विज्ञान आणि तंत्रज्ञान भाग २ (N 419) - २०२४ सोडविलेली प्रश्नपत्रिका

१. (अ) दिलेल्या पर्यायांपैकी योग्य पर्यायाचा क्रमांक लिहा :

(i) उत्क्रांती म्हणजेच ....................... होय.

(अ) आंतरिक बदल
(ब) क्रमिक बदल
(क) बाह्य बदल
(ड) त्वरित बदल

(ii) ..................... हा दुर्मिळ प्रजातीमधील प्राणी आहे.

(अ) तणमोर
(ब) रेड पांडा
(क) वाघ
(ड) शेकरू खार

(iii) वाहत्या वाऱ्यातील गतिज ऊर्जेचे विद्युत ऊर्जेत रूपांतर करणाऱ्या यंत्राला ..................... असे म्हणतात.

(अ) सौरघट
(ब) औष्णिक ऊर्जा
(क) जनित्र
(ड) पवन चक्की

(iv) रासायनिकदृष्ट्या व्हिनेगार म्हणजे ..................... होय.

(अ) ॲसिटिक ॲसिड
(ब) अमिनो ॲसिड
(क) हायड्रोक्लोरीक ॲसिड
(ड) ग्लूकॉनिक ॲसिड

(v) प्रथिनांपासून आपल्याला प्रति ग्रॅम ..................... kcal एवढी ऊर्जा मिळते.

(अ) 4
(ब) 3
(क) 2
(ड) 1

१. (ब) खालील प्रश्न सोडवा :

(i) वेगळा घटक ओळखा : तारामासा, गोगलगाय, बेडूक, अमिबा

उत्तर: अमिबा.
कारण: अमिबा हा एकपेशीय (आदिजीव) सजीव आहे, तर इतर सर्व बहुपेशीय प्राणी आहेत.

(ii) योग्य जोडी जुळवा :

गट ‘अ’	गट ‘ब’
(1) जैविक घटक	(ब) वनस्पती

(iii) सहसंबंध लिहा :

श्वेतक्रांती : दुग्ध उत्पादन : : नील क्रांती : मत्स्य व्यवसाय / जलचर प्राण्यांचे उत्पादन

(iv) आकृतीत दाखविलेल्या प्राण्याचा संघ ओळखा :

[हायड्राची आकृती]

उत्तर: संघ सिलेंटराटा (Coelenterata) / निडारिया (Cnidaria).

(v) चूक की बरोबर ते लिहा :

"कुमारवयीन मुलां-मुलींमध्ये समवयस्कांचा प्रभाव खूप जास्त असतो."
उत्तर: बरोबर.

२. (अ) शास्त्रीय कारणे लिहा (कोणतेही दोन) :

(i) तंतुमय पदार्थ एक महत्त्वाचे पोषकतत्त्व आहे.

१. तंतुमय पदार्थ आपण पचवू शकत नाही, पण त्यामुळे अन्नातील इतर पदार्थांच्या पचनास मदत होते.
२. न पचलेले अन्न बाहेर टाकण्याच्या क्रियेत तंतुमय पदार्थांची खूप मदत होते (मलावरोध होत नाही).
३. म्हणून, तंतुमय पदार्थ हे अन्नातील एक महत्त्वाचे पोषकतत्त्व मानले जातात.

(ii) कासव जमिनीवर आणि पाण्यातही राहते, तरीही त्याचा उभयचर या वर्गामध्ये समावेश करता येत नाही.

१. उभयचर प्राणी पाण्यात असताना त्वचेद्वारे आणि जमिनीवर असताना फुफ्फुसाद्वारे श्वसन करतात, त्यांची त्वचा ओलसर व मृदू असते.
२. याउलट, कासव जमिनीवर तसेच पाण्यातही असताना केवळ फुफ्फुसाद्वारेच श्वसन करते.
३. कासवाची त्वचा कोरडी असून ती खवलेयुक्त असते आणि त्यावर बाह्यकंकाल (कवच) असते.
४. म्हणून कासव हे उभयचर नसून 'सरीसृप' (Reptilia) वर्गातील प्राणी आहे.

(iii) जलविद्युत ऊर्जा, सौर ऊर्जा आणि पवन ऊर्जा यांना नूतनीकरणक्षम ऊर्जा म्हणतात.

१. जलसाठा, वेगाने वाहणारा वारा, सूर्यप्रकाश हे ऊर्जा निर्मितीचे स्रोत शाश्वत आहेत, म्हणजे ते कधीही न संपणारे आहेत.
२. या प्रकारच्या ऊर्जा निर्मितीमध्ये कार्बन सारखे प्रदूषणकारी घटक हवेत सोडले जात नाहीत, त्यामुळे पर्यावरणाची हानी होत नाही.
३. हे ऊर्जा स्रोत पुन्हा पुन्हा वापरता येतात, म्हणून त्यांना नूतनीकरणक्षम ऊर्जा म्हणतात.

२. (ब) खालील प्रश्न सोडवा (कोणतेही तीन) :

(i) जैवतंत्रज्ञानाचे चार फायदे लिहा.

१. भरघोस पीक उत्पादन: पिकांच्या संकरीत जातींमुळे हेक्टरी उत्पादनात वाढ झाली आहे.
२. रोगप्रतिकारक वाण: कीड व रोगप्रतिकारक वाण तयार झाल्यामुळे कीटकनाशकांचा वापर कमी झाला आहे (उदा. बीटी कॉटन).
३. तणनाशक प्रतिकारक वाण: तणांचा नाश करणे सोपे झाले आहे.
४. मानवी आरोग्य: जनुकीय सुधारणांद्वारे लसी (Vaccines), प्रतिजैविके (Antibiotics) आणि इन्सुलिन सारखी संप्रेरके तयार करणे शक्य झाले आहे.

(ii) फरक स्पष्ट करा : लैंगिक प्रजनन आणि अलैंगिक प्रजनन.

लैंगिक प्रजनन	अलैंगिक प्रजनन
या प्रजननात नर आणि मादी अशा दोन पालकांचा सहभाग असतो.	या प्रजननात केवळ एकाच पालकाचा सहभाग असतो.
यात युग्मक निर्मिती आणि फलन (Fertilization) होते.	यात युग्मक निर्मिती किंवा फलन होत नाही.
नवीन जीव जनुकीयदृष्ट्या पालकांपेक्षा थोडा वेगळा असतो (विविधता).	नवीन जीव तंतोतंत पालकांसारखा असतो (क्लोन).
ही प्रक्रिया संथ गतीने होते.	ही प्रक्रिया जलद गतीने होते.

(iii) खालील आकृतीचे निरीक्षण करून तक्ता पूर्ण करा :

आकृती 'अ':
आपत्ती: भूकंप
कोणती काळजी घ्याल: टेबलाखाली किंवा पलंगाखाली आश्रय घ्या (Drop, Cover, Hold on) / सुरक्षित ठिकाणी जा.

आकृती 'ब':
आपत्ती: सर्पदंश
प्राथमिक (उपचार/कृती): जखम पाण्याने स्वच्छ धुवा / जखमेच्या वरच्या बाजूला कपडा घट्ट बांधा.
उपचार: (१) रुग्णाला मानसिक आधार देणे. (२) तातडीने वैद्यकीय मदत घेणे / लस (Antivenom) देणे.

(iv) औद्योगिक सूक्ष्मजीवशास्त्राचे दोन प्रमुख पैलू कोणते?

१. किण्वन प्रक्रियेचा वापर करून विविध उत्पादने घेणे (उदा. पाव, चीज, वाईन, औषधे, विकरे इ.).
२. कचरा व्यवस्थापन आणि प्रदूषण नियंत्रणासाठी सूक्ष्मजीवांचा वापर करणे.

(v) खालील ओघतक्ता पूर्ण करा : पर्यावरण संवर्धनाची गरज.

(तक्त्यात ६ रिकाम्या जागा आहेत, त्यापैकी दोन दिलेल्या आहेत. उर्वरित चार खालीलप्रमाणे असू शकतात:)
१. नैसर्गिक समतोल टिकवण्यासाठी.
२. जैवविविधतेचे रक्षण करण्यासाठी.
३. नैसर्गिक साधनसंपत्तीचे जतन करण्यासाठी.
४. प्रदूषण विरहित व निरोगी जीवनासाठी.
(किंवा भावी पिढीच्या सुरक्षिततेसाठी.)

३. खालील प्रश्न सोडवा (कोणतेही पाच) :

(i) पक्षीवर्गीय प्राण्यांची तीन मुख्य लक्षणे लिहा.

१. हे प्राणी उष्णरक्ती (Homeotherms) असतात.
२. हवेत उडताना हवेचा विरोध कमी करण्यासाठी यांचे शरीर दोन्ही टोकांना निमुळते असते (बोटसारखे).
३. अग्रपादांचे रूपांतर पंखांत झालेले असते. बोटांवर खवले असून ती नख्यांनी युक्त असतात.
४. शरीर पिसांनी झाकलेले असते आणि श्वसनासाठी फुफ्फुसांना वायुकोश जोडलेले असतात.

(ii) (अ) अवशेषांगे म्हणजे काय? (ब) मानवी शरीरातील दोन अवशेषांगांची नावे लिहा. (इ) मानवी शरीरातील अवशेषांगे इतर कोणत्या प्राण्यांसाठी कशी उपयुक्त आहेत? त्याची दोन उदाहरणे द्या.

(अ) व्याख्या: सजीवांमधील ऱ्हास पावलेल्या किंवा अपूर्ण वाढ झालेल्या निरुपयोगी इंद्रियांना 'अवशेषांगे' म्हणतात.
(ब) उदाहरणे: आंत्रपुच्छ (Appendix), माकडहाड (Coccyx), अक्कलदाढ (Wisdom teeth), कानाचे स्नायू.
(इ) इतर प्राण्यांत उपयोग:
१. आंत्रपुच्छ: मानवात निरुपयोगी असले तरी रवंथ करणाऱ्या प्राण्यांमध्ये (उदा. गाई, म्हशी) ते सेल्युलोजच्या पचनासाठी उपयुक्त असते.
२. कानाचे स्नायू: मानवात निरुपयोगी असले तरी माकडांमध्ये कान हलवण्यासाठी ते उपयुक्त असतात.

(iii) कर्बोदके, स्निग्धपदार्थ, प्रथिने यांचे ऑक्सिडीकरण करून ऊर्जा मिळवण्याची प्रक्रिया कशी होते? खालील तक्ता दुरुस्त करून लिहा.

प्रश्नपत्रिकेतील आकृती चुकीची आहे. दुरुस्त क्रम खालीलप्रमाणे आहे:

स्निग्ध पदार्थ

→

मेदाम्ल

→

ॲसेटील-को-एन्झाईम-A

कर्बोदके

→

ग्लायकोलायसिस

→

पायरुविक आम्ल

→

ॲसेटील-को-एन्झाईम-A

प्रथिने

→

अमिनो आम्ल

→

ॲसेटील-को-एन्झाईम-A

↓

क्रेब चक्र

→

CO₂ + H₂O + ऊर्जा

(iv) खालील चिन्ह संकेत काय सांगतात? त्या आधारे तुमचा संदेश लिहा.

१. चिन्ह (कचरा पेटी): "कचरा पेटीचा वापर करा / कचरा इथे तिथे टाकू नका".
संदेश: परिसर स्वच्छ ठेवण्यासाठी ओला व सुका कचरा योग्य डब्यातच टाकावा.

२. चिन्ह (प्लग आणि पान): "वीज वाचवा / हरित ऊर्जा".
संदेश: विजेची बचत करा, अनावश्यक दिवे/पंखे बंद ठेवा.

३. चिन्ह (सायकल): "सायकलचा वापर करा".
संदेश: इंधनाची बचत करण्यासाठी व प्रदूषण टाळण्यासाठी जवळच्या अंतरासाठी सायकल वापरा.

(v) पुढील आकृतीचे निरीक्षण करा व विचारलेल्या प्रश्नांची उत्तरे लिहा (औष्णिक विद्युत केंद्र):

(अ) वरील आकृतीत कोणत्या ऊर्जेवर आधारित विद्युत निर्मिती होते?
औष्णिक ऊर्जा (वाफेवर आधारित).

(ब) या विद्युत निर्मिती केंद्रात कोणते इंधन वापरले जाते?
दगडी कोळसा.

(क) या प्रकारच्या विद्युत निर्मिती करण्यात येणाऱ्या समस्यांपैकी एक समस्या लिहा.
कोळशाच्या ज्वलनातून होणारे हवेचे प्रदूषण (CO₂, SO₂ वायूंचे उत्सर्जन) किंवा सूक्ष्म कणांमुळे श्वसनाचे विकार.

(vi) सेंद्रिय शेतीमध्ये जैव कीटकनाशकांचे महत्त्व स्पष्ट करा.

१. रासायनिक कीटकनाशकांमुळे माती आणि पाणी प्रदूषित होते, जे जैव कीटकनाशकांमुळे होत नाही.
२. जैव कीटकनाशके (उदा. निंबोळी अर्क, सूक्ष्मजीव) पर्यावरणास आणि मानवी आरोग्यास हानिकारक नसतात.
३. यामुळे शेतमालात विषारी रसायनांचे अवशेष राहत नाहीत.
४. मित्र किटकांना (उदा. मधमाशा) हानी पोहोचत नाही, त्यामुळे निसर्गाचा समतोल राखला जातो.

(vii) पुढील संकल्पना चित्र पूर्ण करून त्या क्षेत्रांचा कोणत्या रोगांच्या उपचारासाठी वापर होतो ते लिहा (मूलपेशी):

मध्यवर्ती संकल्पना: मूलपेशींचे उपयोग.
बॉक्स १: अवयव प्रत्यारोपण (किडनी, यकृत).
बॉक्स २: रक्तपेशी निर्मिती (ॲनिमिया, ल्युकेमिया, थॅलॅसेमिया).
बॉक्स ३: पेशी उपचार (मधुमेह, अल्झायमर, पार्किन्सन).
बॉक्स ४: उती संवर्धन / जनुक उपचार.

(viii) आपत्ती व्यवस्थापनाची तीन उद्दिष्टे लिहा.

१. आपत्तीग्रस्तांचे प्राण वाचवणे आणि त्यांची आपत्तीतून सुटका करणे.
२. आपत्तीग्रस्तांना जीवनावश्यक वस्तूंचा (अन्न, पाणी, औषधे) पुरवठा करणे.
३. जनजीवन पूर्ववत करणे आणि आपत्तीग्रस्तांचे पुनर्वसन करणे.

४. खालील प्रश्न सोडवा (कोणताही एक) :

(i) मानवी स्त्री प्रजनन संस्था:

(अ) मानवी स्त्री प्रजनन संस्थेची नामनिर्देशित आकृती काढा.
(विद्यार्थ्याने अंडाशय, अंडनलीका, गर्भाशय, योनी दर्शवणारी सुबक आकृती काढावी.)

(ब) मानवी स्त्री प्रजनन संस्थेत कोणते संप्रेरक स्त्रवले जाते?
इस्ट्रोजेन (Estrogen) आणि प्रोजेस्टेरॉन (Progesterone).

(क) रजोनिवृत्तीचा कालावधी किती असतो?
साधारणपणे वयाच्या ४५ ते ५० वर्षा दरम्यान रजोनिवृत्ती येते.

(ड) स्त्री भ्रूणाच्या जन्मावेळी अंडाशयात किती अंडपेशी असतात?
जन्माच्या वेळी अंडाशयात २ ते ४ दशलक्ष (2-4 million) अपक्व अंडपेशी असतात.

(ii) प्रत्येकी दोन उदाहरणे लिहा :

(अ) ताणतणाव कमी करणारे छंद: संगीत ऐकणे, वाचन करणे, बागकाम, चित्रकला.
(ब) सामाजिक आरोग्य धोक्यात आणणारे रोग: एड्स (AIDS), क्षयरोग (TB), कुष्ठरोग.
(क) मोबाईल फोन्सच्या अतिवापरामुळे उद्भवणारे शारीरिक त्रास: डोकेदुखी, निद्रानाश, विस्मरण, सांधेदुखी, दृष्टीदोष.
(ड) सायबर गुन्ह्याच्या कक्षेत येणाऱ्या कृती: हॅकिंग, बँकेची फसवणूक (PIN चोरी), खोट्या ओळखीने फसवणे, सायबर स्टॉकिंग.
(इ) अल्कोहोल सेवनाने निर्माण होणाऱ्या समस्या: यकृताचे विकार, मज्जासंस्थेची हानी, कौटुंबिक कलह, आर्थिक नुकसान.