Showing posts with label Answer Key 2024. Show all posts

Science and Technology Part 2 (Hindi Medium) - SSC Board Exam Question Paper Solution 2024 (N 425)

विज्ञान और प्रौद्योगिकी भाग २ (N 425) - २०२४ हल प्रश्नपत्र

१. (अ) निम्नलिखित पर्यायों में से उचित पर्याय चुनकर उसका क्रम लिखिए :

(i) उत्क्रांती याने ....................... है।
  • (अ) आंतरिक परिवर्तन
  • (ब) क्रमिक परिवर्तन
  • (क) बाह्य परिवर्तन
  • (ड) त्वरित परिवर्तन
(ii) ..................... दुर्लभ प्रजाति का प्राणी है।
  • (अ) तणमोर
  • (ब) रेड पांडा
  • (क) बाघ
  • (ड) शेकरू गिलहरी
(iii) बहती हुई पवन की गतिज ऊर्जा का रूपांतरण विद्युत ऊर्जा में करने वाले यंत्र को ..................... कहते हैं।
  • (अ) सौर विद्युत सेल
  • (ब) ऊष्मीय ऊर्जा
  • (क) जनित्र
  • (ड) पवन चक्की
(iv) रासायनिक दृष्टि से सिरका अर्थात् ..................... है।
  • (अ) ऐसीटिक अम्ल
  • (ब) अमीनो अम्ल
  • (क) हाइड्रोक्लोरिक अम्ल
  • (ड) ग्लूकॉनिक अम्ल
(v) प्रोटीन से हमें ..................... kcal/gm ऊर्जा मिलती है।
  • (अ) 4
  • (ब) 3
  • (क) 2
  • (ड) 1

१. (ब) निम्नलिखित प्रश्न हल कीजिए :

(i) असंगत शब्द अलग कीजिए : सितारा मछली, मुष्ठिशंख, मेंढक, अमीबा
उत्तर: अमीबा।
कारण: अमीबा एककोशिकीय (आदिजीव) सजीव है, जबकि अन्य सभी बहुकोशिकीय प्राणी हैं।
(ii) उचित जोड़ी मिलाइए :
स्तंभ ‘अ’ स्तंभ ‘ब’
(1) जैविक घटक (ब) वनस्पति
(iii) सहसंबंध शब्द पहचानिए :
श्वेत क्रांति : दुग्धोत्पादन : : नील क्रांति : मत्स्य व्यवसाय / जलचरों का उत्पादन
(iv) आकृति में दर्शाये गये प्राणी का संघ पहचानिए :
[हाइड्रा की आकृति]
उत्तर: संघ सिलेंटराटा (Coelenterata) / निडारिया (Cnidaria)।
(v) निम्नलिखित कथन सही है या गलत, लिखिये :
"किशोरावस्था के लड़के-लड़कियों में हम-उम्र का प्रभाव अधिक होता है।"
उत्तर: सही (True)।

२. (अ) वैज्ञानिक कारण लिखिए (कोई दो) :

(i) रेशेदार पदार्थ एक महत्व का पोषक तत्त्व है।
१. हम रेशेदार पदार्थों (फाइबर्स) को पचा नहीं सकते, लेकिन वे अन्य पदार्थों के पाचन में मदद करते हैं।
२. अपचित भोजन को शरीर से बाहर निकालने (मल त्याग) की प्रक्रिया में रेशेदार पदार्थ बहुत सहायक होते हैं और कब्ज को रोकते हैं।
३. इसलिए, रेशेदार पदार्थों को एक महत्वपूर्ण पोषक तत्व माना जाता है।
(ii) यद्यपि कछुआ जमीन पर और पानी में भी रहता है, फिर भी उसका उभयचर वर्ग में समावेश नहीं होता है।
१. उभयचर प्राणी पानी में त्वचा द्वारा और जमीन पर फेफड़ों द्वारा श्वसन करते हैं, और उनकी त्वचा नम और ग्रंथि युक्त होती है।
२. इसके विपरीत, कछुआ जमीन और पानी दोनों जगह केवल फेफड़ों द्वारा ही श्वसन करता है।
३. कछुए की त्वचा सूखी और शल्कयुक्त होती है, और उस पर बाह्यकंकाल (कवच) होता है।
४. इसलिए कछुआ उभयचर न होकर 'सरीसृप' (Reptilia) वर्ग का प्राणी है।
(iii) जल-विद्युत ऊर्जा, सौर ऊर्जा और पवन ऊर्जा इन्हें नूतनीकरणक्षम ऊर्जा कह सकते हैं।
१. जल, हवा और सूर्यप्रकाश जैसे ऊर्जा स्रोत प्राकृतिक रूप से पुनर्भरण होते रहते हैं और ये कभी समाप्त न होने वाले (अक्षय) स्रोत हैं।
२. इन ऊर्जा स्रोतों के उपयोग से प्रदूषण (जैसे कार्बन उत्सर्जन) नहीं होता है, जिससे पर्यावरण को हानि नहीं पहुँचती।
३. ये स्रोत बार-बार उपयोग में लाए जा सकते हैं, इसलिए इन्हें नूतनीकरणक्षम (Renewable) ऊर्जा कहते हैं।

२. (ब) निम्नलिखित प्रश्नों को हल कीजिए (कोई तीन) :

(i) जैव-प्रौद्योगिकी के चार लाभ लिखिये।
१. भरपूर फसल उत्पादन: संकर बीजों के कारण प्रति हेक्टेयर उत्पादन में वृद्धि हुई है।
२. रोग प्रतिकारक क्षमता: कीड़ और रोग प्रतिरोधी किस्मों (जैसे बीटी कॉटन) के विकास से कीटनाशकों का उपयोग कम हुआ है।
३. तनाव सहिष्णुता: सूखा, लवणता और गर्मी जैसी परिस्थितियों को सहन करने वाली फसलें विकसित की गई हैं।
४. मानव स्वास्थ्य: इंसुलिन, टीके (Vaccines) और एंटीबायोटिक्स जैसी दवाओं का उत्पादन संभव हुआ है।
(ii) अंतर स्पष्ट कीजिए : अलैंगिक प्रजनन तथा लैंगिक प्रजनन।
लैंगिक प्रजनन अलैंगिक प्रजनन
इसमें नर और मादा दो जनकों की आवश्यकता होती है। इसमें केवल एक ही जनक भाग लेता है।
इसमें युग्मक निर्माण और निषेचन (Fertilization) होता है। इसमें युग्मक निर्माण या निषेचन नहीं होता।
नई संतति में आनुवंशिक विविधता पाई जाती है। नई संतति जनक के समान (क्लोन) होती है।
यह प्रक्रिया धीमी गति से होती है। यह प्रक्रिया तीव्र गति से होती है।
(iii) आकृति 'अ' तथा 'ब' का निरीक्षण करके निम्न तालिका पूर्ण कीजिए :
आकृति 'अ':
आपदा: भूकंप
कौनसी सावधानी बरतेंगे: मेज या पलंग के नीचे आश्रय लें (Drop, Cover, Hold on) / सुरक्षित स्थान पर जाएं।

आकृति 'ब':
आपदा: सर्पदंश (Snake Bite)
प्राथमिक (उपचार): घाव को पानी से धोएं / घाव के ऊपर कपड़ा कसकर बांधें।
सावधानी (चरण): (१) रोगी को मानसिक आधार दें। (२) तुरंत डॉक्टरी सहायता लें / एंटीवेनम इंजेक्शन लगवाएं।
(iv) औद्योगिक सूक्ष्मजीव विज्ञान के दो मुख्य पहलू लिखिये।
१. किण्वन प्रक्रिया (Fermentation) का उपयोग करके विभिन्न उत्पाद बनाना (जैसे ब्रेड, चीज़, शराब, दवाइयां, एंजाइम्स)।
२. कचरा प्रबंधन और प्रदूषण नियंत्रण के लिए सूक्ष्मजीवों का उपयोग करना।
(v) निम्नलिखित प्रवाह तालिका पूर्ण कीजिए : पर्यावरण संवर्धन की आवश्यकता।
(तालिका में ६ रिक्त स्थान हैं, जिनमें से दो दिए गए हैं। शेष चार निम्न हो सकते हैं:)
१. प्राकृतिक संतुलन बनाए रखने के लिए।
२. जैव विविधता का संरक्षण करने के लिए।
३. प्राकृतिक संसाधनों को बचाने के लिए।
४. प्रदूषण मुक्त और स्वस्थ जीवन के लिए।
(या भावी पीढ़ी की सुरक्षा के लिए।)

३. निम्नलिखित प्रश्नों को हल कीजिए (कोई पाँच) :

(i) पक्षी वर्ग प्राणियों की तीन विशेषताएँ लिखिये।
१. ये समतापी (Warm-blooded) प्राणी हैं।
२. हवा में उड़ते समय प्रतिरोध कम करने के लिए इनका शरीर नौकाकर (spindle-shaped) होता है।
३. अग्रपादों का रूपांतरण पंखों में हो गया है। उंगलियां शल्कयुक्त होती हैं और उन पर नाखून होते हैं।
४. शरीर पर परों (feathers) का आवरण होता है और हड्डियाँ खोखली (pneumatic) होती हैं।
(ii) (अ) अवशेषांग क्या हैं? (ब) मानवीय शरीर में पाए जाने वाले किन्हीं दो अवशेषांगों के नाम लिखिये। (इ) मानवीय शरीर में पाए जाने वाले अवशेषांग अन्य कौनसे प्राणियों के लिए उपयुक्त हैं, इसके दो उदाहरण लिखिये।
(अ) परिभाषा: सजीवों में नष्ट होने वाले या अपूर्ण विकसित निरुपयोगी अंगों को 'अवशेषांग' (Vestigial Organs) कहते हैं।
(ब) उदाहरण: अपेंडिक्स (आंत्रपुच्छ), पूंछ की हड्डी (Coccyx), अक्कल दाढ़ (Wisdom teeth), कान के स्नायु।
(इ) अन्य प्राणियों में उपयोग:
१. अपेंडिक्स: जुगाली करने वाले प्राणियों (जैसे गाय, भैंस) में सेल्युलोज के पाचन के लिए उपयोगी होता है।
२. कान के स्नायु: बंदरों जैसे प्राणियों में कान हिलाने के लिए उपयोगी होते हैं।
(iii) कार्बोज पदार्थ, स्निग्ध पदार्थ, प्रथिन का ऑक्सीकरण करके ऊर्जा प्राप्त करने की प्रक्रिया कैसे होती है? निम्नलिखित तालिका दुरुस्त कर पुन: लिखिए :
प्रश्नपत्र में दी गई आकृति का क्रम गलत है। सही क्रम इस प्रकार है:

स्निग्ध पदार्थ (Lipids)
→
स्निग्ध आम्ल (Fatty Acids)
→
अंसेटील-को-एन्जाइम-A
कार्बोज पदार्थ
→
ग्लाइकोलिसिस
→
पायरूविक अम्ल
→
अंसेटील-को-एन्जाइम-A
प्रथिन (Proteins)
→
अमीनो अम्ल
→
अंसेटील-को-एन्जाइम-A
↓

क्रेब चक्र (Kreb's cycle)
→
CO2 + H2O + ऊर्जा
(iv) नीचे दिए गए चिह्न संकेत क्या बता रहे हैं? उस आधार पर आप अपनी भूमिका स्पष्ट कीजिए।
१. चिह्न (कूड़ेदान): "कचरा कूड़ेदान में डालें / स्वच्छता रखें"।
भूमिका: परिसर स्वच्छ रखने के लिए गीला और सूखा कचरा अलग-अलग डिब्बों में डालेंगे।

२. चिह्न (प्लग और पत्ती): "ऊर्जा की बचत / हरित ऊर्जा"।
भूमिका: बिजली बचाएंगे, जब जरूरत न हो तो उपकरण बंद रखेंगे।

३. चिह्न (साइकिल): "साइकिल का उपयोग करें"।
भूमिका: ईंधन बचाने और प्रदूषण कम करने के लिए छोटी दूरी के लिए साइकिल का उपयोग करेंगे।
(v) नीचे दी गई आकृति का निरीक्षण करके प्रश्नों के उत्तर लिखिए (औष्णिक विद्युत केंद्र):
(अ) उपर्युक्त आकृति में कौनसी ऊर्जा पर आधारित विद्युत निर्मित की जाती है?
औष्णिक ऊर्जा (Thermal Energy - भाप आधारित)।

(आ) इस विद्युत निर्मिती केन्द्र में किस ईंधन का उपयोग करते हैं?
कोयला (Coal)।

(इ) इस विद्युत निर्मिती के कारण निर्माण होने वाली कोई-सी भी एक समस्या लिखिये।
कोयले के जलने से होने वाला वायु प्रदूषण (CO2, SO2 गैसों का उत्सर्जन) या राख के कणों से श्वसन विकार।
(vi) जैव खेती में जैव कीटनाशकों का महत्व स्पष्ट कीजिए।
१. रासायनिक कीटनाशकों से मिट्टी और जल प्रदूषण होता है, जो जैव कीटनाशकों से नहीं होता।
२. जैव कीटनाशक (जैसे नीम का अर्क, सूक्ष्मजीव) पर्यावरण और मानव स्वास्थ्य के लिए सुरक्षित होते हैं।
३. इससे कृषि उत्पादों में विषैले रसायनों के अवशेष नहीं रहते।
४. मित्र कीटों (जैसे मधुमक्खी) को नुकसान नहीं पहुँचता, जिससे प्रकृति का संतुलन बना रहता है।
(vii) विभिन्न रोगों के उपचार में उपयोगों के आधार पर नीचे दिए संकल्पना-चित्र को पूर्ण कीजिए (मूल कोशिका):
मध्यवर्ती संकल्पना: मूल कोशिका (Stem Cells) के उपयोग।
बॉक्स १: अंग प्रत्यारोपण (किडनी, लिवर)।
बॉक्स २: रक्त कोशिकाओं का निर्माण (एनीमिया, ल्यूकेमिया, थैलेसीमिया)।
बॉक्स ३: सेल थेरेपी (मधुमेह, अल्जाइमर, पार्किंसन का उपचार)।
बॉक्स ४: ऊतक संवर्धन / जीन थेरेपी।
(viii) आपदा प्रबंधन के तीन उद्देश्य लिखिये।
१. आपदा में फँसे लोगों की जान बचाना और उन्हें सुरक्षित बाहर निकालना।
२. प्रभावित लोगों को आवश्यक वस्तुएं (भोजन, पानी, दवाएं) उपलब्ध कराना।
३. जनजीवन को सामान्य स्थिति में लाना और पीड़ितों का पुनर्वास करना।

४. निम्नलिखित प्रश्न हल कीजिए (कोई एक) :

(i) मानवीय स्त्री प्रजनन संस्थान:
(अ) मानवीय स्त्री प्रजनन संस्थान की नामांकित आकृति बनाइये।
(विद्यार्थी को अंडाशय, अंडनलिका, गर्भाशय, योनि दर्शाते हुए नामांकित आकृति बनानी चाहिए।)

(ब) स्त्री प्रजनन संस्थान के अंडाशय से स्रावित होने वाले संप्रेरकों के नाम लिखिये।
एस्ट्रोजन (Estrogen) और प्रोजेस्टेरोन (Progesterone)।

(क) मासिक धर्म रुक जाने की उम्र कितनी होती है?
साधारणतः 45 से 50 वर्ष की आयु के बीच रजोनिवृत्ति (Menopause) होती है।

(ड) जन्म के समय स्त्री के अंडाशय में कितनी अंडकोशिकाएँ (डिंब) होती हैं?
जन्म के समय अंडाशय में 20 से 40 लाख (2 to 4 million) अपक्व अंडकोशिकाएँ होती हैं।
(ii) प्रत्येक के दो उदाहरण लिखिए :
(अ) तनाव को कम करने वाले शौक: संगीत सुनना, बागवानी, पढ़ना, चित्रकारी।
(ब) सामाजिक स्वास्थ्य को धोखा (क्षति) पहुँचाने वाले रोग: एड्स (AIDS), टीबी (क्षयरोग), कुष्ठरोग।
(क) मोबाइल फोन के अत्यधिक उपयोग से होने वाली शारीरिक तकलीफें: सिरदर्द, नींद न आना (अनिद्रा), आंखों की समस्या, जोड़ों का दर्द।
(ड) सायबर अपराध कक्ष में आने वाली घटनाएँ: हैकिंग, बैंक धोखाधड़ी (पिन चोरी), पहचान की चोरी, सायबर स्टॉकिंग।
(इ) मद्य सेवन से निर्माण होने वाली समस्याएँ: लिवर की बीमारियाँ, तंत्रिका तंत्र की क्षति, पारिवारिक कलह, आर्थिक नुकसान।
Question Paper Page No. 1 Question Paper Page No. 2 Question Paper Page No. 3 Question Paper Page No. 4 Question Paper Page No. 5 Question Paper Page No. 6 Question Paper Page No. 7 Question Paper Page No. 8 Question Paper Page No. 9 Question Paper Page No. 10 Question Paper Page No. 11 For all your study Materials Visit : omtexclasses.com

Science and Technology Part 2 (Marathi Medium) - SSC Board Exam Question Paper Solution 2024 (N 419)

विज्ञान आणि तंत्रज्ञान भाग २ (N 419) - २०२४ सोडविलेली प्रश्नपत्रिका

१. (अ) दिलेल्या पर्यायांपैकी योग्य पर्यायाचा क्रमांक लिहा :

(i) उत्क्रांती म्हणजेच ....................... होय.
  • (अ) आंतरिक बदल
  • (ब) क्रमिक बदल
  • (क) बाह्य बदल
  • (ड) त्वरित बदल
(ii) ..................... हा दुर्मिळ प्रजातीमधील प्राणी आहे.
  • (अ) तणमोर
  • (ब) रेड पांडा
  • (क) वाघ
  • (ड) शेकरू खार
(iii) वाहत्या वाऱ्यातील गतिज ऊर्जेचे विद्युत ऊर्जेत रूपांतर करणाऱ्या यंत्राला ..................... असे म्हणतात.
  • (अ) सौरघट
  • (ब) औष्णिक ऊर्जा
  • (क) जनित्र
  • (ड) पवन चक्की
(iv) रासायनिकदृष्ट्या व्हिनेगार म्हणजे ..................... होय.
  • (अ) ॲसिटिक ॲसिड
  • (ब) अमिनो ॲसिड
  • (क) हायड्रोक्लोरीक ॲसिड
  • (ड) ग्लूकॉनिक ॲसिड
(v) प्रथिनांपासून आपल्याला प्रति ग्रॅम ..................... kcal एवढी ऊर्जा मिळते.
  • (अ) 4
  • (ब) 3
  • (क) 2
  • (ड) 1

१. (ब) खालील प्रश्न सोडवा :

(i) वेगळा घटक ओळखा : तारामासा, गोगलगाय, बेडूक, अमिबा
उत्तर: अमिबा.
कारण: अमिबा हा एकपेशीय (आदिजीव) सजीव आहे, तर इतर सर्व बहुपेशीय प्राणी आहेत.
(ii) योग्य जोडी जुळवा :
गट ‘अ’ गट ‘ब’
(1) जैविक घटक (ब) वनस्पती
(iii) सहसंबंध लिहा :
श्वेतक्रांती : दुग्ध उत्पादन : : नील क्रांती : मत्स्य व्यवसाय / जलचर प्राण्यांचे उत्पादन
(iv) आकृतीत दाखविलेल्या प्राण्याचा संघ ओळखा :
[हायड्राची आकृती]
उत्तर: संघ सिलेंटराटा (Coelenterata) / निडारिया (Cnidaria).
(v) चूक की बरोबर ते लिहा :
"कुमारवयीन मुलां-मुलींमध्ये समवयस्कांचा प्रभाव खूप जास्त असतो."
उत्तर: बरोबर.

२. (अ) शास्त्रीय कारणे लिहा (कोणतेही दोन) :

(i) तंतुमय पदार्थ एक महत्त्वाचे पोषकतत्त्व आहे.
१. तंतुमय पदार्थ आपण पचवू शकत नाही, पण त्यामुळे अन्नातील इतर पदार्थांच्या पचनास मदत होते.
२. न पचलेले अन्न बाहेर टाकण्याच्या क्रियेत तंतुमय पदार्थांची खूप मदत होते (मलावरोध होत नाही).
३. म्हणून, तंतुमय पदार्थ हे अन्नातील एक महत्त्वाचे पोषकतत्त्व मानले जातात.
(ii) कासव जमिनीवर आणि पाण्यातही राहते, तरीही त्याचा उभयचर या वर्गामध्ये समावेश करता येत नाही.
१. उभयचर प्राणी पाण्यात असताना त्वचेद्वारे आणि जमिनीवर असताना फुफ्फुसाद्वारे श्वसन करतात, त्यांची त्वचा ओलसर व मृदू असते.
२. याउलट, कासव जमिनीवर तसेच पाण्यातही असताना केवळ फुफ्फुसाद्वारेच श्वसन करते.
३. कासवाची त्वचा कोरडी असून ती खवलेयुक्त असते आणि त्यावर बाह्यकंकाल (कवच) असते.
४. म्हणून कासव हे उभयचर नसून 'सरीसृप' (Reptilia) वर्गातील प्राणी आहे.
(iii) जलविद्युत ऊर्जा, सौर ऊर्जा आणि पवन ऊर्जा यांना नूतनीकरणक्षम ऊर्जा म्हणतात.
१. जलसाठा, वेगाने वाहणारा वारा, सूर्यप्रकाश हे ऊर्जा निर्मितीचे स्रोत शाश्वत आहेत, म्हणजे ते कधीही न संपणारे आहेत.
२. या प्रकारच्या ऊर्जा निर्मितीमध्ये कार्बन सारखे प्रदूषणकारी घटक हवेत सोडले जात नाहीत, त्यामुळे पर्यावरणाची हानी होत नाही.
३. हे ऊर्जा स्रोत पुन्हा पुन्हा वापरता येतात, म्हणून त्यांना नूतनीकरणक्षम ऊर्जा म्हणतात.

२. (ब) खालील प्रश्न सोडवा (कोणतेही तीन) :

(i) जैवतंत्रज्ञानाचे चार फायदे लिहा.
१. भरघोस पीक उत्पादन: पिकांच्या संकरीत जातींमुळे हेक्टरी उत्पादनात वाढ झाली आहे.
२. रोगप्रतिकारक वाण: कीड व रोगप्रतिकारक वाण तयार झाल्यामुळे कीटकनाशकांचा वापर कमी झाला आहे (उदा. बीटी कॉटन).
३. तणनाशक प्रतिकारक वाण: तणांचा नाश करणे सोपे झाले आहे.
४. मानवी आरोग्य: जनुकीय सुधारणांद्वारे लसी (Vaccines), प्रतिजैविके (Antibiotics) आणि इन्सुलिन सारखी संप्रेरके तयार करणे शक्य झाले आहे.
(ii) फरक स्पष्ट करा : लैंगिक प्रजनन आणि अलैंगिक प्रजनन.
लैंगिक प्रजनन अलैंगिक प्रजनन
या प्रजननात नर आणि मादी अशा दोन पालकांचा सहभाग असतो. या प्रजननात केवळ एकाच पालकाचा सहभाग असतो.
यात युग्मक निर्मिती आणि फलन (Fertilization) होते. यात युग्मक निर्मिती किंवा फलन होत नाही.
नवीन जीव जनुकीयदृष्ट्या पालकांपेक्षा थोडा वेगळा असतो (विविधता). नवीन जीव तंतोतंत पालकांसारखा असतो (क्लोन).
ही प्रक्रिया संथ गतीने होते. ही प्रक्रिया जलद गतीने होते.
(iii) खालील आकृतीचे निरीक्षण करून तक्ता पूर्ण करा :
आकृती 'अ':
आपत्ती: भूकंप
कोणती काळजी घ्याल: टेबलाखाली किंवा पलंगाखाली आश्रय घ्या (Drop, Cover, Hold on) / सुरक्षित ठिकाणी जा.

आकृती 'ब':
आपत्ती: सर्पदंश
प्राथमिक (उपचार/कृती): जखम पाण्याने स्वच्छ धुवा / जखमेच्या वरच्या बाजूला कपडा घट्ट बांधा.
उपचार: (१) रुग्णाला मानसिक आधार देणे. (२) तातडीने वैद्यकीय मदत घेणे / लस (Antivenom) देणे.
(iv) औद्योगिक सूक्ष्मजीवशास्त्राचे दोन प्रमुख पैलू कोणते?
१. किण्वन प्रक्रियेचा वापर करून विविध उत्पादने घेणे (उदा. पाव, चीज, वाईन, औषधे, विकरे इ.).
२. कचरा व्यवस्थापन आणि प्रदूषण नियंत्रणासाठी सूक्ष्मजीवांचा वापर करणे.
(v) खालील ओघतक्ता पूर्ण करा : पर्यावरण संवर्धनाची गरज.
(तक्त्यात ६ रिकाम्या जागा आहेत, त्यापैकी दोन दिलेल्या आहेत. उर्वरित चार खालीलप्रमाणे असू शकतात:)
१. नैसर्गिक समतोल टिकवण्यासाठी.
२. जैवविविधतेचे रक्षण करण्यासाठी.
३. नैसर्गिक साधनसंपत्तीचे जतन करण्यासाठी.
४. प्रदूषण विरहित व निरोगी जीवनासाठी.
(किंवा भावी पिढीच्या सुरक्षिततेसाठी.)

३. खालील प्रश्न सोडवा (कोणतेही पाच) :

(i) पक्षीवर्गीय प्राण्यांची तीन मुख्य लक्षणे लिहा.
१. हे प्राणी उष्णरक्ती (Homeotherms) असतात.
२. हवेत उडताना हवेचा विरोध कमी करण्यासाठी यांचे शरीर दोन्ही टोकांना निमुळते असते (बोटसारखे).
३. अग्रपादांचे रूपांतर पंखांत झालेले असते. बोटांवर खवले असून ती नख्यांनी युक्त असतात.
४. शरीर पिसांनी झाकलेले असते आणि श्वसनासाठी फुफ्फुसांना वायुकोश जोडलेले असतात.
(ii) (अ) अवशेषांगे म्हणजे काय? (ब) मानवी शरीरातील दोन अवशेषांगांची नावे लिहा. (इ) मानवी शरीरातील अवशेषांगे इतर कोणत्या प्राण्यांसाठी कशी उपयुक्त आहेत? त्याची दोन उदाहरणे द्या.
(अ) व्याख्या: सजीवांमधील ऱ्हास पावलेल्या किंवा अपूर्ण वाढ झालेल्या निरुपयोगी इंद्रियांना 'अवशेषांगे' म्हणतात.
(ब) उदाहरणे: आंत्रपुच्छ (Appendix), माकडहाड (Coccyx), अक्कलदाढ (Wisdom teeth), कानाचे स्नायू.
(इ) इतर प्राण्यांत उपयोग:
१. आंत्रपुच्छ: मानवात निरुपयोगी असले तरी रवंथ करणाऱ्या प्राण्यांमध्ये (उदा. गाई, म्हशी) ते सेल्युलोजच्या पचनासाठी उपयुक्त असते.
२. कानाचे स्नायू: मानवात निरुपयोगी असले तरी माकडांमध्ये कान हलवण्यासाठी ते उपयुक्त असतात.
(iii) कर्बोदके, स्निग्धपदार्थ, प्रथिने यांचे ऑक्सिडीकरण करून ऊर्जा मिळवण्याची प्रक्रिया कशी होते? खालील तक्ता दुरुस्त करून लिहा.
प्रश्नपत्रिकेतील आकृती चुकीची आहे. दुरुस्त क्रम खालीलप्रमाणे आहे:

स्निग्ध पदार्थ
→
मेदाम्ल
→
ॲसेटील-को-एन्झाईम-A
कर्बोदके
→
ग्लायकोलायसिस
→
पायरुविक आम्ल
→
ॲसेटील-को-एन्झाईम-A
प्रथिने
→
अमिनो आम्ल
→
ॲसेटील-को-एन्झाईम-A
↓

क्रेब चक्र
→
CO2 + H2O + ऊर्जा
(iv) खालील चिन्ह संकेत काय सांगतात? त्या आधारे तुमचा संदेश लिहा.
१. चिन्ह (कचरा पेटी): "कचरा पेटीचा वापर करा / कचरा इथे तिथे टाकू नका".
संदेश: परिसर स्वच्छ ठेवण्यासाठी ओला व सुका कचरा योग्य डब्यातच टाकावा.

२. चिन्ह (प्लग आणि पान): "वीज वाचवा / हरित ऊर्जा".
संदेश: विजेची बचत करा, अनावश्यक दिवे/पंखे बंद ठेवा.

३. चिन्ह (सायकल): "सायकलचा वापर करा".
संदेश: इंधनाची बचत करण्यासाठी व प्रदूषण टाळण्यासाठी जवळच्या अंतरासाठी सायकल वापरा.
(v) पुढील आकृतीचे निरीक्षण करा व विचारलेल्या प्रश्नांची उत्तरे लिहा (औष्णिक विद्युत केंद्र):
(अ) वरील आकृतीत कोणत्या ऊर्जेवर आधारित विद्युत निर्मिती होते?
औष्णिक ऊर्जा (वाफेवर आधारित).

(ब) या विद्युत निर्मिती केंद्रात कोणते इंधन वापरले जाते?
दगडी कोळसा.

(क) या प्रकारच्या विद्युत निर्मिती करण्यात येणाऱ्या समस्यांपैकी एक समस्या लिहा.
कोळशाच्या ज्वलनातून होणारे हवेचे प्रदूषण (CO2, SO2 वायूंचे उत्सर्जन) किंवा सूक्ष्म कणांमुळे श्वसनाचे विकार.
(vi) सेंद्रिय शेतीमध्ये जैव कीटकनाशकांचे महत्त्व स्पष्ट करा.
१. रासायनिक कीटकनाशकांमुळे माती आणि पाणी प्रदूषित होते, जे जैव कीटकनाशकांमुळे होत नाही.
२. जैव कीटकनाशके (उदा. निंबोळी अर्क, सूक्ष्मजीव) पर्यावरणास आणि मानवी आरोग्यास हानिकारक नसतात.
३. यामुळे शेतमालात विषारी रसायनांचे अवशेष राहत नाहीत.
४. मित्र किटकांना (उदा. मधमाशा) हानी पोहोचत नाही, त्यामुळे निसर्गाचा समतोल राखला जातो.
(vii) पुढील संकल्पना चित्र पूर्ण करून त्या क्षेत्रांचा कोणत्या रोगांच्या उपचारासाठी वापर होतो ते लिहा (मूलपेशी):
मध्यवर्ती संकल्पना: मूलपेशींचे उपयोग.
बॉक्स १: अवयव प्रत्यारोपण (किडनी, यकृत).
बॉक्स २: रक्तपेशी निर्मिती (ॲनिमिया, ल्युकेमिया, थॅलॅसेमिया).
बॉक्स ३: पेशी उपचार (मधुमेह, अल्झायमर, पार्किन्सन).
बॉक्स ४: उती संवर्धन / जनुक उपचार.
(viii) आपत्ती व्यवस्थापनाची तीन उद्दिष्टे लिहा.
१. आपत्तीग्रस्तांचे प्राण वाचवणे आणि त्यांची आपत्तीतून सुटका करणे.
२. आपत्तीग्रस्तांना जीवनावश्यक वस्तूंचा (अन्न, पाणी, औषधे) पुरवठा करणे.
३. जनजीवन पूर्ववत करणे आणि आपत्तीग्रस्तांचे पुनर्वसन करणे.

४. खालील प्रश्न सोडवा (कोणताही एक) :

(i) मानवी स्त्री प्रजनन संस्था:
(अ) मानवी स्त्री प्रजनन संस्थेची नामनिर्देशित आकृती काढा.
(विद्यार्थ्याने अंडाशय, अंडनलीका, गर्भाशय, योनी दर्शवणारी सुबक आकृती काढावी.)

(ब) मानवी स्त्री प्रजनन संस्थेत कोणते संप्रेरक स्त्रवले जाते?
इस्ट्रोजेन (Estrogen) आणि प्रोजेस्टेरॉन (Progesterone).

(क) रजोनिवृत्तीचा कालावधी किती असतो?
साधारणपणे वयाच्या ४५ ते ५० वर्षा दरम्यान रजोनिवृत्ती येते.

(ड) स्त्री भ्रूणाच्या जन्मावेळी अंडाशयात किती अंडपेशी असतात?
जन्माच्या वेळी अंडाशयात २ ते ४ दशलक्ष (2-4 million) अपक्व अंडपेशी असतात.
(ii) प्रत्येकी दोन उदाहरणे लिहा :
(अ) ताणतणाव कमी करणारे छंद: संगीत ऐकणे, वाचन करणे, बागकाम, चित्रकला.
(ब) सामाजिक आरोग्य धोक्यात आणणारे रोग: एड्स (AIDS), क्षयरोग (TB), कुष्ठरोग.
(क) मोबाईल फोन्सच्या अतिवापरामुळे उद्भवणारे शारीरिक त्रास: डोकेदुखी, निद्रानाश, विस्मरण, सांधेदुखी, दृष्टीदोष.
(ड) सायबर गुन्ह्याच्या कक्षेत येणाऱ्या कृती: हॅकिंग, बँकेची फसवणूक (PIN चोरी), खोट्या ओळखीने फसवणे, सायबर स्टॉकिंग.
(इ) अल्कोहोल सेवनाने निर्माण होणाऱ्या समस्या: यकृताचे विकार, मज्जासंस्थेची हानी, कौटुंबिक कलह, आर्थिक नुकसान.
Question Paper Page No. 1 Question Paper Page No. 2 Question Paper Page No. 3 Question Paper Page No. 4 Question Paper Page No. 5 Question Paper Page No. 6 Question Paper Page No. 7 Question Paper Page No. 8 Question Paper Page No. 9 Question Paper Page No. 10 Question Paper Page No. 11 For all your study Materials Visit : omtexclasses.com

Science and Technology Part 2 - SSC Board Exam Question Paper Solution 2024 (N 418)

Science and Technology Part II (N 418) - 2024 Solved Paper

Q.1 (A) Choose correct option and write its number for the following questions:

(i) Evolution means ....................... .
  • (A) Internal change
  • (B) Gradual change
  • (C) External change
  • (D) Quick change
(ii) One of the rare species is ..................... .
  • (A) Lesser florican
  • (B) Red panda
  • (C) Tiger
  • (D) Shekhru
Note: According to the textbook, Red Panda is classified under Rare Species. Tiger is Vulnerable, and Lesser Florican is Endangered.
(iii) The machine which converts the kinetic energy of wind to electrical energy is called ..................... .
  • (A) Solar cell
  • (B) Thermal
  • (C) Generator
  • (D) Wind turbine
(iv) Chemically, vinegar is ..................... .
  • (A) Acetic acid
  • (B) Amino acid
  • (C) Hydrochloric acid
  • (D) Gluconic acid
(v) We get ..................... kcal energy per gram of proteins.
  • (A) 4
  • (B) 3
  • (C) 2
  • (D) 1

Q.1 (B) Solve the following questions:

(i) Find odd man out: Starfish, Snail, Frog, Amoeba
Answer: Amoeba.
Reason: Amoeba is a unicellular organism (Protozoa), whereas Starfish, Snail, and Frog are multicellular animals.
(ii) Match the correct pairs:
Column 'A' Column 'B'
(1) Biotic components (b) Plant
(iii) Write the correlation:
White revolution : Dairy :: Blue revolution : Fishery / Production of aquatic organisms
(iv) Observe the diagram and identify the phylum:
[Image of Hydra provided in paper]
Answer: Phylum Cnidaria (Coelenterata).
(v) State whether given statement is right or wrong:
"Peer group influence is stronger in case of adolescents."
Answer: Right (True).

Q.2 (A) Give scientific reason (any two):

(i) Fibers are one of the important nutrients.
1. Although fibers are not digested by the human body, they help in the digestion of other substances.
2. They facilitate the egestion of undigested food (excretion of feces) and prevent constipation.
3. Therefore, they are considered essential nutrients for a healthy digestive system.
(ii) Though tortoise lives on land as well as in water, it cannot be included in class-Amphibia.
1. Amphibians typically perform respiration through the skin when in water and through lungs on land, and they have moist, glandular skin without scales.
2. Tortoise breathes only through lungs, even when in water.
3. Tortoise has an exoskeleton (hard shell) and dry, scaly skin.
4. Tortoise lays eggs on land with a hard calcareous shell, unlike amphibians which lay soft eggs in water.
5. Therefore, it is classified as a Reptile, not an Amphibian.
(iii) Hydroelectric energy, solar energy and wind energy are called renewable energies.
1. These energy sources are obtained from natural processes that are replenished constantly (water cycle, sunlight, wind).
2. They are inexhaustible and sustainable compared to fossil fuels.
3. Their usage does not cause severe environmental pollution.
4. Hence, they are termed renewable energies.

Q.2 (B) Answer the following questions (any three):

(i) Write down four benefits of Biotechnology.
1. Increased Yield: Production of crops with higher yield per hectare.
2. Pest Resistance: Development of pest-resistant crops (e.g., Bt Cotton), reducing the need for chemical pesticides.
3. Stress Tolerance: Crops can withstand abiotic stresses like drought, salinity, and heat.
4. Healthcare: Production of vaccines, antibiotics, and hormones like insulin for treating diseases.
(ii) Distinguish between Sexual reproduction and Asexual reproduction.
Sexual Reproduction Asexual Reproduction
Two parents (male and female) are usually involved. Only one single parent is involved.
Gametes are formed and fusion (fertilization) occurs. No formation or fusion of gametes.
Offspring show genetic variation. Offspring are genetically identical (clones).
It is a slower process. It is a faster process.
(iii) Observe the following diagrams and complete table:
Left Column (Diagram 'A'):
Disaster: Earthquake
Precaution: Take shelter under a table/bed or stand in a door frame (Drop, Cover, Hold on).

Right Column (Diagram 'B'):
Disaster: Snake Bite
Primary (Action): Wash the wound with water / Tie a cloth tightly above the wound.
Stage (Action): (1) Provide emotional support to the patient. (2) Seek immediate medical help / Antivenom.
(iv) Write down any two features of Industrial Microbiology.
1. Various productions with the help of fermentation processes (e.g., Bread, Cheese, Wine, Enzymes).
2. Use of microbes for garbage management and pollution control.
(v) Complete the following flow chart: Need of Environmental Conservation.
(The chart has 6 boxes. Two are given: "To maintain the balance in nature" and "To solve natural and artificial problems". The remaining four can be:)
1. To conserve biodiversity.
2. To protect rare and endangered species.
3. To prevent different types of pollution.
4. To ensure sustainable development for future generations.

Q.3 Solve the following questions (any five):

(i) Write any three characteristic features of class "Aves".
1. Members are warm-blooded (Homeotherms).
2. Body is spindle-shaped to minimize air resistance during flight and covered with feathers.
3. Forelimbs are modified into wings, and digits are covered with scales and bear claws.
4. Respiration occurs through lungs assisted by air sacs; bones are hollow (pneumatic) to make the body light.
(ii) (a) What are vestigial organs? (b) Write two names of some vestigial organs in human body. (c) Write the names of those animals in whom same organs are used? Give two examples.
(a) Definition: Degenerated or underdeveloped useless organs of organisms are called vestigial organs.
(b) Human Examples: Appendix, Tail bone (Coccyx), Wisdom teeth, Ear muscles (Pinna muscles).
(c) Functional in other animals:
- Appendix: Functional in ruminants (cattle) for cellulose digestion.
- Ear muscles: Functional in monkeys and cattle for ear movement.
(iii) How energy is formed from oxidation of carbohydrates, fats and proteins? Correct the diagram given below:
The diagram in the question paper is scrambled. The correct pathway is:

Lipids
→
Fatty Acids
→
Acetyl Co-Enzyme A
Carbohydrates
→
Glycolysis
→
Pyruvic Acid
→
Acetyl Co-Enzyme A
Proteins
→
Amino Acids
→
Acetyl Co-Enzyme A
↓

Kreb's Cycle
→
CO2 + H2O + Energy
(iv) What is the meaning of the following symbols? Write your role accordingly.
1. Symbol (Person using dustbin): "Use Dustbins / Do not litter".
Role: Throw dry and wet waste in separate dustbins to keep the environment clean.

2. Symbol (Plug with leaf): "Save Energy / Green Energy".
Role: Switch off electrical appliances when not in use to conserve electricity.

3. Symbol (Bicycle): "Use Bicycle / Green Transport".
Role: Use a bicycle for short distances to save fuel and reduce air pollution.
(v) Observe the diagram and answer the following questions (Thermal Power Plant):
(a) Which type of energy is created in the above diagram?
Electrical Energy (generated from Thermal Energy).

(b) Which type of fuel is used in power plant?
Coal.

(c) State one problem created in such type of power plant.
Air pollution due to burning of coal (release of CO2, SO2, NOx) or Water pollution due to release of hot water.
(vi) Explain the importance of Biopesticides in organic farming.
1. Biopesticides are derived from natural materials (animals, plants, bacteria) and are eco-friendly.
2. They do not cause soil or water pollution unlike chemical pesticides.
3. They are harmless to humans and non-target organisms (like bees and birds).
4. They help in maintaining soil fertility and prevent pests from developing resistance.
(vii) Complete the following conceptual picture and write its uses in treatment of various diseases (Stem Cells):
Central Concept: Uses of Stem Cells.
Box 1: Regenerative Therapy (Wound healing).
Box 2: Organ Transplantation (Kidney, Liver).
Box 3: Cell Therapy (Treating Diabetes, Parkinson's, Alzheimer's).
Box 4: Production of blood cells (Anemia, Leukemia treatment).
(viii) Which are three objectives of disaster management?
1. To save human lives and rescue people from the disaster site.
2. To supply essential commodities (food, water, medicine) to affected people.
3. To restore normalcy in the lives of people and rehabilitate the affected victims.

Q.4 Solve the following questions (any one):

(i) Questions based on Female Reproductive System:
(a) Draw well labelled diagram of female reproductive system.
(Student should draw the diagram showing: Pair of Ovaries, Pair of Oviducts/Fallopian tubes, Uterus, Vagina).

(b) Which type of hormones are secreted in female reproductive system?
Estrogen and Progesterone.

(c) When does menopause period stop?
Menopause occurs (menstrual cycle stops) typically between the age of 45 to 50 years.

(d) How many ovaries are there in female foetus at the time of birth?
There are two ovaries (containing 2-4 million immature oocytes).
(ii) Give two examples of each:
(a) Hobbies to reduce stress: Singing/Music, Gardening, Reading, Photography.
(b) Diseases endangering the social health: AIDS, Tuberculosis (TB), Leprosy.
(c) Physical problems arising due to excessive use of mobile phones: Headaches, Insomnia, Vision problems, Joint pain.
(d) Activities under the jurisdiction of cyber crime laws: Hacking, Identity theft, Bank fraud, Cyber stalking.
(e) Problems due to alcoholism: Liver diseases (Cirrhosis), Nervous system damage, Family conflicts, Financial loss.
Question Paper Page No. 1 Question Paper Page No. 2 Question Paper Page No. 3 Question Paper Page No. 4 Question Paper Page No. 5 Question Paper Page No. 6 Question Paper Page No. 7 Question Paper Page No. 8 Question Paper Page No. 9 Question Paper Page No. 10 Question Paper Page No. 11 For all your study Materials Visit : omtexclasses.com

SSC Hindi (Lokbharati) Question Paper Solution 2024 | Maharashtra Board Class 10 Answer Key

SSC Hindi (Lokbharati) Full Solution 2024

Subject: Hindi (Course N 582) | Year: March 2024 | Marks: 80

विभाग 1 – गद्य : 20 अंक

1. (अ) पठित गद्यांश (टाँग से ज्यादा फिक्र...)

(1) निम्नलिखित वाक्य पूर्ण कीजिए :
(i) मरीज का आराम हराम तब हो जाता है जब — मिलने-जुलने वाले कई बार इतने अधिक आते हैं और परेशान करते हैं।
(ii) जब मिलने वालों का खयाल लेखक को आता है तब — उन्हें लगता है उनकी दूसरी टाँग भी टूट गई।
(2) उत्तर लिखिए :
(i) हमदर्दी जताने वालों की फिक्र करने वाला — लेखक
(ii) लेखक को परेशान करने वाले — मिलने-जुलने वाले लोग
(iii) मरीज को मिलने के संबंध में यहाँ समय का बंधन पाला जाता है — जनरल वार्ड
(iv) मरीज को इसके कारण नींद नहीं आती — दर्द के मारे
(3) भाषिक कृति :
(i) गद्यांश में आई हुई एक समानार्थी शब्द की जोड़ी : वक्त - समय
(ii) गद्यांश में प्रयुक्त दो उर्दू शब्द : फ़िक्र, हमदर्दी (अन्य: मरीज, अहसान)
(4) स्वमत अभिव्यक्ति : 'आराम हराम है'
'आराम हराम है' का नारा पंडित नेहरू ने दिया था। जीवन में सफलता पाने के लिए निरंतर परिश्रम आवश्यक है। जो व्यक्ति आलस्य में पड़कर आराम ढूंढता है, वह कभी प्रगति नहीं कर सकता। मरीज के संदर्भ में भी, यदि उसे अनावश्यक आराम (मिलने वालों की वजह से बाधा) नहीं मिलता, तो स्वास्थ्य लाभ मुश्किल हो जाता है। अतः कर्म ही पूजा है और आलस्य शत्रु है।

1. (आ) पठित गद्यांश (अभी समाज में यह चल रहा है...)

(1) उत्तर लिखिए :
(i) समाज में अपनी आजीविका बहुत से लोग इससे चलाते हैं — शरीर श्रम से
(ii) समाज में अपनी आजीविका थोड़े लोग इससे चलाते हैं — बौद्धिक श्रम से
(iii) आराम में रहने वाले लोगों के पास यह अधिक है — संपत्ति
(iv) अनेक लोगों में इसकी आदत नहीं है — श्रम करने की
(2) कृति पूर्ण कीजिए :
गद्यांश में उल्लेखित यज्ञ:
संपत्ति दान यज्ञ
भूदान यज्ञ
धनिकों के दान से होने वाले सामाजिक कार्य:
अस्पताल
विद्यालय
(3) (i) सूचना के अनुसार कृतियाँ कीजिए :
उपसर्गयुक्त शब्द ← श्रम → प्रत्यययुक्त शब्द
उपसर्गयुक्त: परिश्रम / विश्राम
प्रत्यययुक्त: श्रमिक / श्रमजीवी
(3) (ii) गद्यांश में प्रयुक्त शब्दयुग्म :
साधन-सामग्री (वाक्य: आजीविका के लिए साधन-सामग्री आवश्यक है।)
(4) स्वमत : 'करोगे दान पाओगे समाधान'
दान देना भारतीय संस्कृति का एक महत्वपूर्ण अंग है। जब हम अपनी कमाई का कुछ अंश जरूरतमंदों को देते हैं, तो उससे जो आत्मिक शांति और समाधान मिलता है, वह अनमोल है। दान केवल धन का ही नहीं, बल्कि विद्या, समय और श्रम का भी हो सकता है। परोपकार करने से मन का अहंकार मिटता है और हृदय में खुशी का संचार होता है।

1. (इ) अपठित गद्यांश (सन् 1911 में...)

(1) उत्तर लिखिए :
ढाका कॉलेज से परीक्षा में:
द्वितीय स्थान पाने वाले:
मेघनाथ साहा
तृतीय स्थान पाने वाले:
निखिल रंजन सेन
गद्यांश में उल्लेखित:
दल: सबूज पत्र
सदस्य: प्रमथा चौधरी
(2) स्वमत : 'ज्ञान देने से ज्ञान बढ़ता है'
ज्ञान एकमात्र ऐसा धन है जो खर्च करने से घटता नहीं, बल्कि बढ़ता है। जब हम अपना ज्ञान दूसरों के साथ साझा करते हैं, तो हमारी अपनी समझ और गहरी होती है। सत्येंद्रनाथ बोस भी अपने खाली समय में अपने मित्रों को पढ़ाया करते थे, जिससे उन्हें स्वयं बहुत लाभ हुआ। अतः विद्यादान महादान है।

विभाग 2 – पद्य : 12 अंक

2. (अ) पठित पद्यांश (किसी का हमने छीना नहीं...)

(1) उत्तर लिखिए :
वचन में — सत्य
संचय में — दान
भुजा में — शक्ति
प्रतिज्ञा में — टेव
(2) (i) गद्यांश से विलोम शब्द की जोड़ी :
संचय × दान
(2) (ii) निम्नलिखित शब्दों के वचन पहचानकर लिखिए :
(i) भारत — एकवचन
(ii) भुजाएँ — बहुवचन
(3) अंतिम चार पंक्तियों का भावार्थ :
कवि कहते हैं कि भारतवासियों की नसों में आज भी वही पूर्वजों का रक्त बह रहा है। हमारे पास वही देश है, वही साहस है और वही ज्ञान है। हम वही शांति और शक्ति के पुजारी हैं, हम उसी ईश्वर की संतान हैं। हम इसी देश के लिए जीते हैं और हमें अभिमान है कि हम भारतीय हैं। आवश्यकता पड़ने पर हम अपने प्रिय भारतवर्ष पर अपना सब कुछ न्योछावर करने के लिए तैयार हैं।

2. (आ) पठित पद्यांश (घन घमंड नभ गरजत...)

(1) विधान सत्य अथवा असत्य पहचानिए :
(i) उपर्युक्त पद्यांश में शिशिर ऋतु का वर्णन किया है → असत्य (वर्षा ऋतु)
(ii) श्री राम जी का मन डर रहा है → सत्य
(iii) दुष्ट व्यक्ति का प्रेम स्थिर नहीं होता है → सत्य
(iv) सद्गुण एक-एक करके अपने आप सज्जन व्यक्ति के पास आ जाते हैं → सत्य
(2) (i) पद्यांश से शब्द ढूँढ़कर लिखिए :
(1) दुष्ट — खल
(2) विद्वान — बुध
(2) (ii) लिंग पहचानिए :
(1) बूँद → स्त्रीलिंग
(2) गिरि → पुल्लिंग
(3) किन्हीं दो पंक्तियों का सरल अर्थ :
"क्षुद्र नदी भरि चली तोराई। जस थोरेहुँ धन खल इतराई॥"
अर्थ: छोटी नदियाँ वर्षा का जल पाकर अपने किनारों को तोड़ती हुई बहने लगती हैं। यह ठीक वैसे ही है जैसे ओछे या दुष्ट लोग थोड़ा सा धन पाकर घमंड में इतराने लगते हैं।

विभाग 3 – पूरक पठन : 8 अंक

3. (अ) पठित गद्यांश (इस वर्ष बड़ी भीषण गर्मी...)

(1) संजाल पूर्ण कीजिए : लेखक के मन को सुकून देने वाले प्राकृतिक घटक
प्राकृतिक सौंदर्य
हरे-भरे पहाड़
पहाड़ों की नीरवता
हल्का-सा शोर (झरने)
(2) स्वमत : 'प्रकृति मन को प्रसन्न करती है'
प्रकृति मनुष्य की सबसे अच्छी मित्र है। जब हम थकान या तनाव महसूस करते हैं, तो प्रकृति की गोद में जाने से मन को असीम शांति मिलती है। हरे-भरे पेड़, ठंडी हवा, झरनों का संगीत और पक्षियों की चहचहाहट हमारे मन से सारी चिंताएँ दूर कर देती है। प्रकृति का सानिध्य हमारे अंदर नई ऊर्जा और प्रसन्नता भर देता है।

3. (आ) पठित पद्यांश (काँटों के बीच...)

(1) उचित जोड़ियाँ मिलाइए :
(i) खिलखिलाता फूलप्रेरणा
(ii) भीतरीकुंठा
(iii) खाराजल
(iv) पावनमन
(2) स्वमत : 'काँटों के बीच खिलनेवाला फूल प्रेरणा देता है'
गुलाब का फूल काँटों के बीच खिलकर भी अपनी सुंदरता और सुगंध बिखेरता है। यह हमें सिखाता है कि जीवन में चाहे कितनी भी कठिनाइयाँ या मुसीबतें (काँटे) क्यों न हों, हमें हमेशा मुस्कुराते रहना चाहिए। परिस्थितियाँ चाहे जितनी भी विपरीत हों, हमें अपनी अच्छाई और सकारात्मकता नहीं छोड़नी चाहिए। संघर्षों के बीच ही व्यक्तित्व निखरता है।

विभाग 4 – भाषा अध्ययन (व्याकरण) : 14 अंक

क्र.प्रश्नउत्तर
1 शब्द भेद पहचानिए
'क्या तुम कॉलेज में पढ़ी हो ?'
तुम — पुरुषवाचक सर्वनाम
2 अव्यय का वाक्य प्रयोग
(i) धीरे-धीरे
(ii) लेकिन
(i) कछुआ धीरे-धीरे चलता है।
(ii) वह दौड़ा लेकिन बस छूट गई।
3 संधि विच्छेद/भेद
(i) महा + आत्मा
(ii) दुस्साहस
(i) महात्मा (स्वर संधि)
(ii) दुः + साहस (विसर्ग संधि)
4 सहायक क्रिया
(i) बढ़ गए
(ii) खोल दिया
(i) गए — जाना
(ii) दिया — देना
5 प्रेरणार्थक रूप
(i) चलना
(ii) मिलना
(i) चलाना — चलवाना
(ii) मिलाना — मिलवाना
6 मुहावरे
(i) टाँग अड़ाना
(ii) गला फाड़ना
अथवा चयन:
(i) बाधा डालना।
(ii) जोर से चिल्लाना।
चयन: रोते हुए बच्चे को गोद में उठाकर माँ हाथ फेरने लगी।
7 कारक
(i) मकान पर
(ii) इशारे के लिए
(i) अधिकरण कारक
(ii) संप्रदान कारक
8 विराम-चिह्न
हाँ मेरे पास बहुत से पत्र आते हैं
"हाँ, मेरे पास बहुत-से पत्र आते हैं।"
9 काल परिवर्तन
(i) मानू को... (सामान्य भविष्य)
(ii) दोनों ही... (अपूर्ण भूत)
(iii) वे पुस्तक... (पूर्ण वर्तमान)
(i) मानू को ससुराल पहुँचाने मैं ही जाऊँगा।
(ii) दोनों ही देर तक फूट-फूटकर रो रहे थे।
(iii) उन्होंने पुस्तक शांति से पढ़ी है।
10 वाक्य भेद/परिवर्तन
(i) भेद: मोटे तौर पर...
(ii) परिवर्तन
(i) विधानार्थक वाक्य
(ii)(1) परिचय के बिना किसी को दाखिल नहीं करना चाहिए। (निषेधार्थक)
(2) क्या थोड़ी बातें हुईं ? (प्रश्नार्थक)
11 वाक्य शुद्धिकरण (i) घर में तख्त के रखे जाने की आवाज आती है।
(ii) करामत अली की आँखों में आँसू उतर आए।
(iii) ठीक उसी समय रूपा की आँखें खुलीं।

विभाग 5 – उपयोजित लेखन : 26 अंक

5. (अ) (1) पत्रलेखन :

विषय: छोटे भाई सुयश को योग का महत्त्व समझाने हेतु पत्र।

दिनांक: ९ मार्च २०२४
प्रिय भाई सुयश,
सदा खुश रहो।
कल माँ का पत्र मिला। यह जानकर चिंता हुई कि तुम पढ़ाई के तनाव के कारण अपने स्वास्थ्य पर ध्यान नहीं दे रहे हो। सुयश, 'स्वस्थ शरीर में ही स्वस्थ मन का निवास होता है'।
मैं तुम्हें योग का महत्त्व समझाना चाहता हूँ। प्रतिदिन सुबह ३० मिनट योग और प्राणायाम करने से न केवल शरीर स्वस्थ रहता है, बल्कि एकाग्रता भी बढ़ती है। इससे स्मरण शक्ति तेज होती है और तनाव दूर होता है। मुझे उम्मीद है कि तुम अपनी दिनचर्या में योग को शामिल करोगे।
तुम्हारा भाई,
राजेश शर्मा
मातोश्री छात्रावास, चिंचवड़, पुणे।
ईमेल: rajesh@abc.com

5. (अ) (2) गद्यांश आकलन (प्रश्न निर्मिति) :

गद्यांश (वाणी ईश्वर द्वारा...):
1. ईश्वर द्वारा मनुष्य को दी गई बड़ी देन कौन-सी है?
2. मनुष्य के सारे चिंतन-शास्त्र किस पर आधारित हैं?
3. गंभीर चिंतन करने वाले क्या खोज करते हैं?
4. पतंजलि ने चित्तशुद्धि के लिए क्या लिखा है?

5. (आ) (1) वृत्तांत लेखन :

गुरुकृपा विद्यालय में स्वतंत्रता दिवस समारोह हर्षोल्लास से संपन्न
बीड, १६ अगस्त: स्थानीय गुरुकृपा विद्यालय में कल ७७वाँ स्वतंत्रता दिवस बड़े उत्साह के साथ मनाया गया। सुबह ७:३० बजे ध्वजारोहण समारोह हुआ। विद्यालय के प्रधानाचार्य ने तिरंगा फहराया और सभी ने राष्ट्रगान गाया।
छात्रों ने देशभक्ति गीतों और भाषणों का सुंदर कार्यक्रम प्रस्तुत किया। प्रमुख अतिथि ने स्वतंत्रता सेनानियों के बलिदान को याद किया और छात्रों को देश का जिम्मेदार नागरिक बनने की प्रेरणा दी। अंत में मिठाई वितरण के साथ कार्यक्रम का समापन हुआ।
--- अथवा ---

5. (आ) (1) कहानी लेखन :

शीर्षक: होशियार लड़कियाँ / समस्या का समाधान
एक गाँव में पानी की भारी समस्या थी। गाँव की लड़कियों को दूर से पानी लाना पड़ता था, जिससे उनकी पढ़ाई के लिए कम समय मिलता था। कुछ होशियार लड़कियों ने इस समस्या पर चर्चा की। उन्होंने सोचा कि केवल शिकायत करने से कुछ नहीं होगा।
उन्होंने गाँव के सरपंच और बड़ों से बात की और वर्षा जल संचयन (Rainwater Harvesting) का सुझाव दिया। लड़कियों के उत्साह को देखकर गाँव वालों ने श्रमदान करके एक तालाब खोदा और छतों का पानी इकट्ठा करने की व्यवस्था की। अगली बारिश में गाँव में पानी की समस्या हल हो गई। लड़कियों को पढ़ाई के लिए समय मिलने लगा और उन्हें सफलता प्राप्त हुई।
सीख: दृढ़ निश्चय और सूझबूझ से बड़ी से बड़ी समस्या हल हो सकती है।

5. (आ) (2) विज्ञापन लेखन :

🏏 भव्य क्रीड़ा शिविर (Sports Camp) 🏏

क्या आप अपने खेल कौशल को निखारना चाहते हैं?

हमारे शिविर की विशेषताएँ:
✅ अनुभवी प्रशिक्षकों (Coaches) द्वारा मार्गदर्शन
✅ क्रिकेट, फुटबॉल, बैडमिंटन और एथलेटिक्स
✅ संतुलित आहार और फिटनेस ट्रेनिंग

उद्घाटन: प्रसिद्ध खिलाड़ी श्री सचिन तेंदुलकर के हाथों।

स्थान: छत्रपति शिवाजी स्टेडियम, पुणे।
तिथि: १ मई से १५ मई २०२४
समय: सुबह ६ बजे से ९ बजे तक
प्रवेश शुल्क: मात्र ₹५००/-

सीमित सीटें उपलब्ध हैं!

संपर्क: ९८२२xxxxx | Email: sports@camp.com

5. (इ) निबंध लेखन :

सूचना: निम्नलिखित विषयों में से किसी एक विषय पर 80 से 100 शब्दों में निबंध लिखिए :

(1) किसान की आत्मकथा

मैं एक किसान हूँ, जिसे 'अन्नदाता' कहा जाता है। मेरा जीवन सादगी और परिश्रम की मूरत है। मैं सुबह सूरज निकलने से पहले ही अपने खेतों में पहुँच जाता हूँ और दिन भर कड़ी धूप, ठंड या बारिश की परवाह किए बिना काम करता हूँ। मेरी मेहनत से ही बंजर धरती पर फसल लहलहाती है।

जब फसल अच्छी होती है, तो मेरे परिवार और देश का पेट भरता है, जिससे मुझे बहुत खुशी मिलती है। लेकिन कभी-कभी प्राकृतिक आपदाएँ, सूखा या बाढ़ मेरी सारी मेहनत पर पानी फेर देती हैं। कर्ज का बोझ मुझे परेशान करता है। फिर भी, मैं हार नहीं मानता और अगली फसल के लिए फिर से जुट जाता हूँ। मेरी सरकार और समाज से बस यही उम्मीद है कि मेरे श्रम का सम्मान हो और मुझे अपनी उपज का उचित मूल्य मिले।

--- अथवा ---

(2) हमारी सैर

सैर-सपाटा जीवन में नई ताजगी और ऊर्जा भर देता है। पिछले महीने की छुट्टियों में, मैंने अपने परिवार के साथ महाबलेश्वर की सैर करने का निश्चय किया। हम सुबह जल्दी बस से निकले। रास्ते भर हरे-भरे पहाड़ और घुमावदार रास्ते मन को मोह रहे थे।

वहाँ पहुँचकर हमने सबसे पहले 'वेन्ना लेक' में नौकाविहार (Boating) का आनंद लिया। ठंडी हवा और पानी की लहरों ने सारी थकान मिटा दी। हमने वहाँ के प्रसिद्ध 'सनसेट पॉइंट' से डूबते हुए सूरज का अद्भुत दृश्य देखा। महाबलेश्वर की ताजी स्ट्रॉबेरी का स्वाद तो लाजवाब था।

दो दिन प्रकृति की गोद में बिताकर हम वापस लौटे। वह सैर न केवल मनोरंजक थी, बल्कि उसने हमें मानसिक शांति भी दी। उन पलों की यादें आज भी मेरे मन में तरोताजा हैं।

--- अथवा ---

(3) यदि पुस्तकें न होतीं...

पुस्तकें ज्ञान का भंडार और हमारी सच्ची मित्र होती हैं। कल्पना कीजिए, यदि पुस्तकें न होतीं तो क्या होता? यदि पुस्तकें न होतीं, तो मानव जाति का ज्ञान, विज्ञान और इतिहास सुरक्षित नहीं रह पाता। हमारे पूर्वजों के अनुभव और विचार हम तक कभी नहीं पहुँच पाते।

पुस्तकों के बिना शिक्षा का प्रसार असंभव हो जाता। हम रामायण, महाभारत जैसे महान ग्रंथों और न्यूटन, आइंस्टीन जैसे वैज्ञानिकों की खोजों से अनजान रह जाते। दुनिया अज्ञान के अंधकार में डूबी रहती। पुस्तकें हमें घर बैठे दुनिया की सैर कराती हैं और हमें सही राह दिखाती हैं।

सचमुच, पुस्तकों के बिना मनुष्य का विकास रुक जाता और जीवन नीरस हो जाता। पुस्तकें ही हैं जो एक पीढ़ी के ज्ञान को दूसरी पीढ़ी तक पहुँचाती हैं, इसलिए इनका होना हमारे अस्तित्व के लिए अनिवार्य है।

Question Paper Page No. 1 Question Paper Page No. 2 Question Paper Page No. 3 Question Paper Page No. 4 Question Paper Page No. 5 Question Paper Page No. 6 Question Paper Page No. 7 Question Paper Page No. 8 Question Paper Page No. 9 Question Paper Page No. 10 Question Paper Page No. 11 Question Paper Page No. 12 Question Paper Page No. 13 Question Paper Page No. 14 Question Paper Page No. 15 Question Paper Page No. 16 Question Paper Page No. 17 Question Paper Page No. 18 Question Paper Page No. 19 Question Paper Page No. 20 SSC Hindi March 2024 Solution