Maharashtra Board HSC Economics Question Paper March 2023 Marathi Medium

बोर्ड प्रश्नपत्रिका : मार्च २०२३

अर्थशास्त्र

वेळ: ३ तास एकूण गुण : ८०

सूचना:

1. सर्व प्रश्न सोडवणे अनिवार्य आहे.
2. आवश्यक त्या ठिकाणी कोष्टके / आकृत्या काढा.
3. उजव्या बाजूचे अंक प्रश्नांचे पूर्ण गुण दर्शवतात.
4. सर्व मुख्य प्रश्नांची उत्तरे नवीन पानांवर लिहावीत.

प्र.१. (अ) खालील विधाने पूर्ण करा. (५) [२०]

(i) सूक्ष्म अर्थशास्त्र या नावाने ओळखले जाते _______.

(अ) उत्पन्न सिद्धांत

(ब) किंमत सिद्धांत

(क) वृद्धी सिद्धांत

(ड) रोजगार सिद्धांत

(ii) नाणे बाजारातील निधीच्या कमतरतेचे कारण _______.

(अ) अपुरी बचत

(ब) रोख रकमेची वाढती मागणी

(क) असंघटित क्षेत्र

(ड) वित्तीय गैरव्यवस्था

(iii) जेव्हा सीमांत उपयोगिता ऋण होते, तेव्हा एकूण उपयोगिता _______.

(अ) वाढते

(ब) स्थिर असते

(क) घटते

(ड) शून्य असते

(iv) कोणत्याही शासनाच्या सार्वजनिक खर्चाची प्रवृत्ती ही _______.

(अ) स्थिर असते

(ब) वाढती असते

(क) घटती असते

(ड) बदलती असते

(v) हलक्या प्रतीच्या वस्तूच्या बाबतीत उत्पन्न व मागणी यांत _______.

(अ) प्रत्यक्ष संबंध असतो

(ब) व्यस्त संबंध असतो

(क) कोणताही बदल नाही

(ड) प्रत्यक्ष आणि व्यस्त संबंध असतो

Economics Board Questions with Solution

• Economics - March 2025 - English Medium View Answer Key
• Economics - March 2025 - Marathi Medium View Answer Key
• Economics - March 2025 - Hindi Medium View Answer Key
• Economics - July 2025 - English Medium View Answer Key
• Economics - July 2025 - Marathi Medium View Answer Key
• Economics - March 2024 - English Medium View Answer Key
• Economics - March 2024 - Marathi Medium Download QP Answer Key
• Economics - March 2024 - Hindi Medium View Answer Key
• Economics - July 2024 - English Medium View Answer Key
• Economics - March 2023 - English Medium View Answer Key
• Economics - March 2023 - Marathi Medium View Answer Key
• Economics - July 2023 - English Medium View Answer Key
• Economics - March 2022 - English Medium View Answer Key
• Economics - March 2022 - Marathi Medium View Answer Key
• Economics - July 2022 - English Medium View Answer Key
• Economics - October 2021 - English Medium View Answer Key
• Economics - March 2020 View
• Economics - March 2014 View
• Economics - October 2014 View
• Economics - March 2015 View
• Economics - July 2015 View
• Economics - March 2016 View
• Economics - July 2016 View
• Economics - March 2017 View
• Economics - July 2017 View
• Economics - March 2018 View
• Economics - July 2018 View
• Economics - March 2019 View

(ब) विसंगत शब्द ओळखा. (५)

(i) प्राप्ती संकल्पना : एकूण प्राप्ती, सरासरी प्राप्ती, एकूण खर्च, सीमांत प्राप्ती

(ii) संख्यात्मक पतनियंत्रण साधने : बँक दर, खुल्या बाजारातील रोख व्यवहार, परकीय विनिमय दर, रोकड निधीचे बदलते गुणोत्तर

(iii) सूक्ष्म अर्थशास्त्राची व्याप्ती : वस्तूच्या किंमत निश्चितीचे सिद्धांत, उत्पादन घटकाच्या किंमत निश्चितीचे सिद्धांत, आर्थिक वृद्धी व विकासाचे सिद्धांत, आर्थिक कल्याणाचे सिद्धांत

(iv) करेतर उत्पन्न : शुल्क, दंड, संपत्ती कर, अधिभार

(v) साध्या निर्देशांकांचे प्रकार : लासपेअरचा किंमत निर्देशांक, किंमत निर्देशांक, संख्यात्मक निर्देशांक, मूल्य निर्देशांक

(क) अर्थशास्त्रीय पारिभाषिक शब्द लिहा. (५)

(i) एखाद्या विशिष्ट कालखंडात निर्माण करण्यात आलेल्या वस्तू आणि सेवांचे दुहेरी मोजदाद होऊ न देता केलेले मापन होय.

(ii) अशा इच्छा, जिला खरेदी शक्तीचे पाठबळ आणि ते खर्च करण्याची मानसिक तयारी असते.

(iii) किमतीतील बदलामुळे वस्तूच्या मागणीत घडून येणारा बदल.

(iv) प्रत्यक्ष व्यवहारात आढळून येणारा बाजाराचा प्रकार.

(v) स्वातीने पावसाळ्यात तिच्या वडिलांसाठी रेनकोट खरेदी केला.

(ड) विधाने व तर्क प्रश्न सोडवा. (५)

(i)

विधान (अ) : पूर्ण स्पर्धेच्या बाजारात वस्तूची किंमत, मागणी आणि पुरवठ्याच्या समतोलातून ठरते.

तर्क विधान (ब) : असंख्य ग्राहक आणि विक्रेते असल्याने कोणतीही एक व्यक्ती किमतीवर प्रभाव टाकू शकत नाही.

पर्याय:

(अ) विधान 'अ' सत्य आहे; पण तर्कविधान 'ब' असत्य आहे.

(ब) विधान 'अ' असत्य आहे; पण तर्कविधान 'ब' सत्य आहे.

(क) दोन्ही विधाने सत्य असून विधान 'ब' हे विधान 'अ' चे योग्य स्पष्टीकरण आहे.

(ड) दोन्ही विधाने सत्य असून विधान 'ब' हे विधान 'अ' चे योग्य स्पष्टीकरण नाही.

(ii)

विधान (अ) : एका वस्तूच्या किमतीतील बदल हा अन्य वस्तूच्या मागणीत बदल घडवतो.

तर्क विधान (ब) : उपभोक्त्याच्या उत्पन्नातील बदल हा वस्तूच्या मागणीत बदल घडवतो.

पर्याय:

(अ) विधान 'अ' सत्य आहे; पण तर्कविधान 'ब' असत्य आहे.

(ब) विधान 'अ' असत्य आहे; पण तर्कविधान 'ब' सत्य आहे.

(क) दोन्ही विधाने सत्य असून विधान 'ब' हे विधान 'अ' चे योग्य स्पष्टीकरण आहे.

(ड) दोन्ही विधाने सत्य असून विधान 'ब' हे विधान 'अ' चे योग्य स्पष्टीकरण नाही.

(iii)

विधान (अ) : स्व: उपयोगासाठीचे उत्पादन राष्ट्रीय उत्पन्नात मोजले जात नाही.

तर्क विधान (ब) : स्व: उपयोगासाठीचे उत्पादन विक्रीसाठी बाजारात येत नाही.

पर्याय:

(अ) विधान 'अ' सत्य आहे; पण तर्कविधान 'ब' असत्य आहे.

(ब) विधान 'अ' असत्य आहे; पण तर्कविधान 'ब' सत्य आहे.

(क) दोन्ही विधाने सत्य असून विधान 'ब' हे विधान 'अ' चे योग्य स्पष्टीकरण आहे.

(ड) दोन्ही विधाने सत्य असून विधान 'ब' हे विधान 'अ' चे योग्य स्पष्टीकरण नाही.

(iv)

विधान (अ) : व्यापारी बँकेअंतर्गत परकीय विनिमय व्यवस्थापन व नियंत्रण केले जाते.

तर्क विधान (ब) : भारतीय रिझर्व्ह बँकेला अधिकृत विनिमय दर कायम ठेवणे आणि त्याची स्थिरता टिकवावी लागते.

पर्याय:

(अ) विधान 'अ' सत्य आहे; पण तर्कविधान 'ब' असत्य आहे.

(ब) विधान 'अ' असत्य आहे; पण तर्कविधान 'ब' सत्य आहे.

(क) दोन्ही विधाने सत्य असून विधान 'ब' हे विधान 'अ' चे योग्य स्पष्टीकरण आहे.

(ड) दोन्ही विधाने सत्य असून विधान 'ब' हे विधान 'अ' चे योग्य स्पष्टीकरण नाही.

(v)

विधान (अ) : पुरवठा ही सापेक्ष संकल्पना आहे.

तर्क विधान (ब) : पुरवठा नेहमी किंमत, वेळ आणि नगसंख्या या संदर्भात स्पष्ट केला जातो.

पर्याय:

(अ) विधान 'अ' सत्य आहे; पण तर्कविधान 'ब' असत्य आहे.

(ब) विधान 'अ' असत्य आहे; पण तर्कविधान 'ब' सत्य आहे.

(क) दोन्ही विधाने सत्य असून विधान 'ब' हे विधान 'अ' चे योग्य स्पष्टीकरण आहे.

(ड) दोन्ही विधाने सत्य असून विधान 'ब' हे विधान 'अ' चे योग्य स्पष्टीकरण नाही.

प्र.२. (अ) खालील उदाहरणांच्या आधारे संकल्पना ओळखून ती स्पष्ट करा (कोणतेही तीन). (६) [१२]

(i) एका टेबल विक्रेत्याने ₹ २,००० प्रतिटेबल याप्रमाणे १५ टेबलची विक्री केली त्यापासून त्याला ₹ ३०,००० मिळाले.

(ii) इंग्लंडने भारतातून कापसाची आयात केली व त्यापासून कपडे तयार करून ते मलेशियात विकले.

(iii) अशोकने आपल्या उत्पन्नातून उत्पन्न व संपत्ती कर भरला.

(iv) राजूचे वडील त्यांचे पैसे देशातील आणि देशाबाहेरील एकत्रित समभाग आणि कर्ज अशा दोन्ही दीर्घ मुदत निधीच्या बाजारपेठेत गुंतवितात.

(v) गरीब व्यक्तिला कार हवी आहे.

(ब) फरक स्पष्ट करा (कोणतेही तीन). (६)

(i) एकक लवचीक मागणी आणि जास्त लवचीक मागणी

(ii) राष्ट्रीय उत्पन्न मापनाची उत्पादन पद्धती आणि उत्पन्न पद्धती

(iii) मागणी ठेवी आणि मुदत ठेवी

(iv) साधा निर्देशांक आणि भारान्वित निर्देशांक

(v) साठा आणि पुरवठा

प्र.३. खालील प्रश्नांची उत्तरे लिहा (कोणतेही तीन). [१२]

(i) सूक्ष्म अर्थशास्त्राचे महत्त्व कोणत्याही चार मुद्द्यांच्या आधारे स्पष्ट करा.

(ii) मागणीची किंमत लवचीकता मोजण्याची गुणोत्तर (शेकडेवारी) पद्धत स्पष्ट करा.

(iii) राष्ट्रीय उत्पन्नाची कोणतीही चार वैशिष्ट्ये स्पष्ट करा.

(iv) भारतातील नाणेबाजाराच्या कोणत्याही चार समस्या स्पष्ट करा.

(v) घटत्या सीमांत उपयोगिता सिद्धांताचे कोणतेही चार अपवाद स्पष्ट करा.

प्र.४. खालील विधानांशी आपण सहमत आहात, की नाही ते सकारण स्पष्ट करा (कोणतेही तीन). [१२]

(i) पुरवठ्याच्या नियमाला कोणतेही अपवाद नाहीत.

(ii) व्यापारतोल आणि व्यवहारतोल या दोन्ही संकल्पना वेगवेगळ्या आहेत.

(iii) निर्देशांक अर्थशास्त्रीयदृष्ट्या खूप महत्त्वपूर्ण आहे.

(iv) राष्ट्रीय उत्पन्नाची गणना करतांना कोणत्याही प्रकारच्या तांत्रिक अडचणी येत नाहीत.

(v) स्थूल अर्थशास्त्र हे सूक्ष्म अर्थशास्त्रापेक्षा वेगळे आहे.

प्र.५. खालील तक्ता, आकृती, उतारा अभ्यासून विचारलेल्या प्रश्नांची उत्तरे लिहा (कोणतेही दोन). (४) [८]

(i) खालील तक्त्याचे निरीक्षण करून प्रश्नांची उत्तरे लिहा.

वस्तूचे नग	एकूण उपयोगिता	सीमांत उपयोगिता
१	६
२		५
३	१५	४
४	१५
५		-१

प्रश्न :

(१) वरील तक्ता पूर्ण करा. (२)

(२) (अ) जेव्हा एकूण उपयोगिता महत्तम असते तेव्हा सीमांत उपयोगिता — (१)

      (ब) जेव्हा एकूण उपयोगिता घटते तेव्हा सीमांत उपयोगिता — (१)

---

(ii) आकृतीमधील 'अ इ' हा रेषीय मागणी वक्र आहे, आकृतीच्या आधारावर खालील विधाने सत्य, की असत्य ते लिहा. (४)

(१) 'क' या बिंदूवर मागणी अधिक लवचीक आहे. (१)

(२) 'ब' या बिंदूवर मागणी एकक लवचीक आहे. (१)

(३) 'ड' या बिंदूवर मागणी संपूर्ण अलवचीक आहे. (१)

(४) 'अ' या बिंदूवर मागणी संपूर्ण लवचीक आहे. (१)

---

(iii) खालील उतारा वाचून त्यावरील प्रश्नांची उत्तरे दया . (४)

भौगोलिक स्थान वेळ या संदर्भात किंवा इतर वैशिष्ट्ये इत्यादींच्या सापेक्ष बदलासाठी किंवा बदलाचे प्रमाण दाखविण्यासाठी वापरले जाणारे तंत्र म्हणजे निर्देशांक होय. निर्देशांक हा अर्थतज्ञ, शेतकरी, व्यापारी, शासक, शिक्षणतज्ञ आणि मजूर संघटनांचे पुढारी या सर्वांना आपआपल्या क्षेत्रातील योजना आखणे आणि कार्यान्वित करण्यासाठी एक अत्यंत उपयोगी साधन आहे. निर्देशांकाची व्याप्ती एका विशिष्ट विषयापुरती सीमित न राहता ती अर्थशास्त्र, शिक्षणशास्त्र, मानसशास्त्र, इतिहास, समाजशास्त्र, भूगोल यांतही विस्तारलेली आहे. निर्देशांक काढत असताना आपणांस निर्देशांक कशासाठी तयार करावयाचे आहेत याची उद्दिष्टे प्रथम निश्चित करावी लागतात व त्या अनुषंगाने आवश्यक असणारी माहिती वेगवेगळ्या मार्गांनी गोळा करावी लागते व या माहितीचा वापर आपण ज्या काळासाठी तुलना करावयाची आहे त्या काळाच्या तुलनात्मक अभ्यासासाठी वापरला जातो. हे काढण्यासाठी आधार वर्षाची पातळी १०० मानली जाते व चालू वर्षाचा निर्देशांक काढला जातो. निर्देशांक काढण्यासाठीच्या वेगवेगळ्या पद्धती लासपेअर, पाश्चे, फिशर यांनी सांगितल्या आहेत.

प्रश्न :

(१) निर्देशांकाचा अर्थ सांगा. (१)

(२) निर्देशांकाचा वापर कोणास होतो? (१)

(३) वरील उताऱ्याविषयी स्वमत लिहा. (२)

प्र.६. सविस्तर उत्तरे लिहा (कोणतीही दोन). [१६]

(१) मागणीचा नियम अपवादासह स्पष्ट करा.

(२) मक्तेदारीचा अर्थ सांगून वैशिष्ट्ये स्पष्ट करा.

(३) सार्वजनिक खर्चात वाढ होण्याची कारणे स्पष्ट करा.

For Solution of this Paper Click Here

Maharashtra Board HSC Economics Question Paper July 2025 Marathi Medium

बोर्ड प्रश्नपत्रिका : जुलै २०२५

अर्थशास्त्र

वेळ: ३ तास एकूण गुण : ८०

सूचना:
(१) सर्व प्रश्न सोडविणे अनिवार्य आहे.
(२) आवश्यक त्या ठिकाणी कोष्टके / आकृत्या काढा.
(३) उजव्या बाजूचे अंक प्रश्नांचे पूर्ण गुण दर्शवितात.
(४) सर्व मुख्य प्रश्नांची उत्तरे नवीन पानावर लिहावीत.

प्र.१. (अ) योग्य पर्याय निवडा : (५) [२०]

(i) सूक्ष्म अर्थशास्त्रीय विश्लेषण वापरली जाणारी पद्धत.

(अ) राशी पद्धत

(ब) समग्र पद्धत

(क) विभाजन पद्धत

(ड) सर्वसमावेशक पद्धत

पर्याय : (१) अ, क आणि ड
(२) अ, ब आणि ड
(३) फक्त क
(४) फक्त अ

(ii) पूर्ण स्पर्धेत विक्रेत्याची भूमिका पुढील प्रकारची असते.

(अ) किंमतकर्ता

(ब) किंमत स्वीकारणारा

(क) किंमतभेद करणारा

(ड) यापैकी नाही

पर्याय : (१) अ, ब आणि क
(२) फक्त ब
(३) फक्त क
(४) अ आणि क

(iii) किंमत निर्देशांकाच्या संबंधात असलेली विधाने शोधा.
(अ) निर्देशांक एक भौगोलिक साधन आहे.
(ब) निर्देशांकात हवेच्या दाबाचे मोजमाप केले जाते.
(क) निर्देशांकात आर्थिक चलातील सापेक्ष बदलाचे मोजमाप केले जाते.
(ड) निर्देशांक हा विशिष्ट सरासरीमध्ये असतो.

पर्याय : (१) क आणि ड
(२) अ, आणि ब
(३) ब आणि क
(४) अ आणि ड

(iv) सरकारच्या सक्तीच्या कार्यामध्ये पुढीलपैकी या कार्याचा समावेश होतो.
(अ) परकीय आक्रमणापासून संरक्षण
(ब) अंतर्गत कायदा व सुव्यवस्था
(क) कल्याणकारी उपाययोजना
(ड) वस्तू व सेवांची निर्यात

पर्याय : (१) क आणि ड
(२) अ, आणि ब
(३) फक्त ब
(४) अ, क आणि ड

(v) विदेशी व्यापाराचे प्रकार खालीलप्रकारे आहेत.

(अ) आयात व्यापार

(ब) निर्यात व्यापार

(क) पुनर्निर्यात व्यापार

(ड) अंतर्गत व्यापार

पर्याय : (१) अ, आणि ब
(२) अ, ब आणि क
(३) अ, ब, क आणि ड
(४) यापैकी नाही

Economics Board Questions with Solution

• Economics - March 2025 - English Medium View Answer Key
• Economics - March 2025 - Marathi Medium View Answer Key
• Economics - March 2025 - Hindi Medium View Answer Key
• Economics - July 2025 - English Medium View Answer Key
• Economics - July 2025 - Marathi Medium View Answer Key
• Economics - March 2024 - English Medium View Answer Key
• Economics - March 2024 - Marathi Medium Download QP Answer Key
• Economics - March 2024 - Hindi Medium View Answer Key
• Economics - July 2024 - English Medium View Answer Key
• Economics - March 2023 - English Medium View Answer Key
• Economics - March 2023 - Marathi Medium View Answer Key
• Economics - July 2023 - English Medium View Answer Key
• Economics - March 2022 - English Medium View Answer Key
• Economics - March 2022 - Marathi Medium View Answer Key
• Economics - July 2022 - English Medium View Answer Key
• Economics - October 2021 - English Medium View Answer Key
• Economics - March 2020 View
• Economics - March 2014 View
• Economics - October 2014 View
• Economics - March 2015 View
• Economics - July 2015 View
• Economics - March 2016 View
• Economics - July 2016 View
• Economics - March 2017 View
• Economics - July 2017 View
• Economics - March 2018 View
• Economics - July 2018 View
• Economics - March 2019 View

(ब) अर्थशास्त्रीय पारिभाषिक शब्द लिहा : (५)

(i) अशी इच्छा, जिला खरेदीशक्तीचे पाठबळ आणि ते खर्च करण्याची मानसिक तयारी असते.

(ii) एका जादा नगसंख्येच्या उत्पादनामुळे एकूण खर्चात होणारी निव्वळ वाढ.

(iii) बाजाराचा असा प्रकार ज्यात काही विक्रेते असतात.

(iv) एका वर्षाच्या कालावधीत देशाच्या भौगोलिक सीमारेषेच्या आत उत्पादित होणाऱ्या अंतिम वस्तू व सेवांचे बाजारभावानुसार येणारे मूल्य.

(v) राष्ट्राच्या भौगोलिक सीमांच्या अंतर्गत केली जाणारी वस्तू व सेवांची खरेदी-विक्री.

(क) खालील विधाने पूर्ण करा : (५)

(i) सूक्ष्म अर्थशास्त्राला ----------- म्हणूनही ओळखले जाते.

(अ) किंमत सिद्धांत

(ब) उत्पन्न सिद्धांत

(क) वृद्धीचे सिद्धांत

(ड) विकासाचे सिद्धांत

(ii) जेव्हा एकूण उपयोगिता महत्तम असते तेव्हा सीमान्त उपयोगिता -----------

(अ) धन असते

(ब) ऋण असते

(क) शून्य असते

(ड) एक असते

(iii) 'क्ष' अक्षास समांतर असलेला किंमत लवचिकतेचा मागणी वक्र -----------

(अ) संपूर्ण लवचीक मागणी

(ब) संपूर्ण अलवचीक मागणी

(क) जास्त लवचीक मागणी

(ड) कमी लवचीक मागणी

(iv) भारताचे राष्ट्रीय उत्पन्न मोजण्यासाठी केंद्रीय सांख्यिकीय संघटनेद्वारे वापरली जाणारी पद्धत -----------

(अ) उत्पादन पद्धती

(ब) उत्पन्न पद्धती

(क) खर्च पद्धती

(ड) उत्पादन पद्धती आणि उत्पन्न पद्धती यांचे एकत्रीकरण

(v) अल्पमुदती कर्ज देणारा व घेणारा वित्तीय बाजार -----------

(अ) नाणे बाजार

(ब) भांडवल बाजार

(क) श्रम बाजार

(ड) वस्तू बाजार

(ड) विसंगत शब्द ओळखा : (५)

(i) उपयोगितेचे प्रकार :
रूप उपयोगिता, स्थल उपयोगिता, सीमान्त उपयोगिता, सेवा उपयोगिता

(ii) मागणीचे निर्धारक घटक :
किंमत, उत्पन्न, पर्यायी वस्तूंच्या किमती, गिफेनचा विरोधाभास

(iii) मागणीच्या किंमत लवचीकता मोजण्याच्या पद्धती : उत्पन्न पद्धती, शेकडेवारी पद्धती, एकूण खर्च पद्धती, बिंदू पद्धती / भूमिती पद्धती

(iv) पुरवठा नियमाचे अपवाद :
श्रमाचा पुरवठा, कृषी उत्पादने, प्रतिष्ठेच्या वस्तू, नाशवंत वस्तू

(v) करेतर उत्पन्नाचे स्रोत :
शुल्क, सीमा शुल्क, विशेष अधिभार, दंड व दंडात्मक रकमा

प्र.२. (अ) खालील उदाहरणांच्या आधारे संकल्पना ओळखून ती स्पष्ट करा (कोणतेही तीन): (६) [१२]

(i) राजूने भारतीय अर्थव्यवस्थेतील एकूण उपभोग, एकूण बचत आणि एकूण गुंतवणूक यांची माहिती गोळा केली.

(ii) x वस्तूच्या किमतीत २०% ने वाढ झाली असता x वस्तूच्या मागणीत २०% ने घट होते.

(iii) स्वराला महाराष्ट्र राज्य सरकारकडून दरमहा ₹ ८००० निवृत्तीवेतन मिळते.

(iv) तुषारने ₹ १,००,००० एक रकमी रक्कम तीन वर्षाकरिता बँकेत जमा केली.

(v) कागदाच्या किमती स्थिर असून सुद्धा कागद बनविण्याच्या कारखान्यातील तांत्रिक अडचणी मुळे शरदला कमी कागदाचा पुरवठा करावा लागला.

(ब) फरक स्पष्ट करा (कोणतेही तीन): (६)

(i) विभाजन पद्धत आणि राशी पद्धत

(ii) मागणीतील विस्तार आणि मागणीतील वृद्धी

(iii) साठा आणि पुरवठा

(iv) साधा निर्देशांक आणि भारान्वित निर्देशांक

(v) सार्वजनिक वित्त व्यवहार आणि खाजगी वित्त व्यवहार

प्र.३. खालील प्रश्नांची उत्तरे लिहा (कोणतेही तीन): [१२]

(i) सूक्ष्म अर्थशास्त्राची कोणतीही चार वैशिष्ट्ये स्पष्ट करा.

(ii) पूर्ण स्पर्धेची कोणतीही चार वैशिष्ट्ये स्पष्ट करा.

(iii) भारतीय रिझर्व्ह बँकेची कोणतीही चार कार्ये स्पष्ट करा.

(iv) राष्ट्रीय उत्पन्नाच्या चक्रीय प्रवाहाचे द्विक्षेत्रीय प्रतिमान स्पष्ट करा.

(v) निर्देशांकाचे प्रकार स्पष्ट करा.

प्र.४. खालील विधानांशी आपण सहमत आहात की नाही ते सकारण स्पष्ट करा (कोणतेही तीन): [१२]

(i) घटत्या सीमांत उपयोगिता सिद्धांताला कोणतेही खरे अपवाद नाहीत.

(ii) मक्तेदारीयुक्त स्पर्धेची अनेक वैशिष्ट्ये आहेत.

(iii) निर्देशांकाला कोणत्याही मर्यादा नाहीत.

(iv) भारतातील नाणे बाजार महत्त्वाची भूमिका बजावतो.

(v) व्यवहारातील आणि व्यापारातील ह्या दोन संकल्पनांमध्ये फरक नाही.

प्र.५. खालील तक्ता, आकृती, उतारा अभ्यासून विचारलेल्या प्रश्नांची उत्तरे लिहा (कोणतेही दोन): [८] (४)

(i) खालील तक्त्याचे निरीक्षण करून प्रश्नांची उत्तरे लिहा :

वस्तूचे नग	एकूण उपयोगिता (TU)	सीमांत उपयोगिता (MU)
१	१०
२	१८	८
३		६
४	२८	४
५	३०
६	३०	०
७		-२

प्रश्न :
(१) वरील तक्ता पूर्ण करा. (२)
(२) जेव्हा एकूण उपयोगिता घटत्या दराने वाढते तेव्हा सीमांत उपयोगिता (१)
(३) वस्तूचे सहा नग उपभोगल्यावर सीमांत उपयोगिता उपयोगिता होते. (१)

---

(ii) खालील आकृतीचे निरीक्षण करा आणि प्रश्नांची उत्तरे लिहा: (४)

आकृती 'अ' आणि आकृती 'ब' (पुरवठा वक्र)

(कृपया मूळ प्रश्नपत्रिकेतील आकृत्या पहा)

प्रश्न :
(१) आकृती ‘अ’ पुरवठ्यातील ----------- दर्शवते. (१)
(२) आकृती ‘ब’ पुरवठ्यातील ----------- दर्शवते. (१)
(३) आकृती ‘अ’ मध्ये पुरवठा वक्र मूळ पुरवठा वक्राच्या ----------- बाजूस सरकतो. (१)
(४) आकृती ‘ब’ मध्ये पुरवठा वक्र मूळ पुरवठा वक्राच्या ----------- बाजूस सरकतो. (१)

---

(iii) खालील उतारा वाचून त्यावरील प्रश्नांची उत्तरे दया : (४)

भारत सरकार आणि सरकारच्या विविध संस्था आपल्या राष्ट्रीय उत्पन्नाचे निरीक्षण आणि गणना विविध पद्धतीने करतात जसे एकूण उत्पादन पद्धत, उत्पन्न आणि एकूण खर्च पद्धत, इ. मुळे आपल्याला भारताच्या आर्थिक कामगिरीचे सर्वसमावेशक चित्र समजते.

सन २००१ ते २०२१ च्या कालावधीत भारताचे स्थूल देशांतर्गत उत्पादन सरासरी वार्षिक ६ ते ७% नी वाढले. भारतात प्रामुख्याने शेतीप्रधान अर्थव्यवस्थेत अधिक वैविध्यपूर्ण झालेला बदल भारताने पाहिला आहे. स्थूल देशांतर्गत उत्पादनाच्या रचनेमध्ये सेवा आणि औद्योगिक क्षेत्र प्रमुख भूमिका बजावत आहेत.

तथापि हे लक्षात घेणे महत्त्वाचे आहे की आपल्या अर्थव्यवस्थेत बरेच चढउतार व आव्हाने होती. २००८ मधील जागतिक आर्थिक संकट आणि २०२० मधील कोविड-१९ साथीच्या रोगामुळे उत्पन्न वाढीच्या प्रवृत्तीत तात्पुरता व्यत्यय आला.

अलीकडच्या वर्षात भारताने शाश्वत आर्थिक विकासाच्या ध्येयपूर्तीसाठी माहिती आणि तंत्रज्ञान विकासावर लक्ष केंद्रित केले आहे. अर्थव्यवस्थेला चालना देण्यासाठी ‘मेक इन इंडिया’ आणि ‘डिजिटल इंडिया’ या सारखे उपक्रम सुरू करण्यात आले आहेत. त्यामुळे आर्थिक क्रिया आणि रोजगाराच्या संधी निर्माण झाल्या आहेत. त्याचा राष्ट्रीय उत्पन्नावर सकारात्मक परिणाम दिसून येत आहे.

प्रश्न :
(१) २००१ ते २०२१ या कालावधीसाठी भारताचा सरासरी वार्षिक विकास दर किती आहे? (१)
(२) भारताच्या राष्ट्रीय उत्पन्नाच्या वाढीच्या प्रवृत्तीमध्ये कोणत्या घटकांनी व्यत्यय आणला? (१)
(३) दिलेल्या उताऱ्यावर स्वमत लिहा. (२)

प्र.६. सविस्तर उत्तरे लिहा (कोणतेही दोन): [१६]

(i) मागणीचा नियम स्पष्ट करून मागणीच्या नियमाची गृहीतके स्पष्ट करा.

(ii) मागणीची लवचीकता निर्धारित करणारे घटक स्पष्ट करा.

(iii) भारतातील सार्वजनिक खर्चात वाढ होण्याची कारणे स्पष्ट करा.

For Solution of this Paper Click Here

HSC Economics Board Question Paper March 2022 Solution | Maharashtra Board

Board Question Paper : March 2022

ECONOMICS

Time: 3 Hrs. Max. Marks: 80

Notes:

1. All questions are compulsory.
2. Draw neat tables/diagrams wherever necessary.
3. Figures to the right indicate full marks.
4. Write answers to all main questions on new page.

Q.1. (A) Complete the correlations:

(5 Marks)

(i) Macro Economics : _________ : : Micro Economics : Price theory

Answer: Income theory (or Theory of Income and Employment)

(ii) Direct demand : Food and Mobiles : : _________ : Land and Labour.

Answer: Indirect demand (or Derived demand)

(iii) Perfectly elastic demand : Ed = ∞ : : _________ : Ed = 1.

Answer: Unitary elastic demand

(iv) Output method : Product method : : _________ : Factor cost method.

Answer: Income method

(v) Personal income tax : _________ : : Goods and service tax (GST) : Indirect tax.

Answer: Direct tax

Economics Board Questions with Solution

• Economics - March 2025 - English Medium View Answer Key
• Economics - March 2025 - Marathi Medium View Answer Key
• Economics - March 2025 - Hindi Medium View Answer Key
• Economics - July 2025 - English Medium View Answer Key
• Economics - July 2025 - Marathi Medium View Answer Key
• Economics - March 2024 - English Medium View Answer Key
• Economics - March 2024 - Marathi Medium Download QP Answer Key
• Economics - March 2024 - Hindi Medium View Answer Key
• Economics - July 2024 - English Medium View Answer Key
• Economics - March 2023 - English Medium View Answer Key
• Economics - March 2023 - Marathi Medium View Answer Key
• Economics - July 2023 - English Medium View Answer Key
• Economics - March 2022 - English Medium View Answer Key
• Economics - March 2022 - Marathi Medium View Answer Key
• Economics - July 2022 - English Medium View Answer Key
• Economics - October 2021 - English Medium View Answer Key
• Economics - March 2020 View
• Economics - March 2014 View
• Economics - October 2014 View
• Economics - March 2015 View
• Economics - July 2015 View
• Economics - March 2016 View
• Economics - July 2016 View
• Economics - March 2017 View
• Economics - July 2017 View
• Economics - March 2018 View
• Economics - July 2018 View
• Economics - March 2019 View

Q.1. (B) Give economic terms:

(5 Marks)

(i) Additional utility derived by a consumer from an additional unit consumed.

Answer: Marginal Utility (MU)

(ii) Price being constant, demand falls due to unfavorable change in other factors.

Answer: Decrease in demand

(iii) Revenue per unit of output sold.

Answer: Average Revenue (AR)

(iv) Period in which all factors of production are variable.

Answer: Long run

(v) The gross market value of all final goods and services produced within the domestic territory of a country during a period of a year.

Answer: Gross Domestic Product (GDP)

Q.1. (C) Complete the following statements:

(5 Marks)

(i) Whole Economy is studied in _______.

• (a) Micro Economics
• (b) Macro Economics
• (c) Econometrics
• (d) Natural Sciences

Answer: (b) Macro Economics

(ii) When percentage change in quantity demanded is less than percentage change in price, the demand curve is _______.

• (a) Flatter
• (b) Steeper
• (c) Rectangular hyperbola
• (d) Horizontal

Answer: (b) Steeper
Reason: Ed < 1 (Relatively Inelastic Demand) has a steeper curve.

(iii) The cost incurred by the firm to promote sales _______.

• (a) Total cost
• (b) Average cost
• (c) Marginal cost
• (d) Selling cost

Answer: (d) Selling cost

(iv) Budget that consists of revenue receipts and revenue expenditure _______.

• (a) Capital budget
• (b) Government budget
• (c) Revenue budget
• (d) Family budget

Answer: (c) Revenue budget

(v) Purchase of goods and services from one country and selling them to another country is _______.

• (a) Entrepot trade
• (b) Import trade
• (c) Export trade
• (d) National trade

Answer: (a) Entrepot trade

Q.1. (D) Assertion and reasoning questions:

(5 Marks)

(i) Assertion (A): Marginal utility (MU) goes on diminishing.
Reasoning (R): Total utility (TU) increases at diminishing rate.

Answer: (c) Both statements A and R are true and R is the correct explanation of A.

(ii) Assertion (A): With rising price, supply of commodity falls.
Reasoning (R): Seller earns more profit at higher price.

Answer: (b) Assertion (A) is false but Reasoning (R) is true.

(iii) Assertion (A): Index number considers all factors.
Reasoning (R): Index number is based on samples.

Answer: (b) Assertion (A) is false but Reasoning (R) is true.

(iv) Assertion (A): Money market economises use of cash.
Reasoning (R): Money market does not deal with financial instruments that are close substitutes of money.

Answer: (a) Assertion (A) is true but Reasoning (R) is false.
Correction: Money market deals with instruments that ARE close substitutes for money.

(v) Assertion (A): International trade leads to division of labour and specialisation.
Reasoning (R): India’s national trade is not increasing.

Answer: (a) Assertion (A) is true but Reasoning (R) is false.

Q.2. (A) Identify and explain the following concepts (Any THREE):

(6 Marks)

(i) Asha collected the information about the income of a particular firm.

Answer:

Identified Concept: Micro Economics (Study of individual unit).

Explanation: Micro economics is the study of the behavior of small individual economic units, such as individual firms, individual prices, individual households, etc. Since Asha is collecting data on a "particular firm," it falls under the scope of Micro Economics.

(ii) Ramesh’s demand for salt remained unchanged inspite of a 10% rise in its price.

Answer:

Identified Concept: Perfectly Inelastic Demand.

Explanation: When a percentage change in price leads to no change in the quantity demanded, it is known as perfectly inelastic demand. In this case, $Ed = 0$. Salt is a necessity, so its demand typically remains unchanged despite price fluctuations.

(iii) Out of 4000 kgs of rice the farmer offered to sale 1000 kgs of rice in the market at ₹ 40 per kg.

Answer:

Identified Concept: Individual Supply.

Explanation: Supply is that part of the stock which a seller is willing and able to offer for sale at a specific price during a specific period. Here, 1000 kgs is the actual quantity offered for sale (Supply), while 4000 kgs is the Stock.

(iv) Shobha collected data regarding the money value of all final goods and services produced in the country for the financial year 2019-20.

Answer:

Identified Concept: National Income (Product Method/Output Method).

Explanation: National Income is the total money value of all final goods and services produced within the domestic territory of a country during a given year. Collecting such aggregate data represents the calculation of National Income.

(v) Lucy deposited a lumpsum amount of ₹ 1,00,000/- in the Bank of India for the period of one year.

Answer:

Identified Concept: Fixed Deposit (Time Deposit).

Explanation: A Fixed Deposit is a type of account where a lump sum amount is deposited by a customer for a specific fixed period of time (e.g., one year). It carries a higher rate of interest compared to savings accounts and cannot be withdrawn before maturity without a penalty.

Q.2. (B) Distinguish between (Any THREE):

(6 Marks)

(i) Slicing method and lumping method.

Answer:

Slicing Method	Lumping Method
Used in Micro Economics.	Used in Macro Economics.
It splits or slices the economy into small individual units (e.g., individual income, individual demand) and studies them in detail.	It lumps or groups the whole economy together (e.g., National Income, Aggregate Demand) and studies it as a whole.

(ii) Joint/complementary demand and competitive demand.

Answer:

Joint/Complementary Demand	Competitive Demand
When two or more goods are demanded together to satisfy a single want.	When two goods are substitutes for each other and can satisfy the same want.
Example: Car and Petrol, Pen and Ink.	Example: Tea and Coffee, Sugar and Jaggery.

(iii) Total revenue and marginal revenue.

Answer:

Total Revenue (TR)	Marginal Revenue (MR)
It is the total income earned by a firm from the sale of a given quantity of commodity.	It is the net addition made to total revenue by selling one extra unit of the commodity.
Formula: $TR = Price \times Quantity$	Formula: $MR = TR_n - TR_{n-1}$

(iv) Price Index Number and Quantity Index Number.

Answer:

Price Index Number	Quantity Index Number
It measures the general changes in the prices of goods between two periods.	It measures the changes in the level of output or physical volume of production in the economy.
It is used to measure inflation and value of money.	It is used to measure changes in agricultural and industrial production.

(v) Internal debt and External debt.

Answer:

Internal Debt	External Debt
Debt raised by the government within the country (from citizens, banks, etc.).	Debt raised by the government from outside the country (foreign governments, IMF, World Bank).
It is in domestic currency and does not involve the drain of resources.	It is in foreign currency and involves the payment of interest to foreign entities.

Q.3. Answer the following (Any THREE):

(12 Marks)

(i) Explain the scope of macro economics.

Answer:

The scope of Macro Economics explains the subject matter it covers. It includes:

1. Theory of Income and Employment: Macro economics analyzes the factors determining the level of national income and employment. It studies consumption function and investment function to understand business cycles.
2. Theory of General Price Level and Inflation: It studies how the general price level is determined and the causes of fluctuations in it (inflation and deflation).
3. Theory of Growth and Development: It studies the causes of underdevelopment and poverty in poor countries and suggests strategies for accelerating growth.
4. Macro Theory of Distribution: It deals with the relative shares of rent, wages, interest, and profit in the total national income.

(ii) Explain any four features of monopoly.

Answer:

1. Single Seller: In a monopoly, there is only one seller or producer of the commodity, but there are many buyers.
2. No Close Substitutes: The product sold by the monopolist has no close substitutes. Buyers have no choice but to buy from the monopolist or go without it.
3. Barriers to Entry: Entry of new firms into the industry is restricted due to legal, natural, or technological barriers.
4. Price Maker: The monopolist has complete control over the supply of the product and can fix the price. Hence, a monopolist is a price maker, not a price taker.

(iii) Elaborate any four features of utility.

Answer:

1. Relative Concept: Utility is related to time and place. Woolen clothes have utility in winter but not summer; sand has utility at a construction site but not at a riverbank.
2. Subjective Concept: Utility is a psychological concept and differs from person to person. A book has utility for a literate person but not for an illiterate one.
3. Ethically Neutral: The concept of utility has no ethical consideration. A knife has utility for a housewife to cut vegetables and for a killer to harm someone; economics considers both as utility.
4. Differs from Usefulness: A commodity may have utility but not usefulness. For example, liquor has utility for an addict but is harmful (not useful) to health.

(iv) Write any four practical difficulties in national income estimation.

Answer:

1. Problem of Double Counting: The greatest difficulty is distinguishing between final goods and intermediate goods. If intermediate goods are counted, it leads to double counting and overestimation of NI.
2. Existence of Non-Monetized Sector: In developing countries like India, a significant part of production (especially agriculture) is for self-consumption and is exchanged through barter, leading to underestimation.
3. Inadequate and Unreliable Data: Data regarding production, cost, and small-scale industries is often unavailable or unreliable due to illiteracy and lack of record-keeping.
4. Valuation of Inventories: Raw materials, intermediate goods, and semi-finished products in stock must be valued. Mistakes in valuing these inventories can distort NI estimates.

(v) Explain the Ratio method of measuring price elasticity of demand.

Answer:

The Ratio Method (also known as the Percentage Method or Arithmetic Method) was developed by Prof. Marshall. According to this method, price elasticity of demand is measured by dividing the percentage change in quantity demanded by the percentage change in price.

Formula:

$$Ed = \frac{\%\text{ Change in Quantity Demanded}}{\%\text{ Change in Price}}$$ $$Ed = \frac{\%\Delta Q}{\%\Delta P}$$

Mathematically:

$$Ed = \frac{\Delta Q}{Q} \times \frac{P}{\Delta P}$$

Where:

• $Q$ = Original Quantity
• $\Delta Q$ = Change in Quantity
• $P$ = Original Price
• $\Delta P$ = Change in Price

Q.4. State with reasons whether you agree or disagree with the following statements (Any THREE):

(12 Marks)

(i) There are no exceptions to the law of diminishing marginal utility.

Answer:

I Disagree.

Reason: There are several exceptions to the law of DMU where MU increases or remains constant with additional units:

• Hobbies: For collectors (stamps, coins), every additional unit gives more pleasure.
• Misers: Every additional rupee gives more satisfaction to a miser.
• Addictions: For drunkards, the level of intoxication and utility increases with every additional drink.
• Power: A person desires more power as they acquire some.

(ii) Supply curve of labour is backward bending.

Answer:

I Agree.

Reason:

• Initially, as wage rates rise, a worker prefers to work more hours to earn more, so the supply of labour increases (upward sloping curve).
• However, after a certain level of income is reached, the worker prefers leisure over work.
• At very high wage rates, the worker reduces working hours to enjoy the earned income. Thus, the supply curve bends backward.

(iii) Price under perfect competition is decided by the interaction between demand and supply.

Answer:

I Agree.

Reason:

• Under perfect competition, no single buyer or seller can influence the price.
• The equilibrium price is determined by the intersection of the market demand curve and the market supply curve.
• Marshall compared this to the two blades of a pair of scissors; both blades (demand and supply) are needed to cut the cloth (determine price).

(iv) Capital market plays an important role in India.

Answer:

I Agree.

Reason:

• Mobilization of Savings: It mobilizes long-term savings from various sections of society.
• Capital Formation: It channels these savings into productive investments, aiding capital formation.
• Industrial Growth: It provides long-term funds to industries for expansion and modernization.
• Technical Assistance: Financial institutions in the capital market provide technical and consultancy services.

(v) Balance of Payment is same as Balance of Trade.

Answer:

I Disagree.

Reason:

• Balance of Trade (BoT): It is the difference between the value of a country's exports and imports of visible goods only. It is a narrow concept.
• Balance of Payments (BoP): It is a systematic record of all economic transactions (goods, services, and capital transfers) between residents of a country and the rest of the world. It is a broader concept including BoT.

Q.5. Study the following table, figure, passage and answer the questions given below it (Any TWO):

(8 Marks)

(i) Study the table and calculate GDP and NDP.

Components	₹ Crores
Consumption (C)	800/-
Investment (I)	700/-
Government Expenditure (G)	400/-
Net Export (X-M)	-150/-
Depreciation (D)	100/-

Answer:

(1) Calculate GDP (Gross Domestic Product):

$$GDP = C + I + G + (X - M)$$ $$GDP = 800 + 700 + 400 + (-150)$$ $$GDP = 1900 - 150 = 1750 \text{ Crores}$$

(2) Calculate NDP (Net Domestic Product):

$$NDP = GDP - Depreciation$$ $$NDP = 1750 - 100$$ $$NDP = 1650 \text{ Crores}$$

(ii) Identify the price elasticity of demand from the following diagrams:

Diagram (1)

Vertical Line Parallel to Y-axis

Diagram (2)

Horizontal Line Parallel to X-axis

Diagram (3)

Steep Curve ($\%\Delta P > \%\Delta Q$)

Diagram (4)

Flatter Curve ($\%\Delta Q > \%\Delta P$)

Answer:

1. Diagram (1): Perfectly Inelastic Demand ($Ed = 0$).
2. Diagram (2): Perfectly Elastic Demand ($Ed = \infty$).
3. Diagram (3): Relatively Inelastic Demand ($Ed < 1$).
4. Diagram (4): Relatively Elastic Demand ($Ed > 1$).

(iii) Passage about Commercial Banks and Nationalisation.

(Passage Text: Commercial banks act as intermediaries... Due to bank nationalisation in 1969... services like safe deposit lockers...)

Answer:

(1) Write any two benefits of Bank nationalisation.

• Increase in loan disbursement in urban and rural areas.
• Agriculture and retail traders started getting more loans.

(2) Write various services provided by banks.

Safe deposit lockers, D-mat facility, internet banking, mobile banking, etc.

(3) Write your opinion about the above passage.

The passage highlights the transformative role of commercial banks in India's development. Bank nationalisation in 1969 was a crucial step that shifted banking from "Class Banking" to "Mass Banking," ensuring credit access to neglected sectors like agriculture. The diversification into digital services shows that banks are modernizing to meet the financial needs of a growing economy.

Q.6. Answer the following questions in detail (Any TWO):

(16 Marks)

(i) Explain the concepts of variation and changes in demand with the help of diagrams.

Answer:

A. Variation in Demand

When the demand for a commodity changes only due to a change in its price, while other factors remain constant, it is called variation in demand. It is of two types:

1. Expansion of Demand: Rise in quantity demanded due to a fall in price. It is shown by a downward movement on the same demand curve.
2. Contraction of Demand: Fall in quantity demanded due to a rise in price. It is shown by an upward movement on the same demand curve.

B. Changes in Demand

When the demand for a commodity changes due to changes in other factors (like income, population, taste, etc.), while price remains constant, it is called changes in demand. It is of two types:

1. Increase in Demand: More quantity is demanded at the same price. The demand curve shifts to the right.
2. Decrease in Demand: Less quantity is demanded at the same price. The demand curve shifts to the left.

(Note: Students are expected to draw 4 separate diagrams: Expansion, Contraction, Increase, and Decrease).

(ii) Explain the meaning of index number. Explain various steps involved in the construction of index number.

Answer:

Meaning: An Index Number is a statistical device used to measure changes in an economic variable (like price or quantity) or a group of variables over a period of time.

Steps in Construction of Index Number:

1. Purpose of Index Number: The scope and purpose must be clearly defined (e.g., for retail prices or wholesale prices) to select appropriate data.
2. Selection of Base Year: A base year is the reference year against which comparisons are made. It should be a normal year (free from wars, calamities) and not too distant in the past.
3. Selection of Items: A representative sample of commodities (basket of goods) should be selected based on the purpose (e.g., goods consumed by working class).
4. Selection of Price Quotations: Accurate price data must be collected from reliable markets. Wholesale prices or retail prices are chosen based on requirements.
5. Choice of Suitable Average: An arithmetic mean is commonly used because it is simple, though geometric mean is statistically more accurate.
6. Selection of Proper Weight: Items should be given weights according to their relative importance (Quantity weights or Value weights).
7. Selection of Suitable Formula: The appropriate formula (Laspeyre's, Paasche's, or Fisher's) must be chosen for calculation.

(iii) Explain various sources of public revenue.

Answer:

Public revenue refers to the aggregate collection of income by the government from various sources. The main sources are classified into Tax Revenue and Non-Tax Revenue.

1. Tax Revenue

A tax is a compulsory contribution from the person to the government without reference to special benefits conferred.

• Direct Tax: Incidence and impact fall on the same person (e.g., Income Tax, Wealth Tax).
• Indirect Tax: Incidence and impact fall on different persons. It is levied on goods and services (e.g., GST).

2. Non-Tax Revenue

• Fees: Compulsory payment for a specific service rendered by the government (e.g., Education fee, Registration fee).
• Prices of Public Goods/Services: Prices charged by public authorities for services like railway fares, postal charges.
• Special Assessment: Payment by citizens in a particular locality in exchange for specific improvements (e.g., roads, street lights) that increase property value.
• Fines and Penalties: Imposed on violators of laws to maintain order, not to earn revenue (e.g., Traffic fines).
• Gifts, Grants, and Donations: Voluntary contributions during emergencies or foreign aid.
• Special Levies: Duties levied on commodities harmful to health (e.g., on liquor/cigarettes).
• Borrowings: Government borrows from internal and external sources to meet deficits.