HSC Board July 2025 OCM Question Paper with Complete Solutions (Marathi Medium) - Commerce

बोर्ड प्रश्नपत्रिका : जुलै २०२५
वाणिज्य संघटन व व्यवस्थापन (संपूर्ण उत्तरे)

वेळ : ३ तास  |  एकूण गुण : ८०

प्र.१. (अ) रिकाम्या जागी योग्य पर्याय निवडून वाक्ये पुन्हा लिहा : [५]

(१) नाशवंत वस्तू ................... गोदामात साठविल्या जातात.

(अ) करदेय (ब) शीतगृह (क) सरकारी

उत्तर: नाशवंत वस्तू शीतगृह गोदामात साठविल्या जातात.

(२) ज्या प्रक्रियेत व्यावसायिक कामे करण्याचा करार दुसऱ्याला दिला जातो, त्या प्रक्रियेस ................... असे म्हणतात.

(अ) बाह्यसेवा (ब) व्यापार (क) ई-व्यवसाय

उत्तर: ज्या प्रक्रियेत व्यावसायिक कामे करण्याचा करार दुसऱ्याला दिला जातो, त्या प्रक्रियेस बाह्यसेवा असे म्हणतात.

(३) ‘नीतिशास्त्र’ ही संकल्पना ................... शब्दापासून घेतली आहे.

(अ) लॅटीन (ब) फ्रेंच (क) ग्रीक

उत्तर: ‘नीतिशास्त्र’ ही संकल्पना ग्रीक शब्दापासून घेतली आहे.

(४) ................... हिताचे संरक्षण करणे हा ग्राहक संघटनांचा मुख्य उद्देश असतो.

(अ) ग्राहकांच्या (ब) व्यापाऱ्यांच्या (क) उत्पादकांच्या

उत्तर: ग्राहकांच्या हिताचे संरक्षण करणे हा ग्राहक संघटनांचा मुख्य उद्देश असतो.

(५) व्यवस्थापनाची कार्ये ................... या कार्याने सुरू होतात.

(अ) संघटन (ब) नियोजन (क) समन्वय

उत्तर: व्यवस्थापनाची कार्ये नियोजन या कार्याने सुरू होतात.

12th OCM Board Papers (March & July 2025)

• OCM - March 2025 English Medium: View | Answer Key
• OCM - March 2025 Marathi Medium: View | Answer Key
• OCM - March 2025 Hindi Medium: View | Answer Key
• OCM - July 2025 English Medium: View | Answer Key
• OCM - July 2025 Marathi Medium: View | Answer Key

प्र.१. (ब) योग्य शब्द, शब्दसमूह, संज्ञा लिहा : [५]

1. एक अशी प्रक्रिया जी कर्मचाऱ्यांना संस्थात्मक उद्दिष्टे साध्य करण्यावर भर देते.

   उत्तर: निर्देशन (Directing)

2. एका व्यक्तीकडून दुसऱ्या व्यक्तीकडे कल्पना, वस्तुस्थिती, माहिती, इत्यादींचे देवाण घेवाण करण्याची कला.

   उत्तर: संदेशवहन (Communication)

3. इंटरनेटच्या मदतीने केले जाणारे व्यवहार.

   उत्तर: ई-व्यवसाय / ई-व्यापार (E-Business)

4. आरोग्य आणि जीवितास संरक्षण व सुरक्षिततेच्या संबंधीचा ग्राहकाचा अधिकार / हक्क.

   उत्तर: सुरक्षिततेचा अधिकार (Right to Safety)

5. एखाद्या उत्पादनाला विशिष्ट नाव देणे.

   उत्तर: नाममुद्रा / ब्रँडिंग (Branding)

12th OCM Board Papers (March & July 2024)

• OCM - March 2024 English Medium: View | Answer Key
• OCM - March 2024 Marathi Medium: View | Answer Key
• OCM - March 2024 Hindi Medium: View | Answer Key
• OCM - July 2024 English Medium: View | Answer Key

प्र.१. (क) खालील विधाने ‘बरोबर’ की ‘चूक’ ते लिहा : [५]

1. व्यवसाय नीतिशास्त्र ही नियमावली आहे.

   उत्तर: बरोबर

2. संघटनात्मक कार्य सुरळीत होण्यासाठी सहकार्याची आवश्यकता नसते.

   उत्तर: चूक

3. हवाई वाहतूक हे सर्वात स्वस्त वाहतुकीचे साधन आहे.

   उत्तर: चूक

4. भारतात ग्राहक संरक्षण कायद्याची आवश्यकता नाही.

   उत्तर: चूक

5. विपणी हा शब्द लॅटिन भाषेतील ‘मार्केट्स’ शब्दापासून आलेला आहे.

   उत्तर: बरोबर

12th OCM Board Papers (February & July 2023)

• OCM - February 2023 English Medium: View | Answer Key
• OCM - February 2023 Marathi Medium: View | Answer Key
• OCM - July 2023 English Medium: View | Answer Key
• OCM - July 2023 Marathi Medium: View | Answer Key

प्र.१. (ड) गटात न बसणारा शब्द शोधा : [५]

1. अधिकार व जबाबदारीचे तत्त्व, हालचालींचा अभ्यास, कामाच्या विभागणीचे तत्त्व, शिस्तीचे तत्त्व.

   उत्तर: हालचालींचा अभ्यास (इतर सर्व हेन्री फेयॉल यांची तत्त्वे आहेत, हे एफ.डब्ल्यू. टेलर यांचे आहे).

2. प्राथमिक सहकारी पत संस्था, राज्य सहकारी बँक, जिल्हा सहकारी बँक, विनिमय बँका.

   उत्तर: विनिमय बँका (इतर सर्व सहकारी बँकांची रचना आहेत).

3. डेबिट कार्ड, क्रेडिट कार्ड, आधार कार्ड, ए.टी.एम. कार्ड.

   उत्तर: आधार कार्ड (इतर सर्व पेमेंट कार्ड्स आहेत).

4. नोकरीची सुरक्षितता, आरोग्य व सुरक्षिततेची साधने, कामाची सुयोग्य स्थिती, योग्य प्रमाणात नफा.

   उत्तर: योग्य प्रमाणात नफा (इतर सर्व कर्मचाऱ्यांप्रती जबाबदाऱ्या आहेत).

5. भाग बाजार, परकीय चलन, सोने चांदी बाजार, उत्पादित वस्तूंचा बाजार.

   उत्तर: उत्पादित वस्तूंचा बाजार (इतर सर्व वित्तीय किंवा मालमत्ता बाजार आहेत).

12th OCM Board Papers (2014 - 2022)

• OCM - March 2022 English Medium: View
• OCM - March 2022 Marathi Medium: View | Answer Key
• OCM - July 2022 English Medium: View | Answer Key
• OCM - March 2020 English Medium: View
• OCM - March 2020 Marathi Medium: View | Answer Key
• OCM - March 2019: View
• OCM - July 2018: View
• OCM - March 2018: View
• OCM - July 2017: View
• OCM - March 2017: View
• OCM - July 2016: View
• OCM - March 2016: View
• OCM - July 2015: View
• OCM - March 2015: View
• OCM - October 2014: View
• OCM - March 2014: View

प्र.२. खालील संज्ञा / संकल्पना स्पष्ट करा (कोणत्याही चार) : [८]

(१) वेळ अभ्यास (Time Study)

वेळ अभ्यास हे वैज्ञानिक व्यवस्थापनाचे एक तंत्र आहे. यामध्ये कर्मचाऱ्याला एखादे विशिष्ट कार्य पूर्ण करण्यासाठी लागणाऱ्या वेळेचे निरीक्षण व नोंद केली जाते. याचा उद्देश कामाची मानके ठरवणे आणि कार्यक्षमता वाढवणे हा असतो.

(२) कर्मचारी व्यवस्थापन (Staffing)

कर्मचारी व्यवस्थापन म्हणजे संस्थेसाठी सक्षम आणि पात्र कर्मचाऱ्यांची भरती करणे, निवड करणे, त्यांना प्रशिक्षण देणे, त्यांचा विकास करणे आणि त्यांना मोबदला देणे. योग्य वेळी, योग्य कामासाठी, योग्य व्यक्तीची नेमणूक करणे म्हणजे कर्मचारी व्यवस्थापन होय.

(३) गोदाम (Warehousing)

गोदाम म्हणजे वस्तूंचे उत्पादन आणि वापर यांमधील वेळेच्या अंतरामुळे निर्माण होणारी साठवणुकीची गरज पूर्ण करणारी जागा. गोदामामुळे वस्तूंना 'समय उपयोगिता' (Time Utility) प्राप्त होते आणि वस्तूंचा पुरवठा नियमित राहतो.

(४) निर्देशन (Directing)

निर्देशन म्हणजे व्यवस्थापकांनी आपल्या हाताखालील कर्मचाऱ्यांना काम कसे करावे याबद्दल दिलेल्या सूचना, मार्गदर्शन, समुपदेशन आणि प्रेरणा देणे होय. ही एक निरंतर चालणारी प्रक्रिया आहे ज्यामुळे नियोजनाचे प्रत्यक्ष कृतीत रूपांतर होते.

(५) लोक अदालत (Lok Adalat)

लोक अदालत म्हणजे 'लोकांचे न्यायालय'. ही एक अशी व्यासपीठ आहे जिथे प्रलंबित खटले किंवा वादांचे तडजोडीने आणि सामोपचाराने निवारण केले जाते. हे जलद आणि स्वस्त न्याय मिळवून देण्याचे साधन आहे.

(६) वाहतूक (Transport)

व्यक्ती, प्राणी किंवा वस्तूंची एका ठिकाणाहून दुसऱ्या ठिकाणी हालचाल करणे म्हणजे वाहतूक होय. वाहतुकीमुळे 'स्थळ उपयोगिता' (Place Utility) निर्माण होते आणि व्यापाराचा विस्तार होण्यास मदत होते.

प्र.३. खालील घटना किंवा परिस्थितीचा अभ्यास करून आपले मत लिहा (कोणतेही दोन) : [६]

(१) श्री. अनिल हे व्यावसायिक आहेत. त्यांचे पुणे आणि नाशिक येथे कारखाने आहेत. श्री. अनिल हे कुटुंबासह पुण्यामध्ये स्थायिक असून त्यांना ५ आणि ८ वर्षे वयाच्या दोन मुली आहेत.

(अ) श्री. अनिल हे त्यांच्या पत्नी व दोन मुलींसाठी जीवन विमा घेऊ शकतात का?
उत्तर: होय, श्री. अनिल त्यांच्या पत्नी व दोन मुलींसाठी जीवन विमा घेऊ शकतात, कारण त्यांच्यात विमेय हित (Insurable Interest) आहे.

(ब) श्री. अनिल त्यांच्या कारखान्यासाठी सागरी विमा घेऊ शकतात का?
उत्तर: नाही, कारण पुणे आणि नाशिक हे दोन्ही देशंतर्गत (जमिनीवरील) ठिकाणे आहेत, त्यामुळे सागरी विम्याची गरज नाही. ते अग्नी विमा किंवा सामान्य विमा घेऊ शकतात.

(क) आगीमुळे कारखान्याच्या होणाऱ्या नुकसानीच्या भरपाईसाठी कोणत्या प्रकारचा विमा श्री. अनिल घेऊ शकतात?
उत्तर: आगीमुळे होणाऱ्या नुकसानीसाठी ते 'अग्नी विमा' (Fire Insurance) घेऊ शकतात.

(२) श्री. सागरने टायटनच्या दुकानातून घड्याळ खरेदी केले आणि त्याची मैत्रीण अंजलीने ऑनलाईन पद्धतीने घड्याळ खरेदी केले.

(अ) कोणी पारंपरिक मार्गाने / पद्धतीने खरेदी केली?
उत्तर: श्री. सागर यांनी दुकानात जाऊन प्रत्यक्ष खरेदी केल्यामुळे त्यांनी पारंपरिक मार्गाने खरेदी केली.

(ब) कोणी ऑनलाईन मार्गाने / पद्धतीने खरेदी केली?
उत्तर: अंजलीने ऑनलाईन पद्धतीने खरेदी केली.

(क) कोणत्या पद्धतीमध्ये जास्त जोखीम आहे?
उत्तर: ऑनलाईन खरेदी पद्धतीमध्ये जास्त जोखीम आहे (उदा. फसवणूक, वस्तू न मिळणे, इत्यादी).

(३) बळवंत कंपनी लिमिटेड आपल्या महिला कर्मचाऱ्यांना त्यांच्या लहान बालकांसाठी पाळणाघर व घरात थांबूनच काम करण्याची सवलत देते. जरी ते कामगार संघटनेचे सभासद असले तरी व्यवस्थापन निर्णय घेण्यापूर्वी त्यांच्या सूचनांची दखल घेते.

(अ) ही कृती करत असताना ते कोणत्या घटकांविषयी सामाजिक जबाबदारी पार पाडतात?
उत्तर: ते 'कर्मचारी' (Employees) या घटकाविषयी सामाजिक जबाबदारी पार पाडतात.

(ब) कंपनीकडून त्यांच्या कर्मचाऱ्यांना देण्यात आलेली कोणतीही एक सुविधा लिहा.
उत्तर: पाळणाघर (Crèche) किंवा घरातून काम करण्याची सवलत (Work from home).

(क) वरील घटनेमध्ये मालक, कोणत्या प्रकारच्या जबाबदारीचे अनुसरण करतात?
उत्तर: मालक 'कर्मचाऱ्यांप्रती असलेल्या सामाजिक जबाबदारीचे' (Social Responsibility towards Employees) अनुसरण करत आहेत.

प्र.४. खालील फरक स्पष्ट करा (कोणतेही तीन) : [१२]

(१) नियोजन आणि संघटन

मुद्दा	नियोजन (Planning)	संघटन (Organizing)
अर्थ	भविष्यात काय करायचे आहे, हे अगोदरच ठरवणे म्हणजे नियोजन होय.	नियोजित उद्दिष्टे साध्य करण्यासाठी लागणारी साधने गोळा करणे व त्यांची मांडणी करणे म्हणजे संघटन होय.
स्वरूप	नियोजन हे वैचारिक कार्य आहे.	संघटन हे प्रशासकीय कार्य आहे.
क्रम	हे व्यवस्थापनाचे पहिले आणि मूलभूत कार्य आहे.	नियोजनानंतर संघटनाचे कार्य केले जाते.
उद्देश	भविष्यातील जोखीम कमी करणे आणि उद्दिष्टे निश्चित करणे.	कामाची विभागणी करणे आणि अधिकार व जबाबदारी निश्चित करणे.

(२) जीवन विमा आणि अग्नी विमा

मुद्दा	जीवन विमा (Life Insurance)	अग्नी विमा (Fire Insurance)
अर्थ	हा मानवी जीवनाशी संबंधित जोखमीचा करार आहे.	हा मालमत्तेच्या आगीमुळे होणाऱ्या नुकसानीचा करार आहे.
कालावधी	हा विमा दीर्घ काळासाठी (उदा. २० वर्षे, आजीवन) घेतला जातो.	हा विमा सामान्यतः एका वर्षासाठी घेतला जातो.
नुकसान भरपाई	यात निश्चित रक्कम दिली जाते (गुंतवणूक व संरक्षण दोन्ही).	यात केवळ प्रत्यक्ष झालेले आर्थिक नुकसान भरून दिले जाते.
विमेय हित	विमा घेताना विमेय हित असणे आवश्यक आहे.	विमा घेताना आणि नुकसान होताना दोन्ही वेळी विमेय हित असणे आवश्यक आहे.

(३) ई-व्यवसाय आणि ई-वाणिज्य

मुद्दा	ई-व्यवसाय (E-Business)	ई-वाणिज्य (E-Commerce)
अर्थ	इंटरनेटचा वापर करून व्यवसायाची सर्व कार्ये करणे म्हणजे ई-व्यवसाय.	इंटरनेटद्वारे वस्तू व सेवांची खरेदी-विक्री करणे म्हणजे ई-वाणिज्य.
व्याप्ती	ई-व्यवसायाची व्याप्ती विस्तृत आहे. यात ई-वाणिज्य समाविष्ट आहे.	ई-वाणिज्याची व्याप्ती मर्यादित आहे. हा ई-व्यवसायाचा एक भाग आहे.
संकल्पना	ही एक व्यापक संकल्पना आहे.	ही एक संकुचित संकल्पना आहे.
समावेश	यात उत्पादन, वित्त, मानवी संसाधन इत्यादी सर्व कार्यांचा समावेश होतो.	यात प्रामुख्याने वितरणाशी संबंधित व्यवहार येतात.

(४) जिल्हा आयोग आणि राज्य आयोग

मुद्दा	जिल्हा आयोग	राज्य आयोग
कार्यक्षेत्र	एका जिल्ह्यापुरते मर्यादित असते.	संपूर्ण राज्यासाठी असते.
आर्थिक मर्यादा	रु. ५० लाखांपर्यंतच्या तक्रारी दाखल करता येतात.	रु. ५० लाखांपेक्षा जास्त परंतु २ कोटींपर्यंतच्या तक्रारी दाखल करता येतात.
अध्यक्ष	जिल्हा न्यायाधीश होण्यास पात्र असलेली व्यक्ती.	उच्च न्यायालयाचा न्यायाधीश (सध्याचा किंवा निवृत्त).
अपील	जिल्हा आयोगाच्या निर्णयाविरुद्ध राज्य आयोगाकडे अपील करता येते.	राज्य आयोगाच्या निर्णयाविरुद्ध राष्ट्रीय आयोगाकडे अपील करता येते.

प्र.५. खालील प्रश्नांची थोडक्यात उत्तरे लिहा (कोणतेही दोन) : [८]

(१) ग्राहक संरक्षणाच्या कोणत्याही चार गरजा स्पष्ट करा.

१. ग्राहकांचा सहभाग: व्यवसायाच्या निर्णयात ग्राहकांचा सहभाग वाढवण्यासाठी ग्राहक संरक्षणाची गरज आहे.
२. माहितीचा अभाव: ग्राहकांना वस्तूंच्या गुणवत्तेबद्दल, किमतीबद्दल पूर्ण माहिती नसते, त्यामुळे त्यांची फसवणूक होऊ नये म्हणून संरक्षणाची गरज आहे.
३. ग्राहकांची दिशाभूल: जाहिरातींद्वारे किंवा चुकीच्या माहितीद्वारे ग्राहकांची दिशाभूल केली जाते, त्यापासून रक्षण करण्यासाठी.
४. असंघटित ग्राहक: ग्राहक हे विखुरलेले आणि असंघटित असतात, त्यांना एकत्रित करून त्यांची ताकद वाढवण्यासाठी ग्राहक संरक्षण गरजेचे आहे.

(२) विपणीचे क्षेत्रानुसार व व्यवहाराच्या आकारानुसार प्रकार स्पष्ट करा.

क्षेत्रानुसार विपणीचे प्रकार:

• स्थानिक बाजारपेठ: जेथे वस्तूंचे उत्पादन होते त्याच ठिकाणी विक्री होते.
• राष्ट्रीय बाजारपेठ: देशाच्या सीमांतर्गत चालणारा व्यापार.
• आंतरराष्ट्रीय बाजारपेठ: दोन किंवा अधिक देशांमध्ये चालणारा व्यापार.

व्यवहाराच्या आकारानुसार प्रकार:

• घाऊक बाजारपेठ: जिथे मोठ्या प्रमाणावर वस्तूंची खरेदी-विक्री होते.
• किरकोळ बाजारपेठ: जिथे वस्तूंची लहान प्रमाणात थेट ग्राहकांना विक्री होते.

(३) गोदामाची कोणतीही चार कार्ये स्पष्ट करा.

१. साठवणूक: अतिरिक्त उत्पादित वस्तूंची भविष्यातील वापरासाठी साठवणूक करणे.
२. किमतीत स्थिरता: मागणी आणि पुरवठा यांचा समतोल साधून किमती स्थिर ठेवणे.
३. जोखीम पत्करणे: साठवणुकीच्या काळात वस्तूंची चोरी, आग, किंवा नासाडी यांपासून संरक्षण करणे.
४. वित्त पुरवठा: गोदामात ठेवलेल्या मालाच्या पावतीवर बँकांकडून कर्ज मिळू शकते.

प्र.६. खालील विधाने सकारण स्पष्ट करा (कोणतेही दोन) : [८]

(१) व्यवस्थापनाची तत्त्वे लवचीक स्वरूपाची असतात.

व्यवस्थापनाची तत्त्वे ही विज्ञानाप्रमाणे ताठर नसतात. ती मानवी वर्तणुकीशी संबंधित असतात. परिस्थिती, वेळ, आणि ठिकाणानुसार व्यवस्थापकाला या तत्त्वांमध्ये बदल करावा लागतो. व्यवसायाचे स्वरूप आणि आकारमानानुसार तत्त्वांचा वापर कमी-जास्त प्रमाणात करता येतो. म्हणून, व्यवस्थापनाची तत्त्वे लवचीक असतात.

(२) नियंत्रण हे व्यवस्थापनाचे अंतिम कार्य आहे.

नियोजनाने ठरवलेली उद्दिष्टे आणि प्रत्यक्ष झालेली कामे यांची तुलना करणे म्हणजे नियंत्रण होय. हे कार्य नियोजनापासून सुरू होणाऱ्या प्रक्रियेचा शेवट करते. जोपर्यंत नियोजन, संघटन, आणि अंमलबजावणी होत नाही, तोपर्यंत नियंत्रण करता येत नाही. नियंत्रणामुळे चुका समजतात आणि भविष्यासाठी सुधारणा करता येतात. म्हणूनच, नियंत्रण हे व्यवस्थापनाचे अंतिम परंतु महत्त्वाचे कार्य आहे.

(३) सामाजिक विकासामध्ये, व्यवसाय नीतिशास्त्र हे एक महत्त्वाचे तंत्र मानले जाते.

व्यवसाय नीतिशास्त्रामुळे व्यावसायिकांमध्ये प्रामाणिकपणा, पारदर्शकता आणि जबाबदारीची जाणीव निर्माण होते. जेव्हा व्यवसाय समाजाच्या हिताचा विचार करून चालवला जातो, तेव्हा ग्राहकांची फसवणूक थांबते, पर्यावरणाचे रक्षण होते आणि कर्मचाऱ्यांना योग्य वागणूक मिळते. यामुळे समाजाचा सर्वांगीण विकास होतो. म्हणून सामाजिक विकासात व्यवसाय नीतिशास्त्र महत्त्वाचे आहे.

(४) ग्राहकावर अनेक जबाबदाऱ्या आहेत.

केवळ हक्क मिळून चालत नाही, तर ग्राहकांनी जागरूक राहणे आवश्यक आहे. खरेदी करताना पावती घेणे, वस्तूची गुणवत्ता तपासणे (ISI मार्क बघणे), फसवणूक झाल्यास तक्रार करणे, पर्यावरणाचे रक्षण करणे आणि अनुचित व्यापाराला विरोध करणे यांसारख्या अनेक जबाबदाऱ्या ग्राहकांवर आहेत, जेणेकरून बाजारपेठेत शिस्त राहील.

प्र.७. खालील प्रश्न सोडवा (कोणतेही दोन) : [१०]

(१) हेन्री फेयॉल यांची व्यवस्थापनाची कोणतीही पाच तत्त्वे स्पष्ट करा.

हेन्री फेयॉल यांनी व्यवस्थापनाची १४ तत्त्वे मांडली आहेत, त्यापैकी ५ खालीलप्रमाणे आहेत:

1. कामाच्या विभागणीचे तत्त्व (Division of Work): कामाचे विभाजन केल्यामुळे कर्मचाऱ्यांमध्ये नैपुण्य आणि कार्यक्षमता वाढते.
2. अधिकार आणि जबाबदारीचे तत्त्व (Authority and Responsibility): अधिकार आणि जबाबदारी एकाच नाण्याच्या दोन बाजू आहेत. अधिकार मिळाल्यावर जबाबदारीही येते.
3. शिस्तीचे तत्त्व (Discipline): संस्थेच्या यशासाठी सर्व स्तरांवर शिस्त असणे अत्यंत आवश्यक आहे.
4. आदेशातील एकवाक्यतेचे तत्त्व (Unity of Command): कर्मचाऱ्याला एकाच वरिष्ठाकडून आदेश मिळाले पाहिजेत, जेणेकरून गोंधळ होणार नाही.
5. निर्देशातील एकवाक्यतेचे तत्त्व (Unity of Direction): समान उद्दिष्ट असलेल्या कामांसाठी एकच प्रमुख आणि एकच योजना असावी.

(२) उद्योजकाची वैशिष्ट्ये स्पष्ट करा.

1. कल्पकता (Innovation): उद्योजक नेहमी नवीन कल्पना, नवीन उत्पादने किंवा नवीन पद्धती शोधून काढतो.
2. जोखीम स्वीकारणे (Risk Bearing): व्यवसायात अनिश्चितता असते, तरीही नफा मिळवण्यासाठी उद्योजक जोखीम पत्करण्यास तयार असतो.
3. आत्मविश्वास (Self Confidence): यशासाठी स्वतःच्या क्षमतेवर पूर्ण विश्वास असणे आवश्यक आहे.
4. दूरदृष्टी (Future Vision): भविष्यातील बाजारपेठेचा अंदाज घेऊन निर्णय घेण्याची क्षमता.
5. नेतृत्व गुण (Leadership): कर्मचाऱ्यांना प्रोत्साहन देणे आणि टीमचे नेतृत्व करणे हे महत्त्वाचे वैशिष्ट्य आहे.

(३) विपणनाचे समाजासाठी असणारे महत्त्व स्पष्ट करा.

1. राहणीमान उंचावणे: विपणनामुळे नवीन आणि दर्जेदार वस्तू समाजाला उपलब्ध होतात, ज्यामुळे राहणीमान सुधारते.
2. रोजगार निर्मिती: विपणन प्रक्रियेत जाहिरात, वाहतूक, विक्री यांसारख्या क्षेत्रांत मोठ्या प्रमाणावर रोजगार उपलब्ध होतो.
3. वस्तूंची उपलब्धता: ग्राहकांना हव्या त्या वेळी आणि हव्या त्या ठिकाणी वस्तू उपलब्ध करून देणे शक्य होते.
4. किमतीत स्थिरता: मागणी आणि पुरवठा यांचे संतुलन राखून किमती स्थिर ठेवण्यास मदत होते.
5. ग्राहक जागृती: जाहिरातींद्वारे ग्राहकांना माहिती मिळते, ज्यामुळे त्यांची फसवणूक टळते.

प्र.८. खालील प्रश्नाचे उत्तर लिहा (कोणताही एक) : [८]

(१) विपणनाचा अर्थ सांगून विपणन मिश्रणाचे सात पी (7Ps) स्पष्ट करा.

अर्थ: विपणन म्हणजे अशी प्रक्रिया ज्याद्वारे वस्तू आणि सेवांचे ग्राहकांच्या गरजेनुसार नियोजन केले जाते, किंमत ठरवली जाते आणि वितरण केले जाते.

विपणन मिश्रणाचे ७ पी (7Ps of Marketing Mix):

1. वस्तू (Product): ग्राहकांची गरज पूर्ण करणारी वस्तू किंवा सेवा. तिची गुणवत्ता, डिझाइन आणि पॅकेजिंग महत्त्वाचे असते.
2. किंमत (Price): वस्तूच्या बदल्यात ग्राहकाकडून आकारली जाणारी रक्कम. किंमत स्पर्धात्मक आणि ग्राहकाला परवडणारी असावी.
3. स्थान (Place): वस्तू ग्राहकांपर्यंत पोहोचवण्यासाठी योग्य वितरण साखळी (Distribution Channel) निवडणे.
4. जाहिरात/संवर्धन (Promotion): उत्पादनाची माहिती ग्राहकांपर्यंत पोहोचवण्यासाठी जाहिरात, सेल्स प्रमोशन, पब्लिसिटी यांचा वापर करणे.
5. लोक (People): सेवा क्षेत्रात कर्मचारी (लोक) खूप महत्त्वाचे असतात. त्यांची वागणूक आणि कौशल्य व्यवसायावर परिणाम करते.
6. प्रक्रिया (Process): सेवा देण्याची पद्धत किंवा प्रक्रिया. उदा. मॅकडोनाल्ड्समध्ये अन्न देण्याची प्रक्रिया जलद असते.
7. भौतिक पुरावा (Physical Evidence): सेवा डोळ्यांनी दिसत नाही, पण ती ज्या वातावरणात दिली जाते (उदा. हॉटेलची सजावट, कर्मचाऱ्यांचा गणवेश) हा भौतिक पुरावा असतो.

(२) बँकेचा अर्थ स्पष्ट करून बँकांचे विविध प्रकार स्पष्ट करा.

बँकेचा अर्थ: बँक ही एक अशी वित्तीय संस्था आहे जी लोकांच्या ठेवी स्वीकारते आणि गरजूंना कर्जे देते तसेच इतर वित्तीय सेवा पुरवते.

बँकांचे प्रकार:

1. मध्यवर्ती बँक (Central Bank): देशाची सर्वोच्च बँक (उदा. RBI). ती नोटा छापते आणि इतर बँकांवर नियंत्रण ठेवते.
2. व्यापारी बँका (Commercial Banks): या बँका नफा कमावण्यासाठी ठेवी स्वीकारतात आणि कर्जे देतात (उदा. SBI, HDFC).
3. सहकारी बँका (Co-operative Banks): सहकार तत्त्वावर चालणाऱ्या बँका, ज्या ग्रामीण आणि शहरी भागात कमी व्याजावर कर्ज देतात.
4. विकास बँका (Development Banks): उद्योगांना दीर्घकालीन भांडवल पुरवण्यासाठी स्थापन झालेल्या बँका (उदा. SIDBI, IFCI).
5. विनिमय बँका (Exchange Banks): विदेशी व्यापारासाठी आणि परकीय चलन व्यवहारासाठी मदत करणाऱ्या बँका.
6. प्रादेशिक ग्रामीण बँका (RRBs): ग्रामीण भागातील शेतकरी आणि कारागीर यांना वित्तपुरवठा करण्यासाठी.
7. बचत बँका (Savings Banks): लोकांमध्ये बचतीची सवय लावण्यासाठी (उदा. पोस्टल सेव्हिंग बँक).