ते सकारण लिहा (कोणतेही तीन): [१५]

(१) सहकारी संस्थेचा मुख्य हेतू जास्तीत जास्त नफा मिळविणे हा असतो.

उत्तर: हे विधान चूक आहे.
कारण:

सहकारी संस्था ही सेवेच्या उद्देशाने स्थापन झालेली असते.
तिचा मुख्य उद्देश आपल्या सभासदांना कमी दरात उत्तम सेवा देणे हा असतो.
इतर व्यावसायिक संस्थांप्रमाणे नफा कमवणे हे सहकारी संस्थेचे प्राथमिक उद्दिष्ट नसते, नफा मिळवणे हा दुय्यम उद्देश असतो.

(२) ग्राहक संरक्षण कायदा विक्रेत्यांच्या हितासाठी मंजूर केला गेला होता.

उत्तर: हे विधान चूक आहे.
कारण:

ग्राहक संरक्षण कायदा १९८६ हा प्रामुख्याने ग्राहकांच्या हक्कांचे रक्षण करण्यासाठी मंजूर केला गेला आहे.
विक्रेत्यांच्या अनुचित व्यापारी प्रथा आणि फसवणुकीपासून ग्राहकांचे संरक्षण करणे हा या कायद्याचा मुख्य उद्देश आहे.
हा कायदा ग्राहकांना तक्रार निवारण यंत्रणा उपलब्ध करून देतो, विक्रेत्यांना नव्हे.

(३) रेल्वे वाहतूक घरपोच सेवा देते.

उत्तर: हे विधान चूक आहे.
कारण:

रेल्वे वाहतूक एका स्थानकापासून दुसऱ्या स्थानकापर्यंत सेवा देते.
रेल्वेचे जाळे निश्चित असते आणि ते घरापर्यंत पोहोचू शकत नाही.
घरपोच सेवेसाठी रस्ते वाहतुकीचा (Road Transport) वापर केला जातो.

(४) इ-व्यवसाय जागतिक स्तरावर कुठल्याही क्षेत्रात काम करण्याची मुभा देते.

उत्तर: हे विधान बरोबर आहे.
कारण:

इ-व्यवसाय इंटरनेटच्या माध्यमातून चालतो, ज्याला भौगोलिक सीमांचे बंधन नसते.
जगातील कोणत्याही कोपऱ्यातून ग्राहक वस्तू खरेदी करू शकतात आणि विक्रेता वस्तू विकू शकतो.
त्यामुळे इ-व्यवसायात जागतिक बाजारपेठ उपलब्ध होते.

(५) प्रदूषण नियंत्रणासाठी व्यावसायिक संघटना जबाबदार असतात.

उत्तर: हे विधान बरोबर आहे.
कारण:

व्यावसायिक संघटनांच्या उत्पादनामुळे हवा, पाणी आणि ध्वनी प्रदूषण होते.
पर्यावरणाचे रक्षण करणे ही व्यवसायाची सामाजिक आणि नैतिक जबाबदारी आहे.
प्रदूषणामुळे समाजाच्या आरोग्यावर विपरीत परिणाम होतो, म्हणून ते नियंत्रित करण्यासाठी व्यवसाय संघटना जबाबदार असतात.

प्रश्न ५. खालील प्रश्नांची थोडक्यात उत्तरे लिहा. (कोणतेही दोन): [१०]

(१) गोदामांचे प्रकार सांगा.

गोदामांचे मुख्य प्रकार खालीलप्रमाणे आहेत:

खाजगी गोदामे (Private Warehouses): मोठ्या उत्पादकांकडून स्वतःच्या वस्तू साठवण्यासाठी वापरली जातात.
सार्वजनिक गोदामे (Public Warehouses): ही गोदामे सामान्य जनतेसाठी भाडेतत्त्वावर उपलब्ध असतात.
करदेय गोदामे (Bonded Warehouses): आयात केलेल्या मालावर जकात (Custom Duty) भरेपर्यंत माल साठवण्यासाठी याचा वापर होतो.
करदत्त गोदामे (Duty Paid Warehouses): जकात भरल्यानंतर माल साठवण्यासाठी ही गोदामे वापरली जातात.
शासकीय गोदामे (Government Warehouses): केंद्र किंवा राज्य सरकारद्वारे चालवली जातात (उदा. FCI).
शीतगृहे (Cold Storage): नाशवंत वस्तू (फळे, भाज्या, दूध) टिकवण्यासाठी याचा वापर होतो.

(३) उद्योजकाची (entrepreneur) कार्ये सांगा.

उद्योजकाची प्रमुख कार्ये खालीलप्रमाणे आहेत:

नावीन्यपूर्णता (Innovation): नवीन वस्तू, नवीन उत्पादन पद्धती किंवा नवीन बाजारपेठ शोधणे.
उद्दिष्टे ठरवणे: व्यवसायाची अल्पकालीन आणि दीर्घकालीन उद्दिष्टे निश्चित करणे.
बाजारपेठेचा विकास: ग्राहकांच्या गरजा ओळखून नवीन ग्राहक मिळवणे आणि बाजारपेठ विस्तारणे.
नवीन तंत्रज्ञान: उत्पादनाचा दर्जा सुधारण्यासाठी आधुनिक तंत्रज्ञानाचा वापर करणे.
चांगले संबंध: कर्मचारी, ग्राहक आणि पुरवठादार यांच्याशी सलोख्याचे संबंध ठेवणे.

प्रश्न ६. 'सहकारी संस्थे' ची व्याख्या द्या. सहकारी संस्थेची वैशिष्ट्ये विशद करा. [१०]

व्याख्या: "सहकार म्हणजे समान उद्दिष्टे साध्य करण्यासाठी व्यक्तींनी स्वेच्छेने एकत्र येऊन स्थापन केलेली संघटना होय." किंवा "सहकार ही अशी संघटना आहे की ज्यात व्यक्ती आपल्या आर्थिक हितसंबंधांच्या वृद्धीसाठी स्वेच्छेने आणि समानतेच्या तत्त्वावर एकत्र येतात."

सहकारी संस्थेची वैशिष्ट्ये:

ऐच्छिक संघटना: सहकारी संस्थेचे सदस्यत्व सर्वांसाठी खुले आणि ऐच्छिक असते. कोणत्याही व्यक्तीवर सदस्य होण्यासाठी सक्ती केली जात नाही.
लोकशाही व्यवस्थापन: 'एक व्यक्ती एक मत' या तत्त्वावर सहकारी संस्थेचे कामकाज चालते. व्यवस्थापन समिती सदस्यांकडून निवडली जाते.
सेवेचा उद्देश: नफा मिळवणे हा मुख्य उद्देश नसून सभासदांना सेवा देणे आणि मदत करणे हा मुख्य हेतू असतो.
नोंदणी सक्तीची: सहकारी संस्था कायदा १९१२ किंवा राज्य सहकारी संस्था कायद्यानुसार नोंदणी करणे सक्तीचे असते (उदा. महाराष्ट्र सहकारी संस्था कायदा १९६०).
स्वतंत्र कायदेशीर अस्तित्व: नोंदणीनंतर संस्थेला सभासदांपासून वेगळे कायदेशीर अस्तित्व प्राप्त होते.
मर्यादित जबाबदारी: सभासदांची जबाबदारी त्यांनी खरेदी केलेल्या भागांच्या दर्शनी किमतीइतकीच मर्यादित असते.
सामानतेचे तत्त्व: सर्व सभासदांना समान हक्क असतात. भांडवल कितीही असले तरी मताचा अधिकार एकच असतो.

किंवा

'नियंत्रणा' ची व्याख्या द्या. नियंत्रणाचे महत्त्व विशद करा.

व्याख्या: फिलिप कोटलर यांच्या मते, "नियंत्रण ही अशी प्रक्रिया आहे ज्याद्वारे प्रत्यक्ष कामगिरीचे मोजमाप केले जाते आणि नियोजित मानकांशी तुलना करून त्रुटी सुधारल्या जातात."

नियंत्रणाचे महत्त्व:

उद्दिष्टांची पूर्तता: नियंत्रण प्रक्रियेमुळे व्यवसायाची ठरलेली उद्दिष्टे वेळेत पूर्ण होत आहेत की नाही हे समजते.
साधनांचा कार्यक्षम वापर: नियंत्रणामुळे साधनसामग्रीचा अपव्यय टाळला जातो आणि कर्मचाऱ्यांची कार्यक्षमता वाढते.
मानकांची अचूकता तपासणे: नियोजन करताना ठरवलेली मानके (Standards) वास्तववादी आहेत की नाहीत हे नियंत्रणाद्वारे समजते.
शिस्त व सुव्यवस्था: नियंत्रणामुळे संस्थेत शिस्त राहते आणि कर्मचाऱ्यांवर वचक राहतो.
कर्मचाऱ्यांना प्रोत्साहन: चांगली कामगिरी करणाऱ्या कर्मचाऱ्यांना ओळखून त्यांना बक्षीस किंवा बढती देण्यासाठी नियंत्रण उपयुक्त ठरते.
समन्वय साधणे: नियंत्रण हे विविध विभागांमधील कार्यामध्ये समन्वय साधण्यास मदत करते.

HSC OCM Board Question Paper February 2023 Maharashtra Board Marathi Medium

बोर्ड प्रश्नपत्रिका : फेब्रुवारी २०२३

वाणिज्य संघटन व व्यवस्थापन

वेळ: ३ तास एकूण गुण : ८०

सूचना:

सर्व प्रश्न सोडविणे अनिवार्य आहे.
उजव्या बाजूस दिलेले अंक प्रश्नांचे पूर्ण गुण दर्शवितात.
डाव्या बाजूस दिलेले अंक प्रश्नांचे क्रमांक दर्शवितात.
प्रत्येक प्रश्नाच्या उत्तराची सुरुवात नवीन पानावर करावी.

प्र.१. (अ) रिकाम्या जागी योग्य पर्याय निवडून विधाने पुन्हा लिहा. [५] [२०]

(१) संज्ञापन साखळी म्हणजे _______ पदक्रमानुसार उच्च स्तरापासून कनिष्ठ स्तरापर्यंत केलेला संवाद.

(अ) शिस्त (ब) ऐक्य (क) अधिकार

(२) नाशवंत वस्तू _______ गोदामात साठविल्या जातात.

(अ) करदेय (ब) शीतगृह (क) सरकारी

(३) ऑनलाईन व्यवहार करण्यास _______ आवश्यक असते.

(अ) नोंदणी (ब) व्यापार (क) व्यवसाय

(४) जिल्हा ग्राहक आयोगाचे अध्यक्ष _______ असतात.

(अ) जिल्हा न्यायाधीश (ब) उच्च न्यायालयाचे न्यायाधीश (क) सर्वोच्च न्यायालयाचे न्यायाधीश

(५) किरकोळ बाजार हा असा बाजार आहे, की जेथे किरकोळ व्यापारी प्रत्यक्षपणे मालाची विक्री _______ यांना लहान प्रमाणात करतो.

(अ) उत्पादक (ब) घाऊक व्यापारी (क) उपभोक्ता

12th OCM Board Papers (March & July 2025)

OCM - March 2025 English Medium: View | Answer Key
OCM - March 2025 Marathi Medium: View | Answer Key
OCM - March 2025 Hindi Medium: View | Answer Key
OCM - July 2025 English Medium: View | Answer Key
OCM - July 2025 Marathi Medium: View | Answer Key

(ब) योग्य जोड्या जुळवा. (५)

'अ' गट	'ब' गट
(अ) हेन्री फेयॉल	(१) एक प्रक्रिया जी सूचना, मार्गदर्शन, संवाद आणि प्रेरणा देते
(ब) निर्देशन	(२) शास्त्रीय व्यवस्थापनाचा सिद्धांत
(क) शासनाप्रती जबाबदारी	(३) एक प्रक्रिया ज्यात भरती, निवड, रुजू होणे व मोबदला ठरविला जातो
(ड) डिजिटल रोख	(४) नफा मिळविणे
(इ) मक्तेदारी	(५) नियम व कायद्यांचा आदर
	(६) फक्त सायबर स्पेसमध्येच अस्तित्व
	(७) सर्वत्र अस्तित्व
	(८) एकच खरेदीदार
	(९) आधुनिक व्यवस्थापनाचा सिद्धांत
	(१०) एकच विक्रेता

12th OCM Board Papers (March & July 2024)

OCM - March 2024 English Medium: View | Answer Key
OCM - March 2024 Marathi Medium: View | Answer Key
OCM - March 2024 Hindi Medium: View | Answer Key
OCM - July 2024 English Medium: View | Answer Key

(क) खालील विधाने 'बरोबर' की 'चूक' ते लिहा. (५)

(१) एफ. डब्ल्यू. टेलर यांनी व्यवस्थापनाची १४ तत्त्वे विकसित केली.

(२) चालू खाते हे नोकरदार व्यक्ती उघडतात.

(३) अनियंत्रित बाजार हा मागणी व पुरवठ्याच्या प्रभावावर चालतो.

(४) ग्राहक बाजारपेठेचा राजा असल्यामुळे त्यास कोणत्याही जबाबदाऱ्या नाहीत.

(५) लोक अदालत लोक न्यायालय म्हणून ओळखले जाते.

12th OCM Board Papers (February & July 2023)

OCM - February 2023 English Medium: View | Answer Key
OCM - February 2023 Marathi Medium: View | Answer Key
OCM - July 2023 English Medium: View | Answer Key
OCM - July 2023 Marathi Medium: View | Answer Key

(ड) गटात न बसणारा शब्द ओळखा. (५)

(१) नियोजन, संघटन, कर्मचारी व्यवस्थापन, लेखन

(२) ट्रेकिंग, वन्यजीव अभ्यास, घोडेस्वारी करणे, बैठे खेळ

(३) प्राथमिक पतसंस्था, राज्य सहकारी बँक, जिल्हा सहकारी बँक, विनिमय बँक

(४) B to B, B to C, A to Z, C to C

(५) भाग बाजार, परकीय चलन, सोने-चांदी बाजार, उत्पादित वस्तूंचा बाजार

12th OCM Board Papers (2014 - 2022)

OCM - March 2022 English Medium: View
OCM - March 2022 Marathi Medium: View | Answer Key
OCM - July 2022 English Medium: View | Answer Key
OCM - March 2020 English Medium: View
OCM - March 2020 Marathi Medium: View | Answer Key
OCM - March 2019: View
OCM - July 2018: View
OCM - March 2018: View
OCM - July 2017: View
OCM - March 2017: View
OCM - July 2016: View
OCM - March 2016: View
OCM - July 2015: View
OCM - March 2015: View
OCM - October 2014: View
OCM - March 2014: View

प्र.२. खालील संज्ञा / संकल्पना स्पष्ट करा (कोणत्याही चार). [८]

(१) व्यवस्थापन

(२) सामाजिक जबाबदारी

(३) विश्वस्त संकल्पना

(४) जनहित याचिका

(५) बांधणी/परिवेष्टन

(६) उत्पादन

प्र.३. खालील घटना किंवा परिस्थितीचा अभ्यास करून आपले मत लिहा (कोणतेही दोन). [६]

(१) श्री. राम, एक उद्योन्मुख उद्योजक यांनी आपल्या नवीन व्यवसायासाठी जमीन, पैसा, यंत्रसामग्री आणि कामगार वर्ग इत्यादी आवश्यक संसाधनांचा विचार करून आपल्या व्यवसाय संस्थेची रचना तयार केली आहे. त्यांनी श्री. श्याम यांना व्यवस्थापक म्हणून नियुक्त केले. श्री. राम यांनी कर्मचाऱ्यांची भरती, निवड, प्रशिक्षण, विकास आणि वेतन ठरविणे यांसारख्या जबाबदाऱ्या श्री. श्याम यांना दिल्या आहेत. श्री. राम यांनी कर्मचाऱ्यांना दिलेल्या मानकांनुसार कर्मचाऱ्यांनी केलेल्या कामांवर देखरेखीसाठी श्री. शुभम यांचीही नियुक्ती केली आहे. तसेच, गरजेनुसार श्री. शुभम कर्मचाऱ्यांना उपाययोजना सुचवतात. या संदर्भात खालील व्यक्तींकडून व्यवस्थापनाची कोणती कार्ये सादर केली जातात?

(१) श्री. राम
(ब) श्री. श्याम
(क) श्री. शुभम

(२) श्री. अमित हे व्यावसायिक आहेत. त्यांचे पुणे आणि नाशिक येथे कारखाने आहेत. श्री. अमित हे कुटुंबासह पुण्यामध्ये स्थायिक असून त्यांना ५ आणि ८ वर्षे वयाच्या दोन मुली आहेत.

(अ) श्री. अमित हे त्यांच्या पत्नी व दोन मुलींसाठी जीवन विमा घेऊ शकतात का?
(ब) श्री. अमित हे सागरी विमा त्यांच्या कारखान्यासाठी घेऊ शकतात का?
(क) आगीमुळे कारखान्याच्या होणाऱ्या नुकसानीच्या भरपाईसाठी कोणत्या प्रकारचा विमा श्री. अमित घेऊ शकतात?

(३) श्री. अथर्व यांनी धनादेशाद्वारे पैसे दिले आणि त्याचवेळी श्री. समर्थ यांनी (फंड ट्रान्स्फर) निधी वर्ग द्वारे पैसे दिले, तर...

(अ) कोणाचे पैसे जलद पद्धतीने दिले जातात?
(ब) कोणाचे पैसे देण्याची पद्धती ही पारंपरिक मार्गाने केली आहे?
(क) कोणाची पैसे देण्याची पद्धती ही इ-व्यवसायाशी संबंधित आहे?

प्र.४. खालील फरक स्पष्ट करा (कोणतेही तीन). [१२]

(१) चालू खाते आणि मुदत ठेव खाते

(२) संघटन आणि निर्देशन

(३) राज्य आयोग आणि राष्ट्रीय आयोग

(४) इ-वाणिज्य आणि इ-व्यवसाय

प्र.५. खालील प्रश्नांची थोडक्यात उत्तरे लिहा (कोणतेही दोन). [८]

(१) शास्त्रीय व्यवस्थापनाच्या कोणत्याही चार तंत्रांचे वर्णन करा.

(२) ग्राहक संरक्षणाच्या कोणत्याही चार गरजा स्पष्ट करा.

(३) विपणनाची कोणतीही चार कार्ये स्पष्ट करा.

प्र.६. खालील विधाने सकारण स्पष्ट करा (कोणतेही दोन) [८]

(१) नियंत्रण हे व्यवस्थापनाचे अंतिम कार्य आहे.

(२) उद्योजकता हा स्वयंरोजगाराचा सर्वात चांगला स्रोत आहे.

(३) ए. टी. एम. मधून कधीही पैसे काढता येतात.

(४) ग्राहकांस अनेक जबाबदाऱ्या आहेत.

प्र.७. खालील प्रश्न सोडवा (कोणतेही दोन). [१०]

(१) व्यवस्थापन तत्त्वाचे स्वरूप स्पष्ट करा.

(२) पोस्टाने पैसे (निधी) पाठविण्याच्या सेवा व सामान्य सेवा स्पष्ट करा.

(३) ग्राहकांप्रति व्यवसाय संघटनांच्या सामाजिक जबाबदाऱ्या स्पष्ट करा.

प्र.८. खालील प्रश्नांची सविस्तर उत्तरे लिहा (कोणतेही एक). [८]

(१) रस्ते वाहतूक म्हणजे काय? रस्ते वाहतुकीचे फायदे आणि तोटे सांगा.

(२) समाज व ग्राहकांसाठी विपणनाचे असणारे महत्त्व स्पष्ट करा.

For Solution of this Paper Click Here

HSC Board Question Paper July 2023: Organization of Commerce and Management (Marathi Medium)

बोर्ड प्रश्नपत्रिका : जुलै २०२३

वाणिज्य संघटन व व्यवस्थापन

वेळ: ३ तास एकूण गुण : ८०

सूचना:

(१) सर्व प्रश्न सोडविणे अनिवार्य आहे.
(२) उजव्या बाजूस दिलेले अंक प्रश्नांचे पूर्ण गुण दर्शवितात.
(३) डाव्या बाजूस दिलेले अंक प्रश्नांचे क्रमांक दर्शवितात.
(४) प्रत्येक प्रश्नाच्या उत्तराची सुरुवात नवीन पानावर करावी.

प्र.१. (अ) रिकाम्या जागी योग्य पर्याय निवडून विधाने पुन्हा लिहा. [५]

(१) व्यवस्थापनाचे कार्य _______ या कार्याने संपतात.

(अ) निर्देशन (ब) कर्मचारी व्यवस्थापन (क) नियंत्रण

(२) _______ शहरी रहिवाशांना ग्रामीण भागात आणून स्थानिक लोकवसाहत सामाजिक आणि आर्थिकदृष्ट्या सशक्त करते.

(अ) कृषी पर्यटन (ब) वैद्यकीय पर्यटन (क) मनोरंजन

(३) _______ वाहतुकीमुळे घरपोच सेवा दिली जाते.

(अ) रेल्वे (ब) रस्ते (क) हवाई

(४) ऑनलाईन खरेदीदार वस्तूची निवड करतो आणि _______ मध्ये टाकतो.

(अ) शॉपिंग मॉल (ब) शॉपिंग कार्ट (क) शॉपिंग बॅग

(५) _______ 'जागतिक ग्राहक दिन' म्हणून साजरा केला जातो.

(अ) २४ डिसेंबर (ब) २६ जानेवारी (क) १५ मार्च

12th OCM Board Papers (March & July 2025)

OCM - March 2025 English Medium: View | Answer Key
OCM - March 2025 Marathi Medium: View | Answer Key
OCM - March 2025 Hindi Medium: View | Answer Key
OCM - July 2025 English Medium: View | Answer Key
OCM - July 2025 Marathi Medium: View | Answer Key

(ब) योग्य जोड्या जुळवा. (५)

'अ' गट	'ब' गट
(अ) शास्त्रीय व्यवस्थापनाचा सिद्धांत	(१) हेन्री फेयॉल
(ब) समन्वय	(२) व्यवसाय प्रक्रिया बाह्यसेवा (BPO)
(क) बाह्यसेवा	(३) एफ. डब्ल्यू. टेलर
(ड) व्यवसायनीतीशास्त्र	(४) रस्ते वाहतूक कार्यालय (RTO)
(इ) नोंदणीकृत बोधचिन्ह	(५) गट कार्यातील प्रयत्नांचे एकत्रीकरण व समक्रमण
	(६) नफा मिळविणे
	(७) व्यवस्थापन करणे म्हणजे अंदाज बांधून आराखडा आखणे
	(८) व्यापारी चिन्ह
	(९) समाजशास्त्राची शाखा
	(१०) भारतीय प्रमाणित संस्था (ISI)

12th OCM Board Papers (March & July 2024)

OCM - March 2024 English Medium: View | Answer Key
OCM - March 2024 Marathi Medium: View | Answer Key
OCM - March 2024 Hindi Medium: View | Answer Key
OCM - July 2024 English Medium: View | Answer Key

(क) खालील विधाने 'बरोबर' की 'चूक' ते लिहा. (५)

(१) व्यवस्थापनाची तत्त्वे सार्वत्रिक आहेत.
(२) व्यवस्थापनाचे प्रत्येक कार्य नियोजनावर आधारित नसते.
(३) औद्योगिक शांतता राखणे ही व्यवसाय संघटनाची जबाबदारी असते.
(४) भारतात ग्राहक संरक्षण कायद्याची आवश्यकता नाही.
(५) नियंत्रित बाजार हा मागणी व पुरवठ्याच्या प्रमाणावर चालतो.

12th OCM Board Papers (February & July 2023)

OCM - February 2023 English Medium: View | Answer Key
OCM - February 2023 Marathi Medium: View | Answer Key
OCM - July 2023 English Medium: View | Answer Key
OCM - July 2023 Marathi Medium: View | Answer Key

(ड) खालील वाक्यांतील अधोरेखित शब्द दुरुस्त करून वाक्य पुन्हा लिहा: (५)

(१) नोकरीतील सुरक्षितता नेहमीच कर्मचाऱ्याच्या कार्यक्षमतेवर विपरीत परिणाम करते.
(२) कर्मचारी व्यवस्थापन हे यंत्राशी निगडित आहे.
(३) अप्रामाणिकपणे केलेल्या जाहिरातीला ग्राहक दीर्घकाळ स्वीकृती देतात.
(४) जिल्हा आयोग लोक न्यायालय म्हणूनही ओळखले जाते.
(५) प्रतवारीमुळे वस्तूची मोडतोड, नुकसान व हानी टाळण्यास मदत होते.

12th OCM Board Papers (2014 - 2022)

OCM - March 2022 English Medium: View
OCM - March 2022 Marathi Medium: View | Answer Key
OCM - July 2022 English Medium: View | Answer Key
OCM - March 2020 English Medium: View
OCM - March 2020 Marathi Medium: View | Answer Key
OCM - March 2019: View
OCM - July 2018: View
OCM - March 2018: View
OCM - July 2017: View
OCM - March 2017: View
OCM - July 2016: View
OCM - March 2016: View
OCM - July 2015: View
OCM - March 2015: View
OCM - October 2014: View
OCM - March 2014: View

प्र.२. खालील संज्ञा / संकल्पना स्पष्ट करा (कोणत्याही चार). [८]

(१) थकवा अभ्यास (२) नियोजन (३) संदेशवहन (४) सामाजिक जबाबदारी (५) नैतिक मूल्ये (६) ग्राहक शिक्षणाचा अधिकार

प्र.३. खालील घटना किंवा प्रसंगाचा अभ्यास करून आपले मत लिहा (कोणतेही दोन). [६]

(१) श्री. हर्षद एक उद्योजक असून पर्यावरणास अनुकूल भांडी तयार करण्याचा व्यवसाय करतात. दोन्ही स्त्री व पुरुष कामगार त्यांच्या कारखान्यात काम करतात. सर्व पुरुष कामगार थेट मशीनवर काम करतात, तर महिला संवेष्टन (पॅकेजिंग) विभागात कार्यरत आहेत. श्री. शरथ वित्त व्यवस्थापक (finance manager) तर श्रीमती नैना मानव संसाधन व्यवस्थापक (HR manager) म्हणून कार्यरत असून त्या कारखान्यात कर्मचारी नेमणूक करण्यासाठी जबाबदार आहेत, या आधारे

(अ) वरील परिस्थितीत व्यवस्थापनाचे कोणते तत्त्व समाविष्ट आहे?
(ब) या संस्थेत श्रीमती नैना यांचे पदनाम काय आहे?
(क) संस्थेच्या सर्वांगीण नियोजनासाठी कोण जबाबदार आहे?

(२) श्री. जगन हे पगारी कर्मचारी आहेत. ते आपल्या दोन मुलांसाठी संरक्षण देणारी, तसेच सज्ञान झाल्यानंतर आर्थिक गरजांची पूर्तता करण्याची खात्री देणारी विमा पॉलिसी घेऊ इच्छितात.

(अ) श्री. जगन यांना त्यांच्या मुलासंबंधीच्या गरजा समाधानकारक पूर्ण करणारी विमा पॉलिसी सुचवा.
(ब) विमा पॉलिसीचे लाभार्थी कोण आहेत?
(क) वरील घटनेमध्ये विम्याच्या कोणत्या तत्त्वाचा समावेश होतो?

(३) एका वाहन निर्मिती कंपनीने पुढील कार्यपद्धतींचा स्वीकार केला आहे.
(अ) कंपनीकडून फक्त पर्यावरणपूरक घटकांचा वापर केला जातो.
(ब) हानिकारक अशा टाकाऊ वस्तूंवर योग्य ती प्रक्रिया करूनच त्यांची विल्हेवाट लावली जाते.
(क) आंतरराष्ट्रीय मानकांप्रमाणे वाहनांच्या प्रदूषणाची पातळी राखली जाते.

(i) वरील व्यवसाय संघटना कोणत्या समूहाप्रति आपली सामाजिक जबाबदारी पार पडतात?
(ii) व्यवसाय संघटनेला कोणत्या प्रकारचे प्रदूषण होण्यापासून थांबवायचे आहे?
(iii) कोणत्या प्रकारचा संदेश त्यांना द्यावयाचा आहे?

प्र.४. खालील फरक स्पष्ट करा (कोणतेही तीन): [१२]

(१) संघटन आणि समन्वय (२) रेल्वे वाहतूक आणि हवाई वाहतूक (३) अग्नि विमा आणि सागरी विमा (४) जिल्हा आयोग आणि राष्ट्रीय आयोग

प्र.५. खालील प्रश्नांची थोडक्यात उत्तरे लिहा (कोणतेही दोन): [८]

(१) बाह्यसेवेचे कोणतेही चार फायदे स्पष्ट करा.
(२) ग्राहक संरक्षणाच्या कोणत्याही चार गरजा स्पष्ट करा.
(३) विपणनाची कोणतीही चार कार्ये स्पष्ट करा.

प्र.६. खालील विधाने सकारण स्पष्ट करा (कोणतेही दोन): [८]

(१) टेलर यांनी साधने व उपकरणे मानकीकरणावर भर दिला आहे.
(२) उद्योजक हा नवनिर्मितीक्षम असावा.
(३) इंटरनेटच्या साहाय्याने ऑनलाईन व्यवहार पार पाडले जातात.
(४) ग्राहकांस अनेक जबाबदाऱ्या आहेत.

प्र.७. खालील प्रश्न सोडवा (कोणतेही दोन). [१०]

(१) नियंत्रणाचे महत्त्व सांगा.
(२) गोदामाची कार्ये सांगा.
(३) विपणीचे क्षेत्रानुसार व व्यवहाराच्या आकारानुसार प्रकार स्पष्ट करा.

प्र.८. बँकेचा अर्थ स्पष्ट करून बँकांची दुय्यम कार्ये स्पष्ट करा. [८]

किंवा

समाजासाठी व व्यवसाय संस्थेसाठी विपणनाचे असणारे महत्त्व स्पष्ट करा.

For Solution of this Paper Click Here

OMTEX CLASSES

Main Menu

HSC OCM Board Question Paper Solution February 2026 (Marathi Medium) – 12th Commerce

बोर्ड प्रश्नपत्रिका : फेब्रुवारी २०२६

HSC Board Question Paper February 2020: Organisation of Commerce and Management (Marathi Medium)

For Solution of this Paper Click Here

सूचना :

12th OCM Board Papers (March & July 2025)

12th OCM Board Papers (March & July 2024)

12th OCM Board Papers (February & July 2023)

12th OCM Board Papers (2014 - 2022)

HSC Commerce OCM Question Paper Solution February 2020 Maharashtra Board Marathi Medium

Board Question Paper : February 2020Organisation of Commerce and Management (Solved)

प्रश्न १. (अ) प्रश्नांच्या खाली दिलेल्या संभाव्य पर्यायांमधून योग्य पर्याय निवडा व संपूर्ण विधाने पुन्हा लिहा. (५)

12th OCM Board Papers (March & July 2025)

(ब) खालील 'अ' व 'ब' गटांतील शब्दांच्या योग्य जोड्या जुळवा. (५)

12th OCM Board Papers (March & July 2024)

(क) खालील विधानासाठी प्रत्येकी 'एक' योग्य शब्द, शब्दसमूह किंवा संज्ञा लिहा. (५)

12th OCM Board Papers (February & July 2023)

प्रश्न २. खालील संज्ञांमधील फरक स्पष्ट करा (कोणतेही तीन). [१५]

(१) व्यक्तिगत व्यापारी संस्था आणि भागीदारी संस्था

(२) चालू खाते आणि बचत खाते

(३) जिल्हा मंच आणि राज्य आयोग

(४) नियोजन आणि नियंत्रण

12th OCM Board Papers (2014 - 2022)

प्रश्न ३. खालीलपैकी कोणत्याही तीनवर संक्षिप्त टिपा लिहा. [१५]

(१) इ-व्यवसायाचे तोटे

(२) ग्राहक संरक्षणाचे महत्त्व

(३) आयुर्विमा पत्रांचे (योजनांचे) प्रकार

प्रश्न ४. खालील विधाने 'बरोबर' आहेत की 'चूक' ते सकारण लिहा (कोणतेही तीन): [१५]

प्रश्न ५. खालील प्रश्नांची थोडक्यात उत्तरे लिहा. (कोणतेही दोन): [१०]

(१) गोदामांचे प्रकार सांगा.

(३) उद्योजकाची (entrepreneur) कार्ये सांगा.

प्रश्न ६. 'सहकारी संस्थे' ची व्याख्या द्या. सहकारी संस्थेची वैशिष्ट्ये विशद करा. [१०]

किंवा

'नियंत्रणा' ची व्याख्या द्या. नियंत्रणाचे महत्त्व विशद करा.

HSC OCM Board Question Paper February 2023 Maharashtra Board Marathi Medium

बोर्ड प्रश्नपत्रिका : फेब्रुवारी २०२३

वाणिज्य संघटन व व्यवस्थापन

सूचना:

12th OCM Board Papers (March & July 2025)

12th OCM Board Papers (March & July 2024)

12th OCM Board Papers (February & July 2023)

12th OCM Board Papers (2014 - 2022)

HSC Board Question Paper July 2023: Organization of Commerce and Management (Marathi Medium)

सूचना:

12th OCM Board Papers (March & July 2025)

12th OCM Board Papers (March & July 2024)

12th OCM Board Papers (February & July 2023)

12th OCM Board Papers (2014 - 2022)

Board Question Paper : February 2020
Organisation of Commerce and Management (Solved)