10th Science Part 2 July 2025 Board Exam Question Paper with Solutions (Marathi Medium)

प्रश्न १ (Question 1)

(अ) दिलेल्या पर्यायांपैकी योग्य पर्यायाचा क्रमांक निवडा :

(i) आपण व्यायाम करताना आपल्या मांसपेशी __________ प्रकारचे श्वसन करतात.

• (अ) ऑक्सिश्वसन
• (ब) विनॉक्सीश्वसन
• (क) किण्वन क्रिया
• (ड) क्रेब्ज चक्र

उत्तर: (ब) विनॉक्सीश्वसन

(ii) __________ हा प्राणी आपल्या शरीराच्या तुटलेल्या भागाची पुनर्निर्मिती करू शकतो.

• (अ) झुरळ
• (ब) बेडूक
• (क) चिमणी
• (ड) तारामासा

उत्तर: (ड) तारामासा

(iii) भारत सरकारने NKM-16 या कार्यक्रमाद्वारे __________ व्यवसायाच्या उत्पादनवाढी करिता प्रोत्साहन दिले आहे.

• (अ) मधुमक्षिका पालन
• (ब) औषधी वनस्पती लागवड
• (क) मत्स्य व्यवसाय
• (ड) फळ प्रक्रिया उद्योग

उत्तर: (क) मत्स्य व्यवसाय

(iv) जिल्हास्तरीय आपत्ती व्यवस्थापनासाठी व आपत्ती निवारण योजनांच्या परिपूर्णतेसाठी जिल्ह्याचे __________ जबाबदार असतात.

• (अ) जिल्हाधिकारी
• (ब) तहसीलदार
• (क) शिक्षणाधिकारी
• (ड) मुख्यकार्यकारी अधिकारी

उत्तर: (अ) जिल्हाधिकारी

(υ) पश्चिम बंगालमधील __________ हे वाघासाठी राखीव आहे.

• (अ) मानस राष्ट्रीय उद्यान
• (ब) पश्चिम घाट
• (क) मोलाई जंगल
• (ड) सुंदरबन राष्ट्रीय उद्यान

उत्तर: (ड) सुंदरबन राष्ट्रीय उद्यान

(ब) खालील प्रश्नांची उत्तरे लिहा :

(i) चूक की बरोबर ते लिहा : उत्क्रांती म्हणजे सजीवांमध्ये अत्यंत सावकाश होणारा क्रमिक बदल होय.

उत्तर: बरोबर

(ii) कोणत्याही एका लैंगिक रोगाचे नांव लिहा.

उत्तर: सिफिलिस (किंवा गोनोरिया, एड्स)

(iii) गटात न बसणारा शब्द लिहा : गुटखा, योगासने, मदय, सिगारेट.

उत्तर: योगासने (इतर सर्व व्यसने आहेत).

(iv) रिकाम्या चौकटीत योग्य शब्द लिहा : वाहत्या वाऱ्यातील गतिज ऊर्जा → [ ______ ]

उत्तर: टर्बाईनमधील गतिज ऊर्जा (किंवा विद्युत ऊर्जा).

(v) योग्य जोडी जुळवा :

गट 'अ'	गट 'ब'
झायलीटॉल	(b) गोडी देणे

प्रश्न २ (Question 2)

(अ) शास्त्रीय कारणे लिहा (कोणतेही दोन) :

(i) मानवी शरीरातील काही अवयव हे बहुमोल आहेत.

कारण: मानवी शरीरातील किडनी (वृक्क), हृदय, यकृत आणि डोळे यांसारखे अवयव जीवन जगण्यासाठी अत्यंत महत्त्वाचे आहेत. जर हे अवयव निकामी झाले, तर व्यक्तीचा जीव धोक्यात येऊ शकतो. मरणोत्तर किंवा काही प्रसंगी जिवंत असताना (उदा. किडनी) अवयवदान करून दुसऱ्या गरजू रुग्णांचे प्राण वाचवता येतात. त्यांच्या या जीवनदायी उपयोगामुळे आणि अनुपलब्धतेमुळे हे अवयव बहुमोल मानले जातात.

(ii) जलविद्युत ऊर्जा, सौर ऊर्जा आणि पवन ऊर्जा यांना नूतनीकरणक्षम ऊर्जा म्हणतात.

कारण: हे ऊर्जा स्त्रोत निसर्गात अखंडपणे उपलब्ध आहेत आणि वापरल्याने संपत नाहीत (उदा. पाणी, सूर्यप्रकाश, वारा). हे स्त्रोत नैसर्गिकरित्या पुन्हा भरले जातात आणि प्रदूषणमुक्त असतात. म्हणून त्यांना नूतनीकरणक्षम (अक्षय) ऊर्जा म्हणतात.

(iii) तंतुमय पदार्थ एक महत्त्वाचे पोषकतत्त्व आहे.

कारण: जरी मानवी शरीर तंतुमय पदार्थ पचवू शकत नसले, तरी पचनक्रियेसाठी ते अत्यंत आवश्यक आहेत. ते अन्नाच्या पचनास मदत करतात आणि पचलेले अन्न पुढे सरकवण्यास व न पचलेले अन्न (मळ) शरीराबाहेर टाकण्यास मदत करतात. यामुळे बद्धकोष्ठतेचा त्रास होत नाही. म्हणून त्यांना महत्त्वाचे पोषकतत्त्व मानले जाते.

(ब) खालील प्रश्नांची उत्तरे लिहा (कोणतेही तीन) :

(i) आकृतीत दिलेल्या प्राण्यांचे निरीक्षण करून प्रश्नांची उत्तरे लिहा (आकृती 'अ' - डकबिल प्लॅटिपस, आकृती 'ब' - लंगफिश):

(अ) प्राणी ओळखा:
आकृती 'अ': डकबिल प्लॅटिपस (Duck-billed Platypus)
आकृती 'ब': लंगफिश (Lungfish)

(ब) उत्क्रांतीचा पुरावा:
हे प्राणी 'जोडणारे दुवे' (Connecting Links) या पुराव्याची उदाहरणे आहेत.

(ii) तक्ता पूर्ण करा: बहुपेशीय संजीवांमधील अलैंगिक प्रजननाचे प्रकार.

१. खंडीभवन (Fragmentation)
२. पुनर्जनन (Regeneration)
३. मुकुलायन (Budding)
४. शाकीय प्रजनन (Vegetative Propagation)
५. बीजाणू निर्मिती (Spore Formation)

(iii) खालील तक्ता पूर्ण करा :

अ.क्र.	सहभागी सूक्ष्मजीव	पेयाचे नांव
1.	लॅक्टोबॅसीलस ब्रुईस	कॉफी
2.	कॅन्डीडा, हॅन्सेन्युला, पिचिया, सॅकरोमायसिस	कोको (Cocoa)
3.	सॅकरोमायसिस सेरेव्हिसी	वाईन
4.	सॅकरोमायसिस सेरेव्हिसी	सिडर (Cider)

(iv) प्रत्येकी दोन उदाहरणे लिहा :

(अ) मोबाईल फोनच्या अतिवापरामुळे उद्भवणारे शारीरिक त्रास:
१. डोकेदुखी / निद्रानाश
२. दृष्टीदोष / सांधेदुखी

(आ) सायबर गुन्हयाच्या कक्षेत येणाऱ्या कृती:
१. हॅकिंग (माहितीची चोरी) / बँक फसवणूक
२. ओळख चोरी (Identity theft) / सायबर स्टॉकिंग

(v) आपत्ती व्यवस्थापनाची दोन उद्दिष्ट्ये लिहा.

१. आपत्तीमुळे होणारी मानवी जीवितहानी टाळणे व लोकांची सुटका करणे.
२. आपत्तीग्रस्तांना जीवनावश्यक वस्तूंचा (अन्न, पाणी, औषधे) पुरवठा करणे.
३. जनजीवन पूर्ववत करणे आणि आपत्तीग्रस्तांचे पुनर्वसन करणे.

प्रश्न ३ (Question 3)

खालील प्रश्नांची उत्तरे लिहा (कोणतेही पाच) :

(i) फरक स्पष्ट करा : लैंगिक प्रजनन व अलैंगिक प्रजनन.

लैंगिक प्रजनन	अलैंगिक प्रजनन
यात दोन जनक (नर व मादी) सहभागी असतात.	यात केवळ एकच जनक सहभागी असतो.
युग्मक निर्मिती होते.	युग्मक निर्मिती होत नाही.
नवजात सजीवांत जनुकीय विविधता दिसून येते.	नवजात सजीव जनकासारखाच (क्लोन) असतो.
ही प्रक्रिया संथ गतीने होते.	ही प्रक्रिया जलद गतीने होते.

(ii) खालील तक्ता पूर्ण करा (श्वसन प्रक्रिया) :

(अ) स्निग्ध आम्ले (Fatty acids)
(ब) अमिनो आम्ले (Amino acids)
(क) पायरुविक आम्ल (Pyruvic acid)
(ड) ॲसिटिल को-एन्झाईम-ए (Acetyl Co-A)
(इ) क्रेब्ज चक्र (Krebs Cycle)
(ई) $CO_2 + H_2O + \text{ऊर्जा}$

(iii) खालील प्रश्नांची उत्तरे लिहा (अवशेषांग) :

(अ) अवशेषांग म्हणजे काय ? सजीवांमधील ऱ्हास पावलेल्या किंवा अपूर्ण वाढ झालेल्या निरुपयोगी इंद्रियांना अवशेषांग म्हणतात.

(आ) मानवी शरीरातील दोन अवशेषांगांची नांवे लिहा. आंत्रपुच्छ (Appendix), माकडहाड (Coccyx), अक्कलदाढा (Wisdom teeth), कानाचे स्नायू.

(इ) मानवासाठी निरुपयोगी परंतु इतर प्राण्यांसाठी उपयुक्त व कार्यक्षम असलेल्या दोन अवशेषांगांची नावे लिहा. आंत्रपुच्छ (रवंथ करणाऱ्या प्राण्यांसाठी उपयुक्त), कानाचे स्नायू (माकडांसाठी उपयुक्त).

(iv) खालील प्रवाह आकृती पूर्ण करा (औष्णिक विद्युत) :

(अ) औष्णिक ऊर्जेवर आधारित विद्युत ऊर्जा निर्मिती:
इंधन-कोळसा → [पाण्याचे वाफेत रूपांतर करण्यासाठी बॉयलर] → [वाफेवर चालणारे टर्बाईन] → जनित्र → विद्युत ऊर्जा

(आ) औष्णिक विद्युत निर्मिती केंद्रातील ऊर्जा रूपांतरण:
कोळशातील रासायनिक ऊर्जा → [औष्णिक ऊर्जा] → [वाफेतील गतिज ऊर्जा] → [टर्बाईनमधील गतिज ऊर्जा] → विद्युत ऊर्जा

(v) दिलेल्या पर्यायांमधून योग्य पर्याय निवडून खालील परिच्छेद पूर्ण करा :

जगभर मोठ्या प्रमाणात उपलब्ध असलेल्या गाईच्या दुधाचा वापर करून चीज बनवले जाते. सर्वप्रथम दुधाचे रासायनिक व सूक्ष्मजैविक (microbiological) परीक्षण होते. दुधात लॅक्टोबॅसिलस लॅक्टिस, लॅक्टोबॅसिलस क्रिमॉरिस (Lactobacillus cremoris) व स्ट्रेप्टोकॉकस थर्मोफिलिस हे सूक्ष्मजीव व रंग मिसळले जातात. यामुळे दुधाला आंबटपणा येतो. यानंतर दह्यातील पाणी काढून टाकण्यासाठी ते आणखी घट्ट होणे आवश्यक असते. ह्यासाठी जनावरांच्या अन्नमार्गातून मिळविलेला रेनेट (rennet) विकर पूर्वीपासून वापरात येत असे, पण हल्ली कवकांपासून मिळविलेला प्रोटीएज (Protease) हा विकर उपयोगात आणून शाकाहारी चीज बनते.

(vi) टीप लिहा: औषधी वनस्पतींचे महत्त्व.

भारताला आयुर्वेदाचा मोठा वारसा लाभला आहे. आयुर्वेदात नैसर्गिक साधनसंपत्तीचा वापर करून रोगांवर उपचार केले जातात. यात औषधी वनस्पतींना अनन्यसाधारण महत्त्व आहे. उदाहरणार्थ, अडुळसा खोकल्यासाठी, तुळस रोगप्रतिकारक शक्तीसाठी, आणि अश्वगंधाचा वापर शक्तीवर्धक म्हणून केला जातो. या वनस्पतींचे जतन करणे काळाची गरज आहे कारण त्यांपासून मिळणारे उपचार हे दुष्परिणामविरहित (Side-effect free) असतात.

(vii) इतरांशी सुसंवाद साधण्याचे महत्त्व सांगा.

इतरांशी सुसंवाद साधल्याने आपल्या मनातील विचार, भावना आणि समस्या व्यक्त करता येतात. यामुळे मनावरचा ताण हलका होतो. पालक, मित्र आणि शिक्षक यांच्याशी मोकळेपणाने बोलल्याने कठीण प्रसंगात मदत मिळते आणि नैराश्य टाळता येते. उत्तम सामाजिक आरोग्यासाठी सुसंवाद अत्यंत महत्त्वाचा आहे.

(viii) खालील आपत्तीचा प्रकार ओळखा व परिणाम स्पष्ट करा :

घटना	आपत्तीचा प्रकार	परिणाम
(अ) दहशतवाद	मानवनिर्मित (हेतुपुरस्सर)	जीवितहानी, मालमत्तेचे नुकसान, भीतीचे वातावरण.
(आ) वणवा	नैसर्गिक किंवा मानवनिर्मित	जैवविविधतेचा नाश, हवा प्रदूषण, जमिनीचे नुकसान.
(इ) चोरी	मानवनिर्मित (हेतुपुरस्सर)	आर्थिक नुकसान, मानसिक ताण.

प्रश्न ४ (Question 4)

खालील प्रश्न सोडवा (कोणताही एक) :

(i) पर्यावरणात माझी भूमिका दर्शविणारा ओघ तक्ता पूर्ण करा :

पर्यावरण संवर्धनात माझी भूमिका:

• टिकवणे (Conservation): उपलब्ध साधनसंपत्तीचे जतन करणे.
• नियंत्रण (Control): हानी रोखणे; हानी करणाऱ्या कृती थांबवणे.
• निर्मिती (Production): पर्यावरणातील हानी झालेल्या घटकांचे पुनरुज्जीवन करणे; नवनिर्मितीचा प्रयत्न करणे.
• प्रसार (Awareness): शिक्षण, मार्गदर्शन, जागृती, अनुकरण, संघटन, प्रत्यक्ष सहभाग याद्वारे जनजागृती करणे.
• प्रतिबंध (Prevention): संभाव्य धोके रोखणे; नवीन कृती कार्यक्रम आखणे.
• जतन (Preservation): जे उरले आहे त्याचे जतन करणे; जैवविविधतेचे जतन करणे.

(ii) खालील चित्रांचे निरीक्षण करून विचारलेल्या प्रश्नांची उत्तरे लिहा (आकृती 'अ' - मासा, आकृती 'ब' - कबूतर) :

(अ) आकृतीमध्ये दाखवलेल्या प्राण्यांचे वर्ग लिहा.
आकृती 'अ' (मासा) हा प्राणी मत्स्य (Pisces) वर्गातील आहे.
आकृती 'ब' (कबूतर) हा प्राणी पक्षी (Aves) वर्गातील आहे.

(ब) अनुकूलनाच्या दृष्टीने वरील प्राण्यांमध्ये कोणते साधर्म्य दिसून येते ?
दोन्ही प्राण्यांचे शरीर दोन्ही टोकांना निमुळते (Spindle-shaped / Streamlined) आहे. या आकारामुळे हालचाल करताना (पाण्यात किंवा हवेत) होणारा विरोध कमी होतो.

(क) या प्राण्यांमध्ये साधर्म्य असून ही त्यांचे वर्गीकरण भिन्न वर्गात का केले आहे ?
जरी त्यांचा आकार सारखा असला तरी त्यांच्यात मोठे फरक आहेत:

• श्वसन: मासे कल्ल्यांद्वारे श्वसन करतात, तर पक्षी फुफ्फुसाद्वारे श्वसन करतात.
• अधिवास: मासे जलचर आहेत, तर पक्षी खेचर/भूचर आहेत.
• बाह्यकंकाल: माशांच्या अंगावर खवले असतात, तर पक्ष्यांच्या अंगावर पिसे असतात.
• रक्त: मासे शीतराक्ती (Cold-blooded) असतात, तर पक्षी उष्णरक्ती (Warm-blooded) असतात.