Showing posts with label SSC Board Question Papers. Show all posts
Showing posts with label SSC Board Question Papers. Show all posts

Science and Technology Part 2 (Hindi Medium) - SSC Board Exam Question Paper Solution 2024 (N 425)

विज्ञान और प्रौद्योगिकी भाग २ (N 425) - २०२४ हल प्रश्नपत्र

१. (अ) निम्नलिखित पर्यायों में से उचित पर्याय चुनकर उसका क्रम लिखिए :

(i) उत्क्रांती याने ....................... है।
  • (अ) आंतरिक परिवर्तन
  • (ब) क्रमिक परिवर्तन
  • (क) बाह्य परिवर्तन
  • (ड) त्वरित परिवर्तन
(ii) ..................... दुर्लभ प्रजाति का प्राणी है।
  • (अ) तणमोर
  • (ब) रेड पांडा
  • (क) बाघ
  • (ड) शेकरू गिलहरी
(iii) बहती हुई पवन की गतिज ऊर्जा का रूपांतरण विद्युत ऊर्जा में करने वाले यंत्र को ..................... कहते हैं।
  • (अ) सौर विद्युत सेल
  • (ब) ऊष्मीय ऊर्जा
  • (क) जनित्र
  • (ड) पवन चक्की
(iv) रासायनिक दृष्टि से सिरका अर्थात् ..................... है।
  • (अ) ऐसीटिक अम्ल
  • (ब) अमीनो अम्ल
  • (क) हाइड्रोक्लोरिक अम्ल
  • (ड) ग्लूकॉनिक अम्ल
(v) प्रोटीन से हमें ..................... kcal/gm ऊर्जा मिलती है।
  • (अ) 4
  • (ब) 3
  • (क) 2
  • (ड) 1

१. (ब) निम्नलिखित प्रश्न हल कीजिए :

(i) असंगत शब्द अलग कीजिए : सितारा मछली, मुष्ठिशंख, मेंढक, अमीबा
उत्तर: अमीबा।
कारण: अमीबा एककोशिकीय (आदिजीव) सजीव है, जबकि अन्य सभी बहुकोशिकीय प्राणी हैं।
(ii) उचित जोड़ी मिलाइए :
स्तंभ ‘अ’ स्तंभ ‘ब’
(1) जैविक घटक (ब) वनस्पति
(iii) सहसंबंध शब्द पहचानिए :
श्वेत क्रांति : दुग्धोत्पादन : : नील क्रांति : मत्स्य व्यवसाय / जलचरों का उत्पादन
(iv) आकृति में दर्शाये गये प्राणी का संघ पहचानिए :
[हाइड्रा की आकृति]
उत्तर: संघ सिलेंटराटा (Coelenterata) / निडारिया (Cnidaria)।
(v) निम्नलिखित कथन सही है या गलत, लिखिये :
"किशोरावस्था के लड़के-लड़कियों में हम-उम्र का प्रभाव अधिक होता है।"
उत्तर: सही (True)।

२. (अ) वैज्ञानिक कारण लिखिए (कोई दो) :

(i) रेशेदार पदार्थ एक महत्व का पोषक तत्त्व है।
१. हम रेशेदार पदार्थों (फाइबर्स) को पचा नहीं सकते, लेकिन वे अन्य पदार्थों के पाचन में मदद करते हैं।
२. अपचित भोजन को शरीर से बाहर निकालने (मल त्याग) की प्रक्रिया में रेशेदार पदार्थ बहुत सहायक होते हैं और कब्ज को रोकते हैं।
३. इसलिए, रेशेदार पदार्थों को एक महत्वपूर्ण पोषक तत्व माना जाता है।
(ii) यद्यपि कछुआ जमीन पर और पानी में भी रहता है, फिर भी उसका उभयचर वर्ग में समावेश नहीं होता है।
१. उभयचर प्राणी पानी में त्वचा द्वारा और जमीन पर फेफड़ों द्वारा श्वसन करते हैं, और उनकी त्वचा नम और ग्रंथि युक्त होती है।
२. इसके विपरीत, कछुआ जमीन और पानी दोनों जगह केवल फेफड़ों द्वारा ही श्वसन करता है।
३. कछुए की त्वचा सूखी और शल्कयुक्त होती है, और उस पर बाह्यकंकाल (कवच) होता है।
४. इसलिए कछुआ उभयचर न होकर 'सरीसृप' (Reptilia) वर्ग का प्राणी है।
(iii) जल-विद्युत ऊर्जा, सौर ऊर्जा और पवन ऊर्जा इन्हें नूतनीकरणक्षम ऊर्जा कह सकते हैं।
१. जल, हवा और सूर्यप्रकाश जैसे ऊर्जा स्रोत प्राकृतिक रूप से पुनर्भरण होते रहते हैं और ये कभी समाप्त न होने वाले (अक्षय) स्रोत हैं।
२. इन ऊर्जा स्रोतों के उपयोग से प्रदूषण (जैसे कार्बन उत्सर्जन) नहीं होता है, जिससे पर्यावरण को हानि नहीं पहुँचती।
३. ये स्रोत बार-बार उपयोग में लाए जा सकते हैं, इसलिए इन्हें नूतनीकरणक्षम (Renewable) ऊर्जा कहते हैं।

२. (ब) निम्नलिखित प्रश्नों को हल कीजिए (कोई तीन) :

(i) जैव-प्रौद्योगिकी के चार लाभ लिखिये।
१. भरपूर फसल उत्पादन: संकर बीजों के कारण प्रति हेक्टेयर उत्पादन में वृद्धि हुई है।
२. रोग प्रतिकारक क्षमता: कीड़ और रोग प्रतिरोधी किस्मों (जैसे बीटी कॉटन) के विकास से कीटनाशकों का उपयोग कम हुआ है।
३. तनाव सहिष्णुता: सूखा, लवणता और गर्मी जैसी परिस्थितियों को सहन करने वाली फसलें विकसित की गई हैं।
४. मानव स्वास्थ्य: इंसुलिन, टीके (Vaccines) और एंटीबायोटिक्स जैसी दवाओं का उत्पादन संभव हुआ है।
(ii) अंतर स्पष्ट कीजिए : अलैंगिक प्रजनन तथा लैंगिक प्रजनन।
लैंगिक प्रजनन अलैंगिक प्रजनन
इसमें नर और मादा दो जनकों की आवश्यकता होती है। इसमें केवल एक ही जनक भाग लेता है।
इसमें युग्मक निर्माण और निषेचन (Fertilization) होता है। इसमें युग्मक निर्माण या निषेचन नहीं होता।
नई संतति में आनुवंशिक विविधता पाई जाती है। नई संतति जनक के समान (क्लोन) होती है।
यह प्रक्रिया धीमी गति से होती है। यह प्रक्रिया तीव्र गति से होती है।
(iii) आकृति 'अ' तथा 'ब' का निरीक्षण करके निम्न तालिका पूर्ण कीजिए :
आकृति 'अ':
आपदा: भूकंप
कौनसी सावधानी बरतेंगे: मेज या पलंग के नीचे आश्रय लें (Drop, Cover, Hold on) / सुरक्षित स्थान पर जाएं।

आकृति 'ब':
आपदा: सर्पदंश (Snake Bite)
प्राथमिक (उपचार): घाव को पानी से धोएं / घाव के ऊपर कपड़ा कसकर बांधें।
सावधानी (चरण): (१) रोगी को मानसिक आधार दें। (२) तुरंत डॉक्टरी सहायता लें / एंटीवेनम इंजेक्शन लगवाएं।
(iv) औद्योगिक सूक्ष्मजीव विज्ञान के दो मुख्य पहलू लिखिये।
१. किण्वन प्रक्रिया (Fermentation) का उपयोग करके विभिन्न उत्पाद बनाना (जैसे ब्रेड, चीज़, शराब, दवाइयां, एंजाइम्स)।
२. कचरा प्रबंधन और प्रदूषण नियंत्रण के लिए सूक्ष्मजीवों का उपयोग करना।
(v) निम्नलिखित प्रवाह तालिका पूर्ण कीजिए : पर्यावरण संवर्धन की आवश्यकता।
(तालिका में ६ रिक्त स्थान हैं, जिनमें से दो दिए गए हैं। शेष चार निम्न हो सकते हैं:)
१. प्राकृतिक संतुलन बनाए रखने के लिए।
२. जैव विविधता का संरक्षण करने के लिए।
३. प्राकृतिक संसाधनों को बचाने के लिए।
४. प्रदूषण मुक्त और स्वस्थ जीवन के लिए।
(या भावी पीढ़ी की सुरक्षा के लिए।)

३. निम्नलिखित प्रश्नों को हल कीजिए (कोई पाँच) :

(i) पक्षी वर्ग प्राणियों की तीन विशेषताएँ लिखिये।
१. ये समतापी (Warm-blooded) प्राणी हैं।
२. हवा में उड़ते समय प्रतिरोध कम करने के लिए इनका शरीर नौकाकर (spindle-shaped) होता है।
३. अग्रपादों का रूपांतरण पंखों में हो गया है। उंगलियां शल्कयुक्त होती हैं और उन पर नाखून होते हैं।
४. शरीर पर परों (feathers) का आवरण होता है और हड्डियाँ खोखली (pneumatic) होती हैं।
(ii) (अ) अवशेषांग क्या हैं? (ब) मानवीय शरीर में पाए जाने वाले किन्हीं दो अवशेषांगों के नाम लिखिये। (इ) मानवीय शरीर में पाए जाने वाले अवशेषांग अन्य कौनसे प्राणियों के लिए उपयुक्त हैं, इसके दो उदाहरण लिखिये।
(अ) परिभाषा: सजीवों में नष्ट होने वाले या अपूर्ण विकसित निरुपयोगी अंगों को 'अवशेषांग' (Vestigial Organs) कहते हैं।
(ब) उदाहरण: अपेंडिक्स (आंत्रपुच्छ), पूंछ की हड्डी (Coccyx), अक्कल दाढ़ (Wisdom teeth), कान के स्नायु।
(इ) अन्य प्राणियों में उपयोग:
१. अपेंडिक्स: जुगाली करने वाले प्राणियों (जैसे गाय, भैंस) में सेल्युलोज के पाचन के लिए उपयोगी होता है।
२. कान के स्नायु: बंदरों जैसे प्राणियों में कान हिलाने के लिए उपयोगी होते हैं।
(iii) कार्बोज पदार्थ, स्निग्ध पदार्थ, प्रथिन का ऑक्सीकरण करके ऊर्जा प्राप्त करने की प्रक्रिया कैसे होती है? निम्नलिखित तालिका दुरुस्त कर पुन: लिखिए :
प्रश्नपत्र में दी गई आकृति का क्रम गलत है। सही क्रम इस प्रकार है:

स्निग्ध पदार्थ (Lipids)
स्निग्ध आम्ल (Fatty Acids)
अंसेटील-को-एन्जाइम-A
कार्बोज पदार्थ
ग्लाइकोलिसिस
पायरूविक अम्ल
अंसेटील-को-एन्जाइम-A
प्रथिन (Proteins)
अमीनो अम्ल
अंसेटील-को-एन्जाइम-A

क्रेब चक्र (Kreb's cycle)
CO2 + H2O + ऊर्जा
(iv) नीचे दिए गए चिह्न संकेत क्या बता रहे हैं? उस आधार पर आप अपनी भूमिका स्पष्ट कीजिए।
१. चिह्न (कूड़ेदान): "कचरा कूड़ेदान में डालें / स्वच्छता रखें"।
भूमिका: परिसर स्वच्छ रखने के लिए गीला और सूखा कचरा अलग-अलग डिब्बों में डालेंगे।

२. चिह्न (प्लग और पत्ती): "ऊर्जा की बचत / हरित ऊर्जा"।
भूमिका: बिजली बचाएंगे, जब जरूरत न हो तो उपकरण बंद रखेंगे।

३. चिह्न (साइकिल): "साइकिल का उपयोग करें"।
भूमिका: ईंधन बचाने और प्रदूषण कम करने के लिए छोटी दूरी के लिए साइकिल का उपयोग करेंगे।
(v) नीचे दी गई आकृति का निरीक्षण करके प्रश्नों के उत्तर लिखिए (औष्णिक विद्युत केंद्र):
(अ) उपर्युक्त आकृति में कौनसी ऊर्जा पर आधारित विद्युत निर्मित की जाती है?
औष्णिक ऊर्जा (Thermal Energy - भाप आधारित)।

(आ) इस विद्युत निर्मिती केन्द्र में किस ईंधन का उपयोग करते हैं?
कोयला (Coal)।

(इ) इस विद्युत निर्मिती के कारण निर्माण होने वाली कोई-सी भी एक समस्या लिखिये।
कोयले के जलने से होने वाला वायु प्रदूषण (CO2, SO2 गैसों का उत्सर्जन) या राख के कणों से श्वसन विकार।
(vi) जैव खेती में जैव कीटनाशकों का महत्व स्पष्ट कीजिए।
१. रासायनिक कीटनाशकों से मिट्टी और जल प्रदूषण होता है, जो जैव कीटनाशकों से नहीं होता।
२. जैव कीटनाशक (जैसे नीम का अर्क, सूक्ष्मजीव) पर्यावरण और मानव स्वास्थ्य के लिए सुरक्षित होते हैं।
३. इससे कृषि उत्पादों में विषैले रसायनों के अवशेष नहीं रहते।
४. मित्र कीटों (जैसे मधुमक्खी) को नुकसान नहीं पहुँचता, जिससे प्रकृति का संतुलन बना रहता है।
(vii) विभिन्न रोगों के उपचार में उपयोगों के आधार पर नीचे दिए संकल्पना-चित्र को पूर्ण कीजिए (मूल कोशिका):
मध्यवर्ती संकल्पना: मूल कोशिका (Stem Cells) के उपयोग।
बॉक्स १: अंग प्रत्यारोपण (किडनी, लिवर)।
बॉक्स २: रक्त कोशिकाओं का निर्माण (एनीमिया, ल्यूकेमिया, थैलेसीमिया)।
बॉक्स ३: सेल थेरेपी (मधुमेह, अल्जाइमर, पार्किंसन का उपचार)।
बॉक्स ४: ऊतक संवर्धन / जीन थेरेपी।
(viii) आपदा प्रबंधन के तीन उद्देश्य लिखिये।
१. आपदा में फँसे लोगों की जान बचाना और उन्हें सुरक्षित बाहर निकालना।
२. प्रभावित लोगों को आवश्यक वस्तुएं (भोजन, पानी, दवाएं) उपलब्ध कराना।
३. जनजीवन को सामान्य स्थिति में लाना और पीड़ितों का पुनर्वास करना।

४. निम्नलिखित प्रश्न हल कीजिए (कोई एक) :

(i) मानवीय स्त्री प्रजनन संस्थान:
(अ) मानवीय स्त्री प्रजनन संस्थान की नामांकित आकृति बनाइये।
(विद्यार्थी को अंडाशय, अंडनलिका, गर्भाशय, योनि दर्शाते हुए नामांकित आकृति बनानी चाहिए।)

(ब) स्त्री प्रजनन संस्थान के अंडाशय से स्रावित होने वाले संप्रेरकों के नाम लिखिये।
एस्ट्रोजन (Estrogen) और प्रोजेस्टेरोन (Progesterone)।

(क) मासिक धर्म रुक जाने की उम्र कितनी होती है?
साधारणतः 45 से 50 वर्ष की आयु के बीच रजोनिवृत्ति (Menopause) होती है।

(ड) जन्म के समय स्त्री के अंडाशय में कितनी अंडकोशिकाएँ (डिंब) होती हैं?
जन्म के समय अंडाशय में 20 से 40 लाख (2 to 4 million) अपक्व अंडकोशिकाएँ होती हैं।
(ii) प्रत्येक के दो उदाहरण लिखिए :
(अ) तनाव को कम करने वाले शौक: संगीत सुनना, बागवानी, पढ़ना, चित्रकारी।
(ब) सामाजिक स्वास्थ्य को धोखा (क्षति) पहुँचाने वाले रोग: एड्स (AIDS), टीबी (क्षयरोग), कुष्ठरोग।
(क) मोबाइल फोन के अत्यधिक उपयोग से होने वाली शारीरिक तकलीफें: सिरदर्द, नींद न आना (अनिद्रा), आंखों की समस्या, जोड़ों का दर्द।
(ड) सायबर अपराध कक्ष में आने वाली घटनाएँ: हैकिंग, बैंक धोखाधड़ी (पिन चोरी), पहचान की चोरी, सायबर स्टॉकिंग।
(इ) मद्य सेवन से निर्माण होने वाली समस्याएँ: लिवर की बीमारियाँ, तंत्रिका तंत्र की क्षति, पारिवारिक कलह, आर्थिक नुकसान।
Question Paper Page No. 1 Question Paper Page No. 2 Question Paper Page No. 3 Question Paper Page No. 4 Question Paper Page No. 5 Question Paper Page No. 6 Question Paper Page No. 7 Question Paper Page No. 8 Question Paper Page No. 9 Question Paper Page No. 10 Question Paper Page No. 11 For all your study Materials Visit : omtexclasses.com

Science and Technology Part 2 (Marathi Medium) - SSC Board Exam Question Paper Solution 2024 (N 419)

विज्ञान आणि तंत्रज्ञान भाग २ (N 419) - २०२४ सोडविलेली प्रश्नपत्रिका

१. (अ) दिलेल्या पर्यायांपैकी योग्य पर्यायाचा क्रमांक लिहा :

(i) उत्क्रांती म्हणजेच ....................... होय.
  • (अ) आंतरिक बदल
  • (ब) क्रमिक बदल
  • (क) बाह्य बदल
  • (ड) त्वरित बदल
(ii) ..................... हा दुर्मिळ प्रजातीमधील प्राणी आहे.
  • (अ) तणमोर
  • (ब) रेड पांडा
  • (क) वाघ
  • (ड) शेकरू खार
(iii) वाहत्या वाऱ्यातील गतिज ऊर्जेचे विद्युत ऊर्जेत रूपांतर करणाऱ्या यंत्राला ..................... असे म्हणतात.
  • (अ) सौरघट
  • (ब) औष्णिक ऊर्जा
  • (क) जनित्र
  • (ड) पवन चक्की
(iv) रासायनिकदृष्ट्या व्हिनेगार म्हणजे ..................... होय.
  • (अ) ॲसिटिक ॲसिड
  • (ब) अमिनो ॲसिड
  • (क) हायड्रोक्लोरीक ॲसिड
  • (ड) ग्लूकॉनिक ॲसिड
(v) प्रथिनांपासून आपल्याला प्रति ग्रॅम ..................... kcal एवढी ऊर्जा मिळते.
  • (अ) 4
  • (ब) 3
  • (क) 2
  • (ड) 1

१. (ब) खालील प्रश्न सोडवा :

(i) वेगळा घटक ओळखा : तारामासा, गोगलगाय, बेडूक, अमिबा
उत्तर: अमिबा.
कारण: अमिबा हा एकपेशीय (आदिजीव) सजीव आहे, तर इतर सर्व बहुपेशीय प्राणी आहेत.
(ii) योग्य जोडी जुळवा :
गट ‘अ’ गट ‘ब’
(1) जैविक घटक (ब) वनस्पती
(iii) सहसंबंध लिहा :
श्वेतक्रांती : दुग्ध उत्पादन : : नील क्रांती : मत्स्य व्यवसाय / जलचर प्राण्यांचे उत्पादन
(iv) आकृतीत दाखविलेल्या प्राण्याचा संघ ओळखा :
[हायड्राची आकृती]
उत्तर: संघ सिलेंटराटा (Coelenterata) / निडारिया (Cnidaria).
(v) चूक की बरोबर ते लिहा :
"कुमारवयीन मुलां-मुलींमध्ये समवयस्कांचा प्रभाव खूप जास्त असतो."
उत्तर: बरोबर.

२. (अ) शास्त्रीय कारणे लिहा (कोणतेही दोन) :

(i) तंतुमय पदार्थ एक महत्त्वाचे पोषकतत्त्व आहे.
१. तंतुमय पदार्थ आपण पचवू शकत नाही, पण त्यामुळे अन्नातील इतर पदार्थांच्या पचनास मदत होते.
२. न पचलेले अन्न बाहेर टाकण्याच्या क्रियेत तंतुमय पदार्थांची खूप मदत होते (मलावरोध होत नाही).
३. म्हणून, तंतुमय पदार्थ हे अन्नातील एक महत्त्वाचे पोषकतत्त्व मानले जातात.
(ii) कासव जमिनीवर आणि पाण्यातही राहते, तरीही त्याचा उभयचर या वर्गामध्ये समावेश करता येत नाही.
१. उभयचर प्राणी पाण्यात असताना त्वचेद्वारे आणि जमिनीवर असताना फुफ्फुसाद्वारे श्वसन करतात, त्यांची त्वचा ओलसर व मृदू असते.
२. याउलट, कासव जमिनीवर तसेच पाण्यातही असताना केवळ फुफ्फुसाद्वारेच श्वसन करते.
३. कासवाची त्वचा कोरडी असून ती खवलेयुक्त असते आणि त्यावर बाह्यकंकाल (कवच) असते.
४. म्हणून कासव हे उभयचर नसून 'सरीसृप' (Reptilia) वर्गातील प्राणी आहे.
(iii) जलविद्युत ऊर्जा, सौर ऊर्जा आणि पवन ऊर्जा यांना नूतनीकरणक्षम ऊर्जा म्हणतात.
१. जलसाठा, वेगाने वाहणारा वारा, सूर्यप्रकाश हे ऊर्जा निर्मितीचे स्रोत शाश्वत आहेत, म्हणजे ते कधीही न संपणारे आहेत.
२. या प्रकारच्या ऊर्जा निर्मितीमध्ये कार्बन सारखे प्रदूषणकारी घटक हवेत सोडले जात नाहीत, त्यामुळे पर्यावरणाची हानी होत नाही.
३. हे ऊर्जा स्रोत पुन्हा पुन्हा वापरता येतात, म्हणून त्यांना नूतनीकरणक्षम ऊर्जा म्हणतात.

२. (ब) खालील प्रश्न सोडवा (कोणतेही तीन) :

(i) जैवतंत्रज्ञानाचे चार फायदे लिहा.
१. भरघोस पीक उत्पादन: पिकांच्या संकरीत जातींमुळे हेक्टरी उत्पादनात वाढ झाली आहे.
२. रोगप्रतिकारक वाण: कीड व रोगप्रतिकारक वाण तयार झाल्यामुळे कीटकनाशकांचा वापर कमी झाला आहे (उदा. बीटी कॉटन).
३. तणनाशक प्रतिकारक वाण: तणांचा नाश करणे सोपे झाले आहे.
४. मानवी आरोग्य: जनुकीय सुधारणांद्वारे लसी (Vaccines), प्रतिजैविके (Antibiotics) आणि इन्सुलिन सारखी संप्रेरके तयार करणे शक्य झाले आहे.
(ii) फरक स्पष्ट करा : लैंगिक प्रजनन आणि अलैंगिक प्रजनन.
लैंगिक प्रजनन अलैंगिक प्रजनन
या प्रजननात नर आणि मादी अशा दोन पालकांचा सहभाग असतो. या प्रजननात केवळ एकाच पालकाचा सहभाग असतो.
यात युग्मक निर्मिती आणि फलन (Fertilization) होते. यात युग्मक निर्मिती किंवा फलन होत नाही.
नवीन जीव जनुकीयदृष्ट्या पालकांपेक्षा थोडा वेगळा असतो (विविधता). नवीन जीव तंतोतंत पालकांसारखा असतो (क्लोन).
ही प्रक्रिया संथ गतीने होते. ही प्रक्रिया जलद गतीने होते.
(iii) खालील आकृतीचे निरीक्षण करून तक्ता पूर्ण करा :
आकृती 'अ':
आपत्ती: भूकंप
कोणती काळजी घ्याल: टेबलाखाली किंवा पलंगाखाली आश्रय घ्या (Drop, Cover, Hold on) / सुरक्षित ठिकाणी जा.

आकृती 'ब':
आपत्ती: सर्पदंश
प्राथमिक (उपचार/कृती): जखम पाण्याने स्वच्छ धुवा / जखमेच्या वरच्या बाजूला कपडा घट्ट बांधा.
उपचार: (१) रुग्णाला मानसिक आधार देणे. (२) तातडीने वैद्यकीय मदत घेणे / लस (Antivenom) देणे.
(iv) औद्योगिक सूक्ष्मजीवशास्त्राचे दोन प्रमुख पैलू कोणते?
१. किण्वन प्रक्रियेचा वापर करून विविध उत्पादने घेणे (उदा. पाव, चीज, वाईन, औषधे, विकरे इ.).
२. कचरा व्यवस्थापन आणि प्रदूषण नियंत्रणासाठी सूक्ष्मजीवांचा वापर करणे.
(v) खालील ओघतक्ता पूर्ण करा : पर्यावरण संवर्धनाची गरज.
(तक्त्यात ६ रिकाम्या जागा आहेत, त्यापैकी दोन दिलेल्या आहेत. उर्वरित चार खालीलप्रमाणे असू शकतात:)
१. नैसर्गिक समतोल टिकवण्यासाठी.
२. जैवविविधतेचे रक्षण करण्यासाठी.
३. नैसर्गिक साधनसंपत्तीचे जतन करण्यासाठी.
४. प्रदूषण विरहित व निरोगी जीवनासाठी.
(किंवा भावी पिढीच्या सुरक्षिततेसाठी.)

३. खालील प्रश्न सोडवा (कोणतेही पाच) :

(i) पक्षीवर्गीय प्राण्यांची तीन मुख्य लक्षणे लिहा.
१. हे प्राणी उष्णरक्ती (Homeotherms) असतात.
२. हवेत उडताना हवेचा विरोध कमी करण्यासाठी यांचे शरीर दोन्ही टोकांना निमुळते असते (बोटसारखे).
३. अग्रपादांचे रूपांतर पंखांत झालेले असते. बोटांवर खवले असून ती नख्यांनी युक्त असतात.
४. शरीर पिसांनी झाकलेले असते आणि श्वसनासाठी फुफ्फुसांना वायुकोश जोडलेले असतात.
(ii) (अ) अवशेषांगे म्हणजे काय? (ब) मानवी शरीरातील दोन अवशेषांगांची नावे लिहा. (इ) मानवी शरीरातील अवशेषांगे इतर कोणत्या प्राण्यांसाठी कशी उपयुक्त आहेत? त्याची दोन उदाहरणे द्या.
(अ) व्याख्या: सजीवांमधील ऱ्हास पावलेल्या किंवा अपूर्ण वाढ झालेल्या निरुपयोगी इंद्रियांना 'अवशेषांगे' म्हणतात.
(ब) उदाहरणे: आंत्रपुच्छ (Appendix), माकडहाड (Coccyx), अक्कलदाढ (Wisdom teeth), कानाचे स्नायू.
(इ) इतर प्राण्यांत उपयोग:
१. आंत्रपुच्छ: मानवात निरुपयोगी असले तरी रवंथ करणाऱ्या प्राण्यांमध्ये (उदा. गाई, म्हशी) ते सेल्युलोजच्या पचनासाठी उपयुक्त असते.
२. कानाचे स्नायू: मानवात निरुपयोगी असले तरी माकडांमध्ये कान हलवण्यासाठी ते उपयुक्त असतात.
(iii) कर्बोदके, स्निग्धपदार्थ, प्रथिने यांचे ऑक्सिडीकरण करून ऊर्जा मिळवण्याची प्रक्रिया कशी होते? खालील तक्ता दुरुस्त करून लिहा.
प्रश्नपत्रिकेतील आकृती चुकीची आहे. दुरुस्त क्रम खालीलप्रमाणे आहे:

स्निग्ध पदार्थ
मेदाम्ल
ॲसेटील-को-एन्झाईम-A
कर्बोदके
ग्लायकोलायसिस
पायरुविक आम्ल
ॲसेटील-को-एन्झाईम-A
प्रथिने
अमिनो आम्ल
ॲसेटील-को-एन्झाईम-A

क्रेब चक्र
CO2 + H2O + ऊर्जा
(iv) खालील चिन्ह संकेत काय सांगतात? त्या आधारे तुमचा संदेश लिहा.
१. चिन्ह (कचरा पेटी): "कचरा पेटीचा वापर करा / कचरा इथे तिथे टाकू नका".
संदेश: परिसर स्वच्छ ठेवण्यासाठी ओला व सुका कचरा योग्य डब्यातच टाकावा.

२. चिन्ह (प्लग आणि पान): "वीज वाचवा / हरित ऊर्जा".
संदेश: विजेची बचत करा, अनावश्यक दिवे/पंखे बंद ठेवा.

३. चिन्ह (सायकल): "सायकलचा वापर करा".
संदेश: इंधनाची बचत करण्यासाठी व प्रदूषण टाळण्यासाठी जवळच्या अंतरासाठी सायकल वापरा.
(v) पुढील आकृतीचे निरीक्षण करा व विचारलेल्या प्रश्नांची उत्तरे लिहा (औष्णिक विद्युत केंद्र):
(अ) वरील आकृतीत कोणत्या ऊर्जेवर आधारित विद्युत निर्मिती होते?
औष्णिक ऊर्जा (वाफेवर आधारित).

(ब) या विद्युत निर्मिती केंद्रात कोणते इंधन वापरले जाते?
दगडी कोळसा.

(क) या प्रकारच्या विद्युत निर्मिती करण्यात येणाऱ्या समस्यांपैकी एक समस्या लिहा.
कोळशाच्या ज्वलनातून होणारे हवेचे प्रदूषण (CO2, SO2 वायूंचे उत्सर्जन) किंवा सूक्ष्म कणांमुळे श्वसनाचे विकार.
(vi) सेंद्रिय शेतीमध्ये जैव कीटकनाशकांचे महत्त्व स्पष्ट करा.
१. रासायनिक कीटकनाशकांमुळे माती आणि पाणी प्रदूषित होते, जे जैव कीटकनाशकांमुळे होत नाही.
२. जैव कीटकनाशके (उदा. निंबोळी अर्क, सूक्ष्मजीव) पर्यावरणास आणि मानवी आरोग्यास हानिकारक नसतात.
३. यामुळे शेतमालात विषारी रसायनांचे अवशेष राहत नाहीत.
४. मित्र किटकांना (उदा. मधमाशा) हानी पोहोचत नाही, त्यामुळे निसर्गाचा समतोल राखला जातो.
(vii) पुढील संकल्पना चित्र पूर्ण करून त्या क्षेत्रांचा कोणत्या रोगांच्या उपचारासाठी वापर होतो ते लिहा (मूलपेशी):
मध्यवर्ती संकल्पना: मूलपेशींचे उपयोग.
बॉक्स १: अवयव प्रत्यारोपण (किडनी, यकृत).
बॉक्स २: रक्तपेशी निर्मिती (ॲनिमिया, ल्युकेमिया, थॅलॅसेमिया).
बॉक्स ३: पेशी उपचार (मधुमेह, अल्झायमर, पार्किन्सन).
बॉक्स ४: उती संवर्धन / जनुक उपचार.
(viii) आपत्ती व्यवस्थापनाची तीन उद्दिष्टे लिहा.
१. आपत्तीग्रस्तांचे प्राण वाचवणे आणि त्यांची आपत्तीतून सुटका करणे.
२. आपत्तीग्रस्तांना जीवनावश्यक वस्तूंचा (अन्न, पाणी, औषधे) पुरवठा करणे.
३. जनजीवन पूर्ववत करणे आणि आपत्तीग्रस्तांचे पुनर्वसन करणे.

४. खालील प्रश्न सोडवा (कोणताही एक) :

(i) मानवी स्त्री प्रजनन संस्था:
(अ) मानवी स्त्री प्रजनन संस्थेची नामनिर्देशित आकृती काढा.
(विद्यार्थ्याने अंडाशय, अंडनलीका, गर्भाशय, योनी दर्शवणारी सुबक आकृती काढावी.)

(ब) मानवी स्त्री प्रजनन संस्थेत कोणते संप्रेरक स्त्रवले जाते?
इस्ट्रोजेन (Estrogen) आणि प्रोजेस्टेरॉन (Progesterone).

(क) रजोनिवृत्तीचा कालावधी किती असतो?
साधारणपणे वयाच्या ४५ ते ५० वर्षा दरम्यान रजोनिवृत्ती येते.

(ड) स्त्री भ्रूणाच्या जन्मावेळी अंडाशयात किती अंडपेशी असतात?
जन्माच्या वेळी अंडाशयात २ ते ४ दशलक्ष (2-4 million) अपक्व अंडपेशी असतात.
(ii) प्रत्येकी दोन उदाहरणे लिहा :
(अ) ताणतणाव कमी करणारे छंद: संगीत ऐकणे, वाचन करणे, बागकाम, चित्रकला.
(ब) सामाजिक आरोग्य धोक्यात आणणारे रोग: एड्स (AIDS), क्षयरोग (TB), कुष्ठरोग.
(क) मोबाईल फोन्सच्या अतिवापरामुळे उद्भवणारे शारीरिक त्रास: डोकेदुखी, निद्रानाश, विस्मरण, सांधेदुखी, दृष्टीदोष.
(ड) सायबर गुन्ह्याच्या कक्षेत येणाऱ्या कृती: हॅकिंग, बँकेची फसवणूक (PIN चोरी), खोट्या ओळखीने फसवणे, सायबर स्टॉकिंग.
(इ) अल्कोहोल सेवनाने निर्माण होणाऱ्या समस्या: यकृताचे विकार, मज्जासंस्थेची हानी, कौटुंबिक कलह, आर्थिक नुकसान.
Question Paper Page No. 1 Question Paper Page No. 2 Question Paper Page No. 3 Question Paper Page No. 4 Question Paper Page No. 5 Question Paper Page No. 6 Question Paper Page No. 7 Question Paper Page No. 8 Question Paper Page No. 9 Question Paper Page No. 10 Question Paper Page No. 11 For all your study Materials Visit : omtexclasses.com

Science and Technology Part 2 - SSC Board Exam Question Paper Solution 2024 (N 418)

Science and Technology Part II (N 418) - 2024 Solved Paper

Q.1 (A) Choose correct option and write its number for the following questions:

(i) Evolution means ....................... .
  • (A) Internal change
  • (B) Gradual change
  • (C) External change
  • (D) Quick change
(ii) One of the rare species is ..................... .
  • (A) Lesser florican
  • (B) Red panda
  • (C) Tiger
  • (D) Shekhru
Note: According to the textbook, Red Panda is classified under Rare Species. Tiger is Vulnerable, and Lesser Florican is Endangered.
(iii) The machine which converts the kinetic energy of wind to electrical energy is called ..................... .
  • (A) Solar cell
  • (B) Thermal
  • (C) Generator
  • (D) Wind turbine
(iv) Chemically, vinegar is ..................... .
  • (A) Acetic acid
  • (B) Amino acid
  • (C) Hydrochloric acid
  • (D) Gluconic acid
(v) We get ..................... kcal energy per gram of proteins.
  • (A) 4
  • (B) 3
  • (C) 2
  • (D) 1

Q.1 (B) Solve the following questions:

(i) Find odd man out: Starfish, Snail, Frog, Amoeba
Answer: Amoeba.
Reason: Amoeba is a unicellular organism (Protozoa), whereas Starfish, Snail, and Frog are multicellular animals.
(ii) Match the correct pairs:
Column 'A' Column 'B'
(1) Biotic components (b) Plant
(iii) Write the correlation:
White revolution : Dairy :: Blue revolution : Fishery / Production of aquatic organisms
(iv) Observe the diagram and identify the phylum:
[Image of Hydra provided in paper]
Answer: Phylum Cnidaria (Coelenterata).
(v) State whether given statement is right or wrong:
"Peer group influence is stronger in case of adolescents."
Answer: Right (True).

Q.2 (A) Give scientific reason (any two):

(i) Fibers are one of the important nutrients.
1. Although fibers are not digested by the human body, they help in the digestion of other substances.
2. They facilitate the egestion of undigested food (excretion of feces) and prevent constipation.
3. Therefore, they are considered essential nutrients for a healthy digestive system.
(ii) Though tortoise lives on land as well as in water, it cannot be included in class-Amphibia.
1. Amphibians typically perform respiration through the skin when in water and through lungs on land, and they have moist, glandular skin without scales.
2. Tortoise breathes only through lungs, even when in water.
3. Tortoise has an exoskeleton (hard shell) and dry, scaly skin.
4. Tortoise lays eggs on land with a hard calcareous shell, unlike amphibians which lay soft eggs in water.
5. Therefore, it is classified as a Reptile, not an Amphibian.
(iii) Hydroelectric energy, solar energy and wind energy are called renewable energies.
1. These energy sources are obtained from natural processes that are replenished constantly (water cycle, sunlight, wind).
2. They are inexhaustible and sustainable compared to fossil fuels.
3. Their usage does not cause severe environmental pollution.
4. Hence, they are termed renewable energies.

Q.2 (B) Answer the following questions (any three):

(i) Write down four benefits of Biotechnology.
1. Increased Yield: Production of crops with higher yield per hectare.
2. Pest Resistance: Development of pest-resistant crops (e.g., Bt Cotton), reducing the need for chemical pesticides.
3. Stress Tolerance: Crops can withstand abiotic stresses like drought, salinity, and heat.
4. Healthcare: Production of vaccines, antibiotics, and hormones like insulin for treating diseases.
(ii) Distinguish between Sexual reproduction and Asexual reproduction.
Sexual Reproduction Asexual Reproduction
Two parents (male and female) are usually involved. Only one single parent is involved.
Gametes are formed and fusion (fertilization) occurs. No formation or fusion of gametes.
Offspring show genetic variation. Offspring are genetically identical (clones).
It is a slower process. It is a faster process.
(iii) Observe the following diagrams and complete table:
Left Column (Diagram 'A'):
Disaster: Earthquake
Precaution: Take shelter under a table/bed or stand in a door frame (Drop, Cover, Hold on).

Right Column (Diagram 'B'):
Disaster: Snake Bite
Primary (Action): Wash the wound with water / Tie a cloth tightly above the wound.
Stage (Action): (1) Provide emotional support to the patient. (2) Seek immediate medical help / Antivenom.
(iv) Write down any two features of Industrial Microbiology.
1. Various productions with the help of fermentation processes (e.g., Bread, Cheese, Wine, Enzymes).
2. Use of microbes for garbage management and pollution control.
(v) Complete the following flow chart: Need of Environmental Conservation.
(The chart has 6 boxes. Two are given: "To maintain the balance in nature" and "To solve natural and artificial problems". The remaining four can be:)
1. To conserve biodiversity.
2. To protect rare and endangered species.
3. To prevent different types of pollution.
4. To ensure sustainable development for future generations.

Q.3 Solve the following questions (any five):

(i) Write any three characteristic features of class "Aves".
1. Members are warm-blooded (Homeotherms).
2. Body is spindle-shaped to minimize air resistance during flight and covered with feathers.
3. Forelimbs are modified into wings, and digits are covered with scales and bear claws.
4. Respiration occurs through lungs assisted by air sacs; bones are hollow (pneumatic) to make the body light.
(ii) (a) What are vestigial organs? (b) Write two names of some vestigial organs in human body. (c) Write the names of those animals in whom same organs are used? Give two examples.
(a) Definition: Degenerated or underdeveloped useless organs of organisms are called vestigial organs.
(b) Human Examples: Appendix, Tail bone (Coccyx), Wisdom teeth, Ear muscles (Pinna muscles).
(c) Functional in other animals:
- Appendix: Functional in ruminants (cattle) for cellulose digestion.
- Ear muscles: Functional in monkeys and cattle for ear movement.
(iii) How energy is formed from oxidation of carbohydrates, fats and proteins? Correct the diagram given below:
The diagram in the question paper is scrambled. The correct pathway is:

Lipids
Fatty Acids
Acetyl Co-Enzyme A
Carbohydrates
Glycolysis
Pyruvic Acid
Acetyl Co-Enzyme A
Proteins
Amino Acids
Acetyl Co-Enzyme A

Kreb's Cycle
CO2 + H2O + Energy
(iv) What is the meaning of the following symbols? Write your role accordingly.
1. Symbol (Person using dustbin): "Use Dustbins / Do not litter".
Role: Throw dry and wet waste in separate dustbins to keep the environment clean.

2. Symbol (Plug with leaf): "Save Energy / Green Energy".
Role: Switch off electrical appliances when not in use to conserve electricity.

3. Symbol (Bicycle): "Use Bicycle / Green Transport".
Role: Use a bicycle for short distances to save fuel and reduce air pollution.
(v) Observe the diagram and answer the following questions (Thermal Power Plant):
(a) Which type of energy is created in the above diagram?
Electrical Energy (generated from Thermal Energy).

(b) Which type of fuel is used in power plant?
Coal.

(c) State one problem created in such type of power plant.
Air pollution due to burning of coal (release of CO2, SO2, NOx) or Water pollution due to release of hot water.
(vi) Explain the importance of Biopesticides in organic farming.
1. Biopesticides are derived from natural materials (animals, plants, bacteria) and are eco-friendly.
2. They do not cause soil or water pollution unlike chemical pesticides.
3. They are harmless to humans and non-target organisms (like bees and birds).
4. They help in maintaining soil fertility and prevent pests from developing resistance.
(vii) Complete the following conceptual picture and write its uses in treatment of various diseases (Stem Cells):
Central Concept: Uses of Stem Cells.
Box 1: Regenerative Therapy (Wound healing).
Box 2: Organ Transplantation (Kidney, Liver).
Box 3: Cell Therapy (Treating Diabetes, Parkinson's, Alzheimer's).
Box 4: Production of blood cells (Anemia, Leukemia treatment).
(viii) Which are three objectives of disaster management?
1. To save human lives and rescue people from the disaster site.
2. To supply essential commodities (food, water, medicine) to affected people.
3. To restore normalcy in the lives of people and rehabilitate the affected victims.

Q.4 Solve the following questions (any one):

(i) Questions based on Female Reproductive System:
(a) Draw well labelled diagram of female reproductive system.
(Student should draw the diagram showing: Pair of Ovaries, Pair of Oviducts/Fallopian tubes, Uterus, Vagina).

(b) Which type of hormones are secreted in female reproductive system?
Estrogen and Progesterone.

(c) When does menopause period stop?
Menopause occurs (menstrual cycle stops) typically between the age of 45 to 50 years.

(d) How many ovaries are there in female foetus at the time of birth?
There are two ovaries (containing 2-4 million immature oocytes).
(ii) Give two examples of each:
(a) Hobbies to reduce stress: Singing/Music, Gardening, Reading, Photography.
(b) Diseases endangering the social health: AIDS, Tuberculosis (TB), Leprosy.
(c) Physical problems arising due to excessive use of mobile phones: Headaches, Insomnia, Vision problems, Joint pain.
(d) Activities under the jurisdiction of cyber crime laws: Hacking, Identity theft, Bank fraud, Cyber stalking.
(e) Problems due to alcoholism: Liver diseases (Cirrhosis), Nervous system damage, Family conflicts, Financial loss.
Question Paper Page No. 1 Question Paper Page No. 2 Question Paper Page No. 3 Question Paper Page No. 4 Question Paper Page No. 5 Question Paper Page No. 6 Question Paper Page No. 7 Question Paper Page No. 8 Question Paper Page No. 9 Question Paper Page No. 10 Question Paper Page No. 11 For all your study Materials Visit : omtexclasses.com

10th Science Part 2 July 2025 Board Exam Question Paper with Solutions (Hindi Medium)

प्रश्न १ (Question 1)

(अ) नीचे दिए गए प्रश्नों के उचित पर्याय चुनकर उत्तर लिखिये :

(i) जब हम व्यायाम करते हैं, तब हमारी माँसपेशियाँ __________ प्रकार का श्वसन करती हैं।
  • (अ) आक्सीश्वसन
  • (ब) अनाक्सीश्वसन
  • (क) किण्वन प्रक्रिया
  • (ड) क्रेब चक्र
उत्तर: (ब) अनाक्सीश्वसन
(ii) __________ प्राणी अपने टूटे हुए शरीर के भाग की पुनः निर्मिती कर सकता है।
  • (अ) तिलचट्टा
  • (ब) मेंढक
  • (क) चिड़ियाँ
  • (ड) सितारा मछली
उत्तर: (ड) सितारा मछली
(iii) भारत सरकार ने NKM-16 इस कार्यक्रम द्वारा __________ व्यवसाय के उत्पादन में वृद्धि के लिए प्रोत्साहन दिया है।
  • (अ) मधुमक्षिका पालन
  • (ब) औषधीय वनस्पतियों का रोपण
  • (क) मत्स्य व्यवसाय
  • (ड) फल प्रक्रिया उद्योग
उत्तर: (क) मत्स्य व्यवसाय
(iv) जिला स्तर आपदा प्रबंधन और आपदा निवारण योजनाओं की परिपूर्णता के लिए __________ जिम्मेदार होते हैं।
  • (अ) जिलाधिकारी
  • (ब) तहसीलदार
  • (क) शिक्षा अधिकारी
  • (ड) मुख्य कार्यकारी अधिकारी
उत्तर: (अ) जिलाधिकारी
(υ) पश्चिम बंगाल का __________ बाघों के लिए आरक्षित है।
  • (अ) मानस अभयारण्य
  • (ब) पश्चिम घाट
  • (क) मोलाई जंगल
  • (ड) सुंदरबन अभयारण्य
उत्तर: (ड) सुंदरबन अभयारण्य

(ब) निम्नलिखित प्रश्नों के उत्तर लिखिये :

(i) निम्न वाक्य सत्य है या असत्य, लिखिये : उत्क्रांति अर्थात् सजीवों में अत्यंत धीमी गति से होने वाला क्रमिक परिवर्तन है।
उत्तर: सत्य
(ii) किसी एक लैंगिक रोग का नाम लिखिये।
उत्तर: सिफिलिस (या गोनोरिया)
(iii) असंगत शब्द लिखिये : गुटखा, योगासन, शराब, सिगरेट
उत्तर: योगासन (अन्य सभी नशीले/हानिकारक पदार्थ हैं)।
(iv) रिक्त चौकट में उचित उत्तर लिखिये : बहते हुए पवन की गतिज ऊर्जा [ ______ ]
उत्तर: टर्बाइन की गतिज ऊर्जा (या विद्युत ऊर्जा)।
(υ) उचित जोड़ी मिलाइये :
'अ' समूह 'ब' समूह
झायलीटॉल (b) मिठास

प्रश्न २ (Question 2)

(अ) वैज्ञानिक कारण लिखिए (कोई दो) :

(i) मनुष्य के शरीर के कुछ अंग बहुमूल्य हैं।
कारण: मानव शरीर के कुछ अंग जैसे वृक्क (Kidney), हृदय, यकृत और आँखें जीवन के लिए अत्यंत आवश्यक हैं। यदि ये अंग विफल हो जाते हैं, तो व्यक्ति का जीवन खतरे में पड़ जाता है। मृत्यु के बाद (नेत्रदान) या जीवित रहते हुए (जैसे एक किडनी), इन अंगों का दान करके जरूरतमंद रोगियों की जान बचाई जा सकती है। उनकी इस जीवनदायी उपयोगिता के कारण, इन अंगों को बहुमूल्य माना जाता है।
(ii) जल-विद्युत ऊर्जा, सौर ऊर्जा और पवन ऊर्जा इन्हें नूतनीकरणक्षम ऊर्जा कह सकते हैं।
कारण: ये ऊर्जा स्रोत (पानी, सूर्य, हवा) प्रकृति में असीमित मात्रा में उपलब्ध हैं और कभी समाप्त नहीं होते। इनका उपयोग करने के बाद ये प्राकृतिक रूप से पुनः प्राप्त हो जाते हैं। इसके अलावा, ये प्रदूषण रहित और पर्यावरण के अनुकूल होते हैं। इसलिए, इन्हें नूतनीकरणक्षम (अक्षय) ऊर्जा कहा जाता है।
(iii) रेशेदार पदार्थ एक महत्व का पोषकतत्त्व है।
कारण: यद्यपि मानव शरीर रेशेदार पदार्थों (फाइबर) को पचा नहीं सकता, फिर भी ये पाचन क्रिया में बहुत मदद करते हैं। ये भोजन को पाचन तंत्र में आगे बढ़ाने और अपचित भोजन (मल) को शरीर से बाहर निकालने में सहायता करते हैं। इससे कब्ज जैसी समस्याएँ नहीं होतीं। इसलिए, इन्हें एक महत्वपूर्ण पोषक तत्व माना जाता है।

(ब) निम्नलिखित में से किन्हीं तीन प्रश्नों के उत्तर लिखिये :

(i) आकृति का निरीक्षण करके निम्न प्रश्नों के उत्तर लिखिये :
(अ) प्राणियों के नाम:
आकृति 'A' : डकबिल प्लॅटिपस (Duck-billed Platypus)
आकृति 'B' : लंगफिश (Lungfish)

(ब) उत्क्रांति का प्रमाण:
ये प्राणी 'जोड़ने वाली कड़ी' (Connecting Links) के उदाहरण हैं।
(ii) तालिका पूर्ण कीजिये: बहुकोशिकीय सजीवों में अलैंगिक प्रजनन के प्रकार।
1. खंडीभवन (Fragmentation)
2. पुनर्जनन (Regeneration)
3. मुकुलन (Budding)
4. शाकीय प्रजनन (Vegetative Propagation)
5. बीजाणु निर्मिती (Spore Formation)
(iii) निम्नलिखित तालिका पूर्ण कीजिये :
अ.क्र. सहभागी सूक्ष्मजीव पेय पदार्थ का नाम
1. लॅक्टोबॅसीलस ब्रुईस कॉफी
2. कॅन्डीडा, हॅन्सेन्युला, पिचिया, सॅकरोमायसिस कोको (Cocoa)
3. सॅकरोमायसिस सेरेव्हिसी वाईन
4. सॅकरोमायसिस सेरेव्हिसी सिडर (Cider)
(iv) प्रत्येक प्रश्न के दो उदाहरण दीजिये :
(अ) मोबाईल फोन के अत्यधिक उपयोग से होने वाली शारीरिक तकलीफें:
1. सिरदर्द / अनिद्रा
2. आँखों की समस्या / जोड़ों का दर्द

(आ) सायबर अपराध कक्ष में आने वाली घटनाएँ:
1. हैकिंग (बैंक खाते से पैसे चुराना)
2. पहचान की चोरी (Identity Theft) / डेटा चोरी
(υ) आपदा प्रबंधन के दो उद्देश्य लिखिये।
1. आपदाओं से होने वाली जीवित हानि को रोकना और लोगों को बचाना।
2. आपदा ग्रस्त लोगों को आवश्यक वस्तुएँ (भोजन, पानी, दवा) उपलब्ध कराना और उनका पुनर्वास करना।

प्रश्न ३ (Question 3)

निम्नलिखित प्रश्नों में से किन्हीं पाँच प्रश्नों के उत्तर लिखिये :

(i) अंतर स्पष्ट कीजिये : लैंगिक प्रजनन तथा अलैंगिक प्रजनन।
लैंगिक प्रजनन अलैंगिक प्रजनन
इसमें दो जनक (नर और मादा) भाग लेते हैं। इसमें केवल एक जनक भाग लेता है।
युग्मक (Gametes) का निर्माण होता है। युग्मक का निर्माण नहीं होता।
संतान में आनुवंशिक विविधता होती है। संतान जनक के समान (क्लोन) होती है।
यह एक धीमी प्रक्रिया है। यह एक तीव्र प्रक्रिया है।
(ii) निम्नलिखित तालिका पूर्ण कीजिये (श्वसन/ग्लाइकोलिसिस) :
(अ) स्निग्ध अम्ल (Fatty acids)
(ब) अमीनो अम्ल (Amino acids)
(क) पायरुविक अम्ल (Pyruvic acid)
(ड) एसिटाइल को-एंजाइम-ए (Acetyl Co-A)
(इ) क्रेब चक्र (Krebs Cycle)
(ई) $CO_2 + H_2O + \text{ऊर्जा}$
(iii) निम्न प्रश्नों के उत्तर लिखिये (अवशेषांग) :
(अ) अवशेषांग क्या हैं? सजीवों में नष्ट होने वाले या अपूर्ण विकसित निरुपयोगी अंगों को अवशेषांग कहते हैं।

(ब) मानवीय शरीर में पाए जाने वाले किन्हीं दो अवशेषांगों के नाम लिखिये। अपेंडिक्स (Appendix), पूँछ की हड्डी (Coccyx), अक्कल दाढ़ (Wisdom teeth), कान की मांसपेशियाँ।

(क) उन दो अवशेषांगों के नाम लिखिये जो मानव के लिए निरुपयोगी परंतु अन्य प्राणियों के लिए उपयुक्त हैं। अपेंडिक्स (जुगाली करने वाले जानवरों में उपयोगी), कान की मांसपेशियाँ (बंदरों में उपयोगी)।
(iv) निम्नलिखित प्रवाह आकृति पूर्ण कीजिये (ऊष्मीय विद्युत) :
(अ) ऊष्मीय ऊर्जा पर आधारित विद्युत ऊर्जा निर्मिती:
ईंधन कोयला [पानी से भाप बनाने के लिए बॉयलर] [भाप पर चलने वाला टर्बाइन] जनित्र विद्युत ऊर्जा

(ब) ऊष्मीय विद्युत निर्मिती केंद्र में ऊर्जा रूपांतरण:
कोयले की रासायनिक ऊर्जा [ऊष्मीय ऊर्जा] [भाप की गतिज ऊर्जा] [टर्बाइन की गतिज ऊर्जा] विद्युत ऊर्जा
(υ) कोष्ठक में दिए गए पर्यायों में से उचित पर्याय चुनकर निम्न परिच्छेद पूर्ण कीजिये :
दुनियाभर में बड़ी मात्रा में उपलब्ध गाय के दूध का इस्तेमाल कर पनीर बनाया जाता है। सबसे पहले दूध का रासायनिक और सूक्ष्मजैविक (microbiological) परीक्षण होता है। दूध में लॅक्टोबॅसिलस लॅक्टिस, लॅक्टोबॅसिलस क्रिमॉरिस (Lactobacillus cremoris) और स्ट्रेप्टोकॉकस थर्मोफिलीस ये सूक्ष्मजीव तथा रंग मिलाए जाते हैं जिससे दूध में खट्टापन आता है। उसके बाद दही में स्थित पानी निकालने के लिए उसे और गाढ़ा होना आवश्यक होता है। इसके लिए जानवरों के अन्ननलिका से प्राप्त रेनेट (rennet) प्रकिण्व पहले ही से उपयोग में लाया जाता था; पर आजकल कवकों से प्राप्त प्रोटीएज (Protease) नामक प्रकिण्व का उपयोग कर शाकाहारी पनीर बनता है।
(vi) संक्षिप्त टिप्पणी लिखिये : औषधीय वनस्पती का महत्त्व।
भारत में आयुर्वेद की एक महान परंपरा है, जिसमें प्राकृतिक संसाधनों का उपयोग करके रोगों का इलाज किया जाता है। इसमें औषधीय वनस्पतियों का बहुत महत्व है। उदाहरण के लिए, सर्दी-खाँसी के लिए अडुलसा, रोग प्रतिरोधक क्षमता बढ़ाने के लिए तुलसी, और शक्ति के लिए अश्वगंधा का उपयोग किया जाता है। इन वनस्पतियों का संरक्षण आवश्यक है क्योंकि इनके उपचार के कोई दुष्प्रभाव (Side-effects) नहीं होते।
(vii) अन्य लोगों से सुसंवाद करने का महत्व बताइये।
दूसरों के साथ अच्छा संवाद रखने से हम अपनी भावनाओं, विचारों और समस्याओं को व्यक्त कर सकते हैं। इससे मानसिक तनाव कम होता है। माता-पिता, मित्रों और शिक्षकों के साथ खुलकर बात करने से कठिन परिस्थितियों में मदद मिलती है और अवसाद (Depression) जैसी समस्याओं से बचा जा सकता है। अच्छे सामाजिक स्वास्थ्य के लिए संवाद अत्यंत आवश्यक है।
(viii) निम्न आपदाओं के प्रकार पहचानिये और परिणाम स्पष्ट कीजिये :
घटना आपदा का प्रकार परिणाम
(अ) आतंकवाद मानव निर्मित (जानबूझकर) जनहानि, संपत्ति का नुकसान, भय का वातावरण।
(ब) दावानल (वन की आग) प्राकृतिक या मानव निर्मित जैव विविधता का नाश, वायु प्रदूषण।
(क) चोरी मानव निर्मित (जानबूझकर) आर्थिक नुकसान, मानसिक तनाव।

प्रश्न ४ (Question 4)

निम्नलिखित में से किसी एक प्रश्न को हल कीजिये :

(i) 'पर्यावरण संवर्धन में मेरी भूमिका' को दर्शाने वाली तालिका पूर्ण कीजिये :
पर्यावरण संवर्धन में मेरी भूमिका:
  • संभालना (Conservation): उपलब्ध संसाधनों को संभालकर रखना।
  • नियंत्रण (Control): नुकसान रोकना; हानिकारक गतिविधियों को रोकना।
  • निर्मिती (Production): पर्यावरण के नुकसान हुए घटकों का पुनरुज्जीवन करना; नवनिर्मिती का प्रयास करना।
  • प्रसार (Awareness): शिक्षा, मार्गदर्शन, जागरूकता, अनुकरण, संगठन, और भागीदारी के माध्यम से जागरूकता फैलाना।
  • प्रतिबंध (Prevention): संभावित खतरों को रोकना; नई योजनाओं का निर्माण करना।
  • जतन (Preservation): जो बचा है उसे सुरक्षित रखना; जैव विविधता का जतन करना।
(ii) नीचे दी गई आकृतियों के आधार पर प्रश्नों के उत्तर लिखिये (आकृति 'अ' - मछली, आकृति 'ब' - कबूतर) :
(अ) उपर्युक्त आकृति में दर्शाये गये प्राणियों के वर्ग लिखिये।
आकृति 'अ' (मछली) का वर्ग: मत्स्य (Pisces)
आकृति 'ब' (कबूतर) का वर्ग: पक्षी (Aves)

(ब) इन प्राणियों में अनुकूलन की दृष्टि से कौनसी समानतायें दिखाई देती हैं ?
दोनों प्राणियों का शरीर नौकाकार (Spindle-shaped / Streamlined) होता है। यह आकार उन्हें पानी में तैरते समय या हवा में उड़ते समय घर्षण (विरोध) को कम करने में मदद करता है।

(क) इन प्राणियों में समानतायें होने पर भी उनका वर्गीकरण भिन्न वर्ग में क्यों किया है ?
यद्यपि उनका आकार समान है, फिर भी उनमें महत्वपूर्ण अंतर हैं:
  • श्वसन: मछलियाँ गलफड़ों (Gills) से साँस लेती हैं, जबकि पक्षी फेफड़ों (Lungs) से।
  • आवास: मछलियाँ जलचर हैं, पक्षी खेचर/भूचर हैं।
  • त्वचा: मछलियों पर शल्क (Scales) होते हैं, पक्षियों पर पंख (Feathers) होते हैं।
  • रक्त: मछलियाँ असमतापी (Cold-blooded) होती हैं, जबकि पक्षी समतापी (Warm-blooded) होते हैं।
Question Paper Page No. 1 Question Paper Page No. 2 Question Paper Page No. 3 Question Paper Page No. 4 Question Paper Page No. 5 Question Paper Page No. 6 Question Paper Page No. 7 Question Paper Page No. 8 For all your study Materials Visit : omtexclasses.com

10th Science Part 2 July 2025 Board Exam Question Paper with Solutions (Marathi Medium)

प्रश्न १ (Question 1)

(अ) दिलेल्या पर्यायांपैकी योग्य पर्यायाचा क्रमांक निवडा :

(i) आपण व्यायाम करताना आपल्या मांसपेशी __________ प्रकारचे श्वसन करतात.
  • (अ) ऑक्सिश्वसन
  • (ब) विनॉक्सीश्वसन
  • (क) किण्वन क्रिया
  • (ड) क्रेब्ज चक्र
उत्तर: (ब) विनॉक्सीश्वसन
(ii) __________ हा प्राणी आपल्या शरीराच्या तुटलेल्या भागाची पुनर्निर्मिती करू शकतो.
  • (अ) झुरळ
  • (ब) बेडूक
  • (क) चिमणी
  • (ड) तारामासा
उत्तर: (ड) तारामासा
(iii) भारत सरकारने NKM-16 या कार्यक्रमाद्वारे __________ व्यवसायाच्या उत्पादनवाढी करिता प्रोत्साहन दिले आहे.
  • (अ) मधुमक्षिका पालन
  • (ब) औषधी वनस्पती लागवड
  • (क) मत्स्य व्यवसाय
  • (ड) फळ प्रक्रिया उद्योग
उत्तर: (क) मत्स्य व्यवसाय
(iv) जिल्हास्तरीय आपत्ती व्यवस्थापनासाठी व आपत्ती निवारण योजनांच्या परिपूर्णतेसाठी जिल्ह्याचे __________ जबाबदार असतात.
  • (अ) जिल्हाधिकारी
  • (ब) तहसीलदार
  • (क) शिक्षणाधिकारी
  • (ड) मुख्यकार्यकारी अधिकारी
उत्तर: (अ) जिल्हाधिकारी
(υ) पश्चिम बंगालमधील __________ हे वाघासाठी राखीव आहे.
  • (अ) मानस राष्ट्रीय उद्यान
  • (ब) पश्चिम घाट
  • (क) मोलाई जंगल
  • (ड) सुंदरबन राष्ट्रीय उद्यान
उत्तर: (ड) सुंदरबन राष्ट्रीय उद्यान

(ब) खालील प्रश्नांची उत्तरे लिहा :

(i) चूक की बरोबर ते लिहा : उत्क्रांती म्हणजे सजीवांमध्ये अत्यंत सावकाश होणारा क्रमिक बदल होय.
उत्तर: बरोबर
(ii) कोणत्याही एका लैंगिक रोगाचे नांव लिहा.
उत्तर: सिफिलिस (किंवा गोनोरिया, एड्स)
(iii) गटात न बसणारा शब्द लिहा : गुटखा, योगासने, मदय, सिगारेट.
उत्तर: योगासने (इतर सर्व व्यसने आहेत).
(iv) रिकाम्या चौकटीत योग्य शब्द लिहा : वाहत्या वाऱ्यातील गतिज ऊर्जा [ ______ ]
उत्तर: टर्बाईनमधील गतिज ऊर्जा (किंवा विद्युत ऊर्जा).
(v) योग्य जोडी जुळवा :
गट 'अ' गट 'ब'
झायलीटॉल (b) गोडी देणे

प्रश्न २ (Question 2)

(अ) शास्त्रीय कारणे लिहा (कोणतेही दोन) :

(i) मानवी शरीरातील काही अवयव हे बहुमोल आहेत.
कारण: मानवी शरीरातील किडनी (वृक्क), हृदय, यकृत आणि डोळे यांसारखे अवयव जीवन जगण्यासाठी अत्यंत महत्त्वाचे आहेत. जर हे अवयव निकामी झाले, तर व्यक्तीचा जीव धोक्यात येऊ शकतो. मरणोत्तर किंवा काही प्रसंगी जिवंत असताना (उदा. किडनी) अवयवदान करून दुसऱ्या गरजू रुग्णांचे प्राण वाचवता येतात. त्यांच्या या जीवनदायी उपयोगामुळे आणि अनुपलब्धतेमुळे हे अवयव बहुमोल मानले जातात.
(ii) जलविद्युत ऊर्जा, सौर ऊर्जा आणि पवन ऊर्जा यांना नूतनीकरणक्षम ऊर्जा म्हणतात.
कारण: हे ऊर्जा स्त्रोत निसर्गात अखंडपणे उपलब्ध आहेत आणि वापरल्याने संपत नाहीत (उदा. पाणी, सूर्यप्रकाश, वारा). हे स्त्रोत नैसर्गिकरित्या पुन्हा भरले जातात आणि प्रदूषणमुक्त असतात. म्हणून त्यांना नूतनीकरणक्षम (अक्षय) ऊर्जा म्हणतात.
(iii) तंतुमय पदार्थ एक महत्त्वाचे पोषकतत्त्व आहे.
कारण: जरी मानवी शरीर तंतुमय पदार्थ पचवू शकत नसले, तरी पचनक्रियेसाठी ते अत्यंत आवश्यक आहेत. ते अन्नाच्या पचनास मदत करतात आणि पचलेले अन्न पुढे सरकवण्यास व न पचलेले अन्न (मळ) शरीराबाहेर टाकण्यास मदत करतात. यामुळे बद्धकोष्ठतेचा त्रास होत नाही. म्हणून त्यांना महत्त्वाचे पोषकतत्त्व मानले जाते.

(ब) खालील प्रश्नांची उत्तरे लिहा (कोणतेही तीन) :

(i) आकृतीत दिलेल्या प्राण्यांचे निरीक्षण करून प्रश्नांची उत्तरे लिहा (आकृती 'अ' - डकबिल प्लॅटिपस, आकृती 'ब' - लंगफिश):
(अ) प्राणी ओळखा:
आकृती 'अ': डकबिल प्लॅटिपस (Duck-billed Platypus)
आकृती 'ब': लंगफिश (Lungfish)

(ब) उत्क्रांतीचा पुरावा:
हे प्राणी 'जोडणारे दुवे' (Connecting Links) या पुराव्याची उदाहरणे आहेत.
(ii) तक्ता पूर्ण करा: बहुपेशीय संजीवांमधील अलैंगिक प्रजननाचे प्रकार.
१. खंडीभवन (Fragmentation)
२. पुनर्जनन (Regeneration)
३. मुकुलायन (Budding)
४. शाकीय प्रजनन (Vegetative Propagation)
५. बीजाणू निर्मिती (Spore Formation)
(iii) खालील तक्ता पूर्ण करा :
अ.क्र. सहभागी सूक्ष्मजीव पेयाचे नांव
1. लॅक्टोबॅसीलस ब्रुईस कॉफी
2. कॅन्डीडा, हॅन्सेन्युला, पिचिया, सॅकरोमायसिस कोको (Cocoa)
3. सॅकरोमायसिस सेरेव्हिसी वाईन
4. सॅकरोमायसिस सेरेव्हिसी सिडर (Cider)
(iv) प्रत्येकी दोन उदाहरणे लिहा :
(अ) मोबाईल फोनच्या अतिवापरामुळे उद्भवणारे शारीरिक त्रास:
१. डोकेदुखी / निद्रानाश
२. दृष्टीदोष / सांधेदुखी

(आ) सायबर गुन्हयाच्या कक्षेत येणाऱ्या कृती:
१. हॅकिंग (माहितीची चोरी) / बँक फसवणूक
२. ओळख चोरी (Identity theft) / सायबर स्टॉकिंग
(v) आपत्ती व्यवस्थापनाची दोन उद्दिष्ट्ये लिहा.
१. आपत्तीमुळे होणारी मानवी जीवितहानी टाळणे व लोकांची सुटका करणे.
२. आपत्तीग्रस्तांना जीवनावश्यक वस्तूंचा (अन्न, पाणी, औषधे) पुरवठा करणे.
३. जनजीवन पूर्ववत करणे आणि आपत्तीग्रस्तांचे पुनर्वसन करणे.

प्रश्न ३ (Question 3)

खालील प्रश्नांची उत्तरे लिहा (कोणतेही पाच) :

(i) फरक स्पष्ट करा : लैंगिक प्रजनन व अलैंगिक प्रजनन.
लैंगिक प्रजनन अलैंगिक प्रजनन
यात दोन जनक (नर व मादी) सहभागी असतात. यात केवळ एकच जनक सहभागी असतो.
युग्मक निर्मिती होते. युग्मक निर्मिती होत नाही.
नवजात सजीवांत जनुकीय विविधता दिसून येते. नवजात सजीव जनकासारखाच (क्लोन) असतो.
ही प्रक्रिया संथ गतीने होते. ही प्रक्रिया जलद गतीने होते.
(ii) खालील तक्ता पूर्ण करा (श्वसन प्रक्रिया) :
(अ) स्निग्ध आम्ले (Fatty acids)
(ब) अमिनो आम्ले (Amino acids)
(क) पायरुविक आम्ल (Pyruvic acid)
(ड) ॲसिटिल को-एन्झाईम-ए (Acetyl Co-A)
(इ) क्रेब्ज चक्र (Krebs Cycle)
(ई) $CO_2 + H_2O + \text{ऊर्जा}$
(iii) खालील प्रश्नांची उत्तरे लिहा (अवशेषांग) :
(अ) अवशेषांग म्हणजे काय ? सजीवांमधील ऱ्हास पावलेल्या किंवा अपूर्ण वाढ झालेल्या निरुपयोगी इंद्रियांना अवशेषांग म्हणतात.

(आ) मानवी शरीरातील दोन अवशेषांगांची नांवे लिहा. आंत्रपुच्छ (Appendix), माकडहाड (Coccyx), अक्कलदाढा (Wisdom teeth), कानाचे स्नायू.

(इ) मानवासाठी निरुपयोगी परंतु इतर प्राण्यांसाठी उपयुक्त व कार्यक्षम असलेल्या दोन अवशेषांगांची नावे लिहा. आंत्रपुच्छ (रवंथ करणाऱ्या प्राण्यांसाठी उपयुक्त), कानाचे स्नायू (माकडांसाठी उपयुक्त).
(iv) खालील प्रवाह आकृती पूर्ण करा (औष्णिक विद्युत) :
(अ) औष्णिक ऊर्जेवर आधारित विद्युत ऊर्जा निर्मिती:
इंधन-कोळसा [पाण्याचे वाफेत रूपांतर करण्यासाठी बॉयलर] [वाफेवर चालणारे टर्बाईन] जनित्र विद्युत ऊर्जा

(आ) औष्णिक विद्युत निर्मिती केंद्रातील ऊर्जा रूपांतरण:
कोळशातील रासायनिक ऊर्जा [औष्णिक ऊर्जा] [वाफेतील गतिज ऊर्जा] [टर्बाईनमधील गतिज ऊर्जा] विद्युत ऊर्जा
(v) दिलेल्या पर्यायांमधून योग्य पर्याय निवडून खालील परिच्छेद पूर्ण करा :
जगभर मोठ्या प्रमाणात उपलब्ध असलेल्या गाईच्या दुधाचा वापर करून चीज बनवले जाते. सर्वप्रथम दुधाचे रासायनिक व सूक्ष्मजैविक (microbiological) परीक्षण होते. दुधात लॅक्टोबॅसिलस लॅक्टिस, लॅक्टोबॅसिलस क्रिमॉरिस (Lactobacillus cremoris) व स्ट्रेप्टोकॉकस थर्मोफिलिस हे सूक्ष्मजीव व रंग मिसळले जातात. यामुळे दुधाला आंबटपणा येतो. यानंतर दह्यातील पाणी काढून टाकण्यासाठी ते आणखी घट्ट होणे आवश्यक असते. ह्यासाठी जनावरांच्या अन्नमार्गातून मिळविलेला रेनेट (rennet) विकर पूर्वीपासून वापरात येत असे, पण हल्ली कवकांपासून मिळविलेला प्रोटीएज (Protease) हा विकर उपयोगात आणून शाकाहारी चीज बनते.
(vi) टीप लिहा: औषधी वनस्पतींचे महत्त्व.
भारताला आयुर्वेदाचा मोठा वारसा लाभला आहे. आयुर्वेदात नैसर्गिक साधनसंपत्तीचा वापर करून रोगांवर उपचार केले जातात. यात औषधी वनस्पतींना अनन्यसाधारण महत्त्व आहे. उदाहरणार्थ, अडुळसा खोकल्यासाठी, तुळस रोगप्रतिकारक शक्तीसाठी, आणि अश्वगंधाचा वापर शक्तीवर्धक म्हणून केला जातो. या वनस्पतींचे जतन करणे काळाची गरज आहे कारण त्यांपासून मिळणारे उपचार हे दुष्परिणामविरहित (Side-effect free) असतात.
(vii) इतरांशी सुसंवाद साधण्याचे महत्त्व सांगा.
इतरांशी सुसंवाद साधल्याने आपल्या मनातील विचार, भावना आणि समस्या व्यक्त करता येतात. यामुळे मनावरचा ताण हलका होतो. पालक, मित्र आणि शिक्षक यांच्याशी मोकळेपणाने बोलल्याने कठीण प्रसंगात मदत मिळते आणि नैराश्य टाळता येते. उत्तम सामाजिक आरोग्यासाठी सुसंवाद अत्यंत महत्त्वाचा आहे.
(viii) खालील आपत्तीचा प्रकार ओळखा व परिणाम स्पष्ट करा :
घटना आपत्तीचा प्रकार परिणाम
(अ) दहशतवाद मानवनिर्मित (हेतुपुरस्सर) जीवितहानी, मालमत्तेचे नुकसान, भीतीचे वातावरण.
(आ) वणवा नैसर्गिक किंवा मानवनिर्मित जैवविविधतेचा नाश, हवा प्रदूषण, जमिनीचे नुकसान.
(इ) चोरी मानवनिर्मित (हेतुपुरस्सर) आर्थिक नुकसान, मानसिक ताण.

प्रश्न ४ (Question 4)

खालील प्रश्न सोडवा (कोणताही एक) :

(i) पर्यावरणात माझी भूमिका दर्शविणारा ओघ तक्ता पूर्ण करा :
पर्यावरण संवर्धनात माझी भूमिका:
  • टिकवणे (Conservation): उपलब्ध साधनसंपत्तीचे जतन करणे.
  • नियंत्रण (Control): हानी रोखणे; हानी करणाऱ्या कृती थांबवणे.
  • निर्मिती (Production): पर्यावरणातील हानी झालेल्या घटकांचे पुनरुज्जीवन करणे; नवनिर्मितीचा प्रयत्न करणे.
  • प्रसार (Awareness): शिक्षण, मार्गदर्शन, जागृती, अनुकरण, संघटन, प्रत्यक्ष सहभाग याद्वारे जनजागृती करणे.
  • प्रतिबंध (Prevention): संभाव्य धोके रोखणे; नवीन कृती कार्यक्रम आखणे.
  • जतन (Preservation): जे उरले आहे त्याचे जतन करणे; जैवविविधतेचे जतन करणे.
(ii) खालील चित्रांचे निरीक्षण करून विचारलेल्या प्रश्नांची उत्तरे लिहा (आकृती 'अ' - मासा, आकृती 'ब' - कबूतर) :
(अ) आकृतीमध्ये दाखवलेल्या प्राण्यांचे वर्ग लिहा.
आकृती 'अ' (मासा) हा प्राणी मत्स्य (Pisces) वर्गातील आहे.
आकृती 'ब' (कबूतर) हा प्राणी पक्षी (Aves) वर्गातील आहे.

(ब) अनुकूलनाच्या दृष्टीने वरील प्राण्यांमध्ये कोणते साधर्म्य दिसून येते ?
दोन्ही प्राण्यांचे शरीर दोन्ही टोकांना निमुळते (Spindle-shaped / Streamlined) आहे. या आकारामुळे हालचाल करताना (पाण्यात किंवा हवेत) होणारा विरोध कमी होतो.

(क) या प्राण्यांमध्ये साधर्म्य असून ही त्यांचे वर्गीकरण भिन्न वर्गात का केले आहे ?
जरी त्यांचा आकार सारखा असला तरी त्यांच्यात मोठे फरक आहेत:
  • श्वसन: मासे कल्ल्यांद्वारे श्वसन करतात, तर पक्षी फुफ्फुसाद्वारे श्वसन करतात.
  • अधिवास: मासे जलचर आहेत, तर पक्षी खेचर/भूचर आहेत.
  • बाह्यकंकाल: माशांच्या अंगावर खवले असतात, तर पक्ष्यांच्या अंगावर पिसे असतात.
  • रक्त: मासे शीतराक्ती (Cold-blooded) असतात, तर पक्षी उष्णरक्ती (Warm-blooded) असतात.
Question Paper Page No. 1 Question Paper Page No. 2 Question Paper Page No. 3 Question Paper Page No. 4 Question Paper Page No. 5 Question Paper Page No. 6 Question Paper Page No. 7 Question Paper Page No. 8