HSC Commerce OCM Question Paper Solution February 2020 Maharashtra Board Marathi Medium

Board Question Paper : February 2020
Organisation of Commerce and Management (Solved)

वेळ: ३ तास | एकूण गुण: ८०

सूचना:

1. सर्व प्रश्न सोडविणे अनिवार्य आहे.
2. उजवीकडील अंक प्रश्नांचे पूर्ण गुण दर्शवितात.
3. डावीकडील अंक प्रश्नांचे क्रमांक दर्शवितात.
4. प्रत्येक प्रश्नाच्या उत्तराचा प्रारंभ नवीन पानावर करावा.

प्रश्न १. (अ) प्रश्नांच्या खाली दिलेल्या संभाव्य पर्यायांमधून योग्य पर्याय निवडा व संपूर्ण विधाने पुन्हा लिहा. (५)

(१) अविभक्त हिंदू कुटुंब व्यवसायात कर्त्याची जबाबदारी _______ असते.

• (अ) अमर्यादित
• (ब) मर्यादित
• (क) संयुक्त

उत्तर: अविभक्त हिंदू कुटुंब व्यवसायात कर्त्याची जबाबदारी (अ) अमर्यादित असते.

(२) भारतामध्ये रेल्वेची मालकी व व्यवस्थापन _______ कडून केले जाते.

• (अ) खाजगी कंपनी
• (ब) सरकार
• (क) खाजगी व्यक्ती

उत्तर: भारतामध्ये रेल्वेची मालकी व व्यवस्थापन (ब) सरकार कडून केले जाते.

(३) आधुनिक स्पर्धात्मक बाजारपेठेत ग्राहकाला _______ असे संबोधतात.

• (अ) राजा
• (ब) प्रतिनिधी
• (क) अधीक्षक

उत्तर: आधुनिक स्पर्धात्मक बाजारपेठेत ग्राहकाला (अ) राजा असे संबोधतात.

(४) हेन्री फेयॉलला _______ व्यवस्थापनाचा जनक असे म्हणतात.

• (अ) आधुनिक
• (ब) शास्त्रीय
• (क) तांत्रिक

उत्तर: हेन्री फेयॉलला (अ) आधुनिक व्यवस्थापनाचा जनक असे म्हणतात.

(५) व्यवसायाचे अंतिम ध्येय _______ समाधान करणे हे आहे.

• (अ) भागधारकांचे
• (ब) ग्राहकांचे
• (क) मालकाचे

उत्तर: व्यवसायाचे अंतिम ध्येय (ब) ग्राहकांचे समाधान करणे हे आहे.

12th OCM Board Papers (March & July 2025)

• OCM - March 2025 English Medium: View | Answer Key
• OCM - March 2025 Marathi Medium: View | Answer Key
• OCM - March 2025 Hindi Medium: View | Answer Key
• OCM - July 2025 English Medium: View | Answer Key
• OCM - July 2025 Marathi Medium: View | Answer Key

(ब) खालील 'अ' व 'ब' गटांतील शब्दांच्या योग्य जोड्या जुळवा. (५)

'अ' गट	'ब' गट (उत्तर)
अ. सर्वमान्य नाममुद्रा (Common seal)	४. संयुक्त भांडवली संस्था
ब. इ – व्यवसाय	५. इलेक्ट्रॉनिक व्यवसाय
क. आदेशातील एकवाक्यता	७. एक व्यक्ती एक वरिष्ठ
ड. शीतगृह	२. नाशवंत वस्तू
इ. नियंत्रण	६. व्यवस्थापनाचे अंतिम कार्य

12th OCM Board Papers (March & July 2024)

• OCM - March 2024 English Medium: View | Answer Key
• OCM - March 2024 Marathi Medium: View | Answer Key
• OCM - March 2024 Hindi Medium: View | Answer Key
• OCM - July 2024 English Medium: View | Answer Key

(क) खालील विधानासाठी प्रत्येकी 'एक' योग्य शब्द, शब्दसमूह किंवा संज्ञा लिहा. (५)

(१) समाजाच्या कल्याणाकडे निर्देश करणारी व्यवसायाची कार्ये, कर्तव्ये.

उत्तर: व्यवसायाची सामाजिक जबाबदारी (Social Responsibility of Business)

(२) असा भागीदार जो भागीदारी संस्थेच्या दैनंदिन कारभारात प्रत्यक्ष भाग घेतो.

उत्तर: सक्रिय भागीदार (Active Partner)

(३) ग्राहकाचा एक हक्क जो ग्राहकाला स्वतःचे मत मांडण्याची मुभा देतो.

उत्तर: ऐकले जाण्याचा अधिकार (Right to be heard)

(४) व्यावसायिक कामे करण्यासाठी दुसऱ्या कोणालाही दिल्या जाणाऱ्या आधुनिक करार प्रक्रियेचे नाव.

उत्तर: बाह्यसेवा / आऊटसोर्सिंग (Outsourcing)

(५) व्यवस्थापनाचे असे कार्य, की जिथे व्यवस्थापक कर्मचाऱ्यांना सूचना देतो, मार्गदर्शन करतो आणि त्यांच्याशी संवाद साधतो.

उत्तर: निर्देशन (Directing)

12th OCM Board Papers (February & July 2023)

• OCM - February 2023 English Medium: View | Answer Key
• OCM - February 2023 Marathi Medium: View | Answer Key
• OCM - July 2023 English Medium: View | Answer Key
• OCM - July 2023 Marathi Medium: View | Answer Key

प्रश्न २. खालील संज्ञांमधील फरक स्पष्ट करा (कोणतेही तीन). [१५]

(१) व्यक्तिगत व्यापारी संस्था आणि भागीदारी संस्था

मुद्दा	व्यक्तिगत व्यापारी संस्था	भागीदारी संस्था
१. अर्थ	ज्या व्यवसायाची मालकी व व्यवस्थापन एकाच व्यक्तीकडे असते, त्यास व्यक्तिगत व्यापार असे म्हणतात.	ज्या व्यवसायात दोन किंवा अधिक व्यक्ती एकत्र येऊन व्यवसाय करतात, त्यास भागीदारी संस्था म्हणतात.
२. सदस्य संख्या	येथे फक्त एकच मालक किंवा सभासद असतो.	किमान २ आणि कमाल ५० सभासद असतात.
३. नोंदणी	व्यक्तिगत व्यापाराची नोंदणी करणे सक्तीचे नाही.	भारतात नोंदणी ऐच्छिक आहे (महाराष्ट्र सोडून), पण महाराष्ट्रात सक्तीची आहे.
४. भांडवल	एकाच व्यक्तीमुळे भांडवल मर्यादित असते.	अनेक भागीदार असल्यामुळे व्यक्तिगत व्यापाऱ्यापेक्षा जास्त भांडवल गोळा करता येते.

(२) चालू खाते आणि बचत खाते

मुद्दा	चालू खाते	बचत खाते
१. उद्देश	व्यावसायिक देणी-घेणी सुलभ करण्यासाठी हे खाते उघडले जाते.	बचतीची सवय लागावी या उद्देशाने हे खाते उघडले जाते.
२. खातेदार	व्यापारी, व्यावसायिक आणि कंपन्या हे खाते उघडतात.	पगारदार व्यक्ती, गृहिणी किंवा सामान्य नागरिक हे खाते उघडतात.
३. व्याज	या खात्यावर बँकेकडून व्याज दिले जात नाही.	या खात्यावर कमी दराने व्याज दिले जाते.
४. व्यवहार	दिवसातून कितीही वेळा व्यवहार करता येतात.	पैसे काढण्यावर काही बंधने असू शकतात.

(३) जिल्हा मंच आणि राज्य आयोग

मुद्दा	जिल्हा मंच	राज्य आयोग
१. कार्यक्षेत्र	याचे कार्यक्षेत्र एका जिल्ह्यापुरते मर्यादित असते.	याचे कार्यक्षेत्र संपूर्ण राज्यासाठी असते.
२. आर्थिक मर्यादा	२० लाखांपर्यंतचे दावे येथे दाखल करता येतात (२०१९ पूर्वीच्या कायद्यानुसार).	२० लाखांहून अधिक पण १ कोटींपर्यंतचे दावे येथे दाखल करता येतात.
३. अध्यक्ष	जिल्हा न्यायालयाचे न्यायाधीश किंवा निवृत्त न्यायाधीश अध्यक्ष असतात.	उच्च न्यायालयाचे न्यायाधीश किंवा निवृत्त न्यायाधीश अध्यक्ष असतात.

(४) नियोजन आणि नियंत्रण

मुद्दा	नियोजन	नियंत्रण
१. अर्थ	भविष्यात काय करायचे आहे हे आधीच ठरवणे म्हणजे नियोजन होय.	प्रत्यक्ष काम आणि नियोजित काम यांची तुलना करून चुका सुधारणे म्हणजे नियंत्रण होय.
२. क्रम	नियोजन हे व्यवस्थापनाचे पहिले आणि मूलभूत कार्य आहे.	नियंत्रण हे व्यवस्थापनाचे शेवटचे कार्य आहे.
३. स्वरूप	नियोजन हे भविष्याभिमुख असते.	नियंत्रण हे भूतकाळातील आणि वर्तमानकाळातील कृतींशी संबंधित असते.

12th OCM Board Papers (2014 - 2022)

• OCM - March 2022 English Medium: View
• OCM - March 2022 Marathi Medium: View | Answer Key
• OCM - July 2022 English Medium: View | Answer Key
• OCM - March 2020 English Medium: View
• OCM - March 2020 Marathi Medium: View | Answer Key
• OCM - March 2019: View
• OCM - July 2018: View
• OCM - March 2018: View
• OCM - July 2017: View
• OCM - March 2017: View
• OCM - July 2016: View
• OCM - March 2016: View
• OCM - July 2015: View
• OCM - March 2015: View
• OCM - October 2014: View
• OCM - March 2014: View

प्रश्न ३. खालीलपैकी कोणत्याही तीनवर संक्षिप्त टिपा लिहा. [१५]

(१) इ-व्यवसायाचे तोटे

• वैयक्तिक संपर्काचा अभाव: इ-व्यवसायात ग्राहक आणि विक्रेता यांचा प्रत्यक्ष संपर्क येत नाही, त्यामुळे वस्तू हाताळून पाहता येत नाहीत.
• वितरणास विलंब: वस्तू निवडल्यापासून ती ग्राहकापर्यंत पोहोचेपर्यंत वेळ लागतो. कधीकधी तांत्रिक कारणांमुळे वितरणास उशीर होऊ शकतो.
• सुरक्षेच्या समस्या: ऑनलाइन व्यवहारात हॅकिंग, माहितीची चोरी किंवा फसवणूक होण्याची शक्यता असते.
• तांत्रिक अडचणी: सर्व्हर डाऊन होणे, इंटरनेट कनेक्टिव्हिटी नसणे अशा समस्यांमुळे व्यवसायात अडथळे येऊ शकतात.

(२) ग्राहक संरक्षणाचे महत्त्व

• ग्राहकांचे शोषण थांबवणे: भेसळ, काळाबाजार, जास्त किंमत आकारणे यांसारख्या अनुचित व्यापारी प्रथांपासून ग्राहकांचे रक्षण करण्यासाठी हे महत्त्वाचे आहे.
• आरोग्याची सुरक्षितता: आरोग्यास हानिकारक असलेल्या वस्तूंपासून ग्राहकांचे रक्षण करणे आवश्यक आहे.
• गुणवत्तेची हमी: ग्राहकांना योग्य दर्जाच्या आणि सुरक्षित वस्तू मिळाव्यात यासाठी ग्राहक संरक्षण महत्त्वाचे आहे.
• तक्रार निवारण: ग्राहकांच्या तक्रारींचे निवारण करण्यासाठी योग्य व्यासपीठ उपलब्ध करून देणे.

(३) आयुर्विमा पत्रांचे (योजनांचे) प्रकार

• आजीवन विमा (Whole Life Policy): यात विमाधारकाच्या मृत्यूनंतरच वारसाला पैसे मिळतात.
• देवधनी विमा (Endowment Policy): ठराविक मुदतीनंतर किंवा मृत्यूनंतर, जे आधी घडेल तेव्हा रक्कम मिळते.
• मुदत विमा (Term Insurance): हा फक्त ठराविक कालावधीसाठी असतो. मुदत संपल्यावर काहीच मिळत नाही, पण मृत्यू झाल्यास मोठी रक्कम मिळते.
• मनी बॅक पॉलिसी (Money Back Policy): यात विमा रकमेचा काही भाग ठराविक अंतराने परत मिळतो.

प्रश्न ४. खालील विधाने 'बरोबर' आहेत की 'चूक' ते सकारण लिहा (कोणतेही तीन): [१५]

(१) सहकारी संस्थेचा मुख्य हेतू जास्तीत जास्त नफा मिळविणे हा असतो.

उत्तर: हे विधान चूक आहे.
कारण:

1. सहकारी संस्था ही सेवेच्या उद्देशाने स्थापन झालेली असते.
2. तिचा मुख्य उद्देश आपल्या सभासदांना कमी दरात उत्तम सेवा देणे हा असतो.
3. इतर व्यावसायिक संस्थांप्रमाणे नफा कमवणे हे सहकारी संस्थेचे प्राथमिक उद्दिष्ट नसते, नफा मिळवणे हा दुय्यम उद्देश असतो.

(२) ग्राहक संरक्षण कायदा विक्रेत्यांच्या हितासाठी मंजूर केला गेला होता.

उत्तर: हे विधान चूक आहे.
कारण:

1. ग्राहक संरक्षण कायदा १९८६ हा प्रामुख्याने ग्राहकांच्या हक्कांचे रक्षण करण्यासाठी मंजूर केला गेला आहे.
2. विक्रेत्यांच्या अनुचित व्यापारी प्रथा आणि फसवणुकीपासून ग्राहकांचे संरक्षण करणे हा या कायद्याचा मुख्य उद्देश आहे.
3. हा कायदा ग्राहकांना तक्रार निवारण यंत्रणा उपलब्ध करून देतो, विक्रेत्यांना नव्हे.

(३) रेल्वे वाहतूक घरपोच सेवा देते.

उत्तर: हे विधान चूक आहे.
कारण:

1. रेल्वे वाहतूक एका स्थानकापासून दुसऱ्या स्थानकापर्यंत सेवा देते.
2. रेल्वेचे जाळे निश्चित असते आणि ते घरापर्यंत पोहोचू शकत नाही.
3. घरपोच सेवेसाठी रस्ते वाहतुकीचा (Road Transport) वापर केला जातो.

(४) इ-व्यवसाय जागतिक स्तरावर कुठल्याही क्षेत्रात काम करण्याची मुभा देते.

उत्तर: हे विधान बरोबर आहे.
कारण:

1. इ-व्यवसाय इंटरनेटच्या माध्यमातून चालतो, ज्याला भौगोलिक सीमांचे बंधन नसते.
2. जगातील कोणत्याही कोपऱ्यातून ग्राहक वस्तू खरेदी करू शकतात आणि विक्रेता वस्तू विकू शकतो.
3. त्यामुळे इ-व्यवसायात जागतिक बाजारपेठ उपलब्ध होते.

(५) प्रदूषण नियंत्रणासाठी व्यावसायिक संघटना जबाबदार असतात.

उत्तर: हे विधान बरोबर आहे.
कारण:

1. व्यावसायिक संघटनांच्या उत्पादनामुळे हवा, पाणी आणि ध्वनी प्रदूषण होते.
2. पर्यावरणाचे रक्षण करणे ही व्यवसायाची सामाजिक आणि नैतिक जबाबदारी आहे.
3. प्रदूषणामुळे समाजाच्या आरोग्यावर विपरीत परिणाम होतो, म्हणून ते नियंत्रित करण्यासाठी व्यवसाय संघटना जबाबदार असतात.

प्रश्न ५. खालील प्रश्नांची थोडक्यात उत्तरे लिहा. (कोणतेही दोन): [१०]

(१) गोदामांचे प्रकार सांगा.

गोदामांचे मुख्य प्रकार खालीलप्रमाणे आहेत:

• खाजगी गोदामे (Private Warehouses): मोठ्या उत्पादकांकडून स्वतःच्या वस्तू साठवण्यासाठी वापरली जातात.
• सार्वजनिक गोदामे (Public Warehouses): ही गोदामे सामान्य जनतेसाठी भाडेतत्त्वावर उपलब्ध असतात.
• करदेय गोदामे (Bonded Warehouses): आयात केलेल्या मालावर जकात (Custom Duty) भरेपर्यंत माल साठवण्यासाठी याचा वापर होतो.
• करदत्त गोदामे (Duty Paid Warehouses): जकात भरल्यानंतर माल साठवण्यासाठी ही गोदामे वापरली जातात.
• शासकीय गोदामे (Government Warehouses): केंद्र किंवा राज्य सरकारद्वारे चालवली जातात (उदा. FCI).
• शीतगृहे (Cold Storage): नाशवंत वस्तू (फळे, भाज्या, दूध) टिकवण्यासाठी याचा वापर होतो.

(३) उद्योजकाची (entrepreneur) कार्ये सांगा.

उद्योजकाची प्रमुख कार्ये खालीलप्रमाणे आहेत:

• नावीन्यपूर्णता (Innovation): नवीन वस्तू, नवीन उत्पादन पद्धती किंवा नवीन बाजारपेठ शोधणे.
• उद्दिष्टे ठरवणे: व्यवसायाची अल्पकालीन आणि दीर्घकालीन उद्दिष्टे निश्चित करणे.
• बाजारपेठेचा विकास: ग्राहकांच्या गरजा ओळखून नवीन ग्राहक मिळवणे आणि बाजारपेठ विस्तारणे.
• नवीन तंत्रज्ञान: उत्पादनाचा दर्जा सुधारण्यासाठी आधुनिक तंत्रज्ञानाचा वापर करणे.
• चांगले संबंध: कर्मचारी, ग्राहक आणि पुरवठादार यांच्याशी सलोख्याचे संबंध ठेवणे.

प्रश्न ६. 'सहकारी संस्थे' ची व्याख्या द्या. सहकारी संस्थेची वैशिष्ट्ये विशद करा. [१०]

व्याख्या: "सहकार म्हणजे समान उद्दिष्टे साध्य करण्यासाठी व्यक्तींनी स्वेच्छेने एकत्र येऊन स्थापन केलेली संघटना होय." किंवा "सहकार ही अशी संघटना आहे की ज्यात व्यक्ती आपल्या आर्थिक हितसंबंधांच्या वृद्धीसाठी स्वेच्छेने आणि समानतेच्या तत्त्वावर एकत्र येतात."

सहकारी संस्थेची वैशिष्ट्ये:

1. ऐच्छिक संघटना: सहकारी संस्थेचे सदस्यत्व सर्वांसाठी खुले आणि ऐच्छिक असते. कोणत्याही व्यक्तीवर सदस्य होण्यासाठी सक्ती केली जात नाही.
2. लोकशाही व्यवस्थापन: 'एक व्यक्ती एक मत' या तत्त्वावर सहकारी संस्थेचे कामकाज चालते. व्यवस्थापन समिती सदस्यांकडून निवडली जाते.
3. सेवेचा उद्देश: नफा मिळवणे हा मुख्य उद्देश नसून सभासदांना सेवा देणे आणि मदत करणे हा मुख्य हेतू असतो.
4. नोंदणी सक्तीची: सहकारी संस्था कायदा १९१२ किंवा राज्य सहकारी संस्था कायद्यानुसार नोंदणी करणे सक्तीचे असते (उदा. महाराष्ट्र सहकारी संस्था कायदा १९६०).
5. स्वतंत्र कायदेशीर अस्तित्व: नोंदणीनंतर संस्थेला सभासदांपासून वेगळे कायदेशीर अस्तित्व प्राप्त होते.
6. मर्यादित जबाबदारी: सभासदांची जबाबदारी त्यांनी खरेदी केलेल्या भागांच्या दर्शनी किमतीइतकीच मर्यादित असते.
7. सामानतेचे तत्त्व: सर्व सभासदांना समान हक्क असतात. भांडवल कितीही असले तरी मताचा अधिकार एकच असतो.

किंवा

'नियंत्रणा' ची व्याख्या द्या. नियंत्रणाचे महत्त्व विशद करा.

व्याख्या: फिलिप कोटलर यांच्या मते, "नियंत्रण ही अशी प्रक्रिया आहे ज्याद्वारे प्रत्यक्ष कामगिरीचे मोजमाप केले जाते आणि नियोजित मानकांशी तुलना करून त्रुटी सुधारल्या जातात."

नियंत्रणाचे महत्त्व:

1. उद्दिष्टांची पूर्तता: नियंत्रण प्रक्रियेमुळे व्यवसायाची ठरलेली उद्दिष्टे वेळेत पूर्ण होत आहेत की नाही हे समजते.
2. साधनांचा कार्यक्षम वापर: नियंत्रणामुळे साधनसामग्रीचा अपव्यय टाळला जातो आणि कर्मचाऱ्यांची कार्यक्षमता वाढते.
3. मानकांची अचूकता तपासणे: नियोजन करताना ठरवलेली मानके (Standards) वास्तववादी आहेत की नाहीत हे नियंत्रणाद्वारे समजते.
4. शिस्त व सुव्यवस्था: नियंत्रणामुळे संस्थेत शिस्त राहते आणि कर्मचाऱ्यांवर वचक राहतो.
5. कर्मचाऱ्यांना प्रोत्साहन: चांगली कामगिरी करणाऱ्या कर्मचाऱ्यांना ओळखून त्यांना बक्षीस किंवा बढती देण्यासाठी नियंत्रण उपयुक्त ठरते.
6. समन्वय साधणे: नियंत्रण हे विविध विभागांमधील कार्यामध्ये समन्वय साधण्यास मदत करते.