OCM 12th HSC Board Question Paper Solution February 2023 Marathi Medium

बोर्ड प्रश्नपत्रिका : फेब्रुवारी २०२३
वाणिज्य संघटन व व्यवस्थापन (OCM)

वेळ: ३ तास | एकूण गुण: ८०

प्र. १. (अ) रिकाम्या जागी योग्य पर्याय निवडून विधाने पुन्हा लिहा. [५]

(१) संज्ञापन साखळी म्हणजे (क) अधिकार पदक्रमानुसार उच्च स्तरापासून कनिष्ठ स्तरापर्यंत केलेला संवाद.

(२) नाशवंत वस्तू (ब) शीतगृह गोदामात साठविल्या जातात.

(३) ऑनलाईन व्यवहार करण्यास (अ) नोंदणी आवश्यक असते.

(४) जिल्हा ग्राहक आयोगाचे अध्यक्ष (अ) जिल्हा न्यायाधीश असतात.

(५) किरकोळ बाजार हा असा बाजार आहे, की जेथे किरकोळ व्यापारी प्रत्यक्षपणे मालाची विक्री (क) उपभोक्ता यांना लहान प्रमाणात करतो.

12th OCM Board Papers (March & July 2025)

• OCM - March 2025 English Medium: View | Answer Key
• OCM - March 2025 Marathi Medium: View | Answer Key
• OCM - March 2025 Hindi Medium: View | Answer Key
• OCM - July 2025 English Medium: View | Answer Key
• OCM - July 2025 Marathi Medium: View | Answer Key

प्र. १. (ब) योग्य जोड्या जुळवा. [५]

'अ' गट	'ब' गट (उत्तर)
(अ) हेनरी फेयॉल	(९) आधुनिक व्यवस्थापनाचा सिद्धांत
(ब) निर्देशन	(१) एक प्रक्रिया जी सूचना, मार्गदर्शन, संवाद आणि प्रेरणा देते
(क) शासनाप्रति जबाबदारी	(५) नियम व कायद्यांचा आदर
(ड) डिजिटल रोख	(६) फक्त सायबर स्पेसमध्येच अस्तित्व
(इ) मक्तेदारी	(१०) एकच विक्रेता

12th OCM Board Papers (March & July 2024)

• OCM - March 2024 English Medium: View | Answer Key
• OCM - March 2024 Marathi Medium: View | Answer Key
• OCM - March 2024 Hindi Medium: View | Answer Key
• OCM - July 2024 English Medium: View | Answer Key

प्र. १. (क) खालील विधाने 'बरोबर' की 'चूक' ते लिहा. [५]

(१) एफ. डब्ल्यू. टेलर यांनी व्यवस्थापनाची १४ तत्त्वे विकसित केली.

उत्तर: चूक

(२) चालू खाते हे नोकरदार व्यक्ती उघडतात.

उत्तर: चूक

(३) अनियंत्रित बाजार हा मागणी व पुरवठ्याच्या प्रभावावर चालतो.

उत्तर: बरोबर

(४) ग्राहक बाजारपेठेचा राजा असल्यामुळे त्यास कोणत्याही जबाबदाऱ्या नाहीत.

उत्तर: चूक

(५) लोक अदालत लोक न्यायालय म्हणून ओळखले जाते.

उत्तर: बरोबर

12th OCM Board Papers (February & July 2023)

• OCM - February 2023 English Medium: View | Answer Key
• OCM - February 2023 Marathi Medium: View | Answer Key
• OCM - July 2023 English Medium: View | Answer Key
• OCM - July 2023 Marathi Medium: View | Answer Key

प्र. १. (ड) गटात न बसणारा शब्द ओळखा. [५]

(१) नियोजन, संघटन, कर्मचारी व्यवस्थापन, लेखन

उत्तर: लेखन

(२) ट्रेकिंग, वन्यजीव अभ्यास, घोडेस्वारी करणे, बैठे खेळ

उत्तर: बैठे खेळ

(३) प्राथमिक पतसंस्था, राज्य सहकारी बँक, जिल्हा सहकारी बँक, विनिमय बँक

उत्तर: विनिमय बँक

(४) B to B, B to C, A to Z, C to C

उत्तर: A to Z

(५) भाग बाजार, परकीय चलन, सोने-चांदी बाजार, उत्पादित वस्तूंचा बाजार

उत्तर: उत्पादित वस्तूंचा बाजार

12th OCM Board Papers (2014 - 2022)

• OCM - March 2022 English Medium: View
• OCM - March 2022 Marathi Medium: View | Answer Key
• OCM - July 2022 English Medium: View | Answer Key
• OCM - March 2020 English Medium: View
• OCM - March 2020 Marathi Medium: View | Answer Key
• OCM - March 2019: View
• OCM - July 2018: View
• OCM - March 2018: View
• OCM - July 2017: View
• OCM - March 2017: View
• OCM - July 2016: View
• OCM - March 2016: View
• OCM - July 2015: View
• OCM - March 2015: View
• OCM - October 2014: View
• OCM - March 2014: View

प्र. २. खालील संज्ञा / संकल्पना स्पष्ट करा (कोणत्याही चार). [८]

(१) व्यवस्थापन

उत्तर: व्यवस्थापन ही एक अशी प्रक्रिया आहे ज्यामध्ये नियोजन, संघटन, कर्मचारी नियुक्ती, निर्देशन, समन्वय आणि नियंत्रण या कार्यांचा समावेश होतो. इतरांकडून काम करून घेण्याची कला म्हणजे व्यवस्थापन होय.

(२) सामाजिक जबाबदारी

उत्तर: सामाजिक जबाबदारी म्हणजे समाजाच्या हितासाठी निर्णय घेणे आणि कृती करणे होय. व्यवसायाने केवळ नफा न मिळवता समाजातील विविध घटक (उदा. ग्राहक, कर्मचारी, गुंतवणूकदार, सरकार) यांच्या हिताचे रक्षण करणे म्हणजे सामाजिक जबाबदारी होय.

(३) विश्वस्त संकल्पना

उत्तर: महात्मा गांधींनी मांडलेली ही संकल्पना आहे. यानुसार श्रीमंत व्यक्तींनी आपली संपत्ती ही केवळ स्वतःची न मानता, ती समाजाची आहे आणि ते त्या संपत्तीचे केवळ 'विश्वस्त' (Trustees) आहेत असे मानून ती समाजाच्या कल्याणासाठी खर्च करावी.

(४) जनहित याचिका (PIL)

उत्तर: जनहित याचिका (Public Interest Litigation) म्हणजे सार्वजनिक हिताच्या रक्षणासाठी न्यायालयात दाखल केलेली याचिका. ही याचिका पीडित व्यक्तीशिवाय इतर कोणतीही सामाजिक संस्था किंवा जागरूक नागरिक दाखल करू शकतात.

(५) बांधणी/परिवेष्टन (Packaging)

उत्तर: वस्तूचे नुकसान होऊ नये, ती हाताळण्यास सोपी जावी आणि ग्राहकांना आकर्षित करता यावे यासाठी उत्पादनाला विशिष्ट आवरणात गुंडाळण्याची किंवा पॅक करण्याची प्रक्रिया म्हणजे बांधणी किंवा परिवेष्टन होय.

(६) उत्पादन

उत्तर: उत्पादन हे विनिमययोग्य वस्तू व सेवांची निर्मिती आहे. यामध्ये कच्च्या मालाचे रूपांतर पक्क्या मालात केले जाते, जेणेकरून ग्राहकांच्या गरजा पूर्ण होऊ शकतील.

प्र. ३. खालील घटना किंवा परिस्थितीचा अभ्यास करून आपले मत लिहा (कोणतेही दोन). [६]

(१) प्रकरण: श्री. राम (उद्योजक), श्री. श्याम (व्यवस्थापक), श्री. शुभम (पर्यवेक्षक/कामगार).

(अ) श्री. राम: श्री. राम हे उच्च स्तरीय व्यवस्थापनाची (Top Level Management) कार्ये पार पाडतात. (उदा. ध्येय निश्चिती, नियोजन).

(ब) श्री. श्याम: श्री. श्याम हे मध्यम स्तरीय व्यवस्थापनाची (Middle Level Management) कार्ये पार पाडतात. (उदा. भरती, प्रशिक्षण).

(क) श्री. शुभम: श्री. शुभम हे कनिष्ठ स्तरीय व्यवस्थापनाची (Lower Level Management) कार्ये पार पाडतात. (उदा. देखरेख करणे).

(२) प्रकरण: श्री. अमित (व्यावसायिक) - कारखाने पुणे व नाशिक.

(अ) होय, श्री. अमित त्यांच्या पत्नी व दोन मुलींसाठी जीवन विमा (Life Insurance) घेऊ शकतात, कारण त्यांच्यात त्यांचा विमाहित संबंध (Insurable Interest) आहे.

(ब) नाही, श्री. अमित त्यांच्या कारखान्यासाठी सागरी विमा (Marine Insurance) घेऊ शकत नाहीत कारण त्यांचे कारखाने जमिनीवर (पुणे व नाशिक) स्थित आहेत.

(क) आगीमुळे होणाऱ्या नुकसानीच्या भरपाईसाठी श्री. अमित अग्नी विमा (Fire Insurance) घेऊ शकतात.

(३) प्रकरण: श्री. अथर्व (धनादेश) आणि श्री. समर्थ (फंड ट्रान्सफर).

(अ) श्री. समर्थ यांचे पैसे जलद पद्धतीने दिले जातात (डिजिटल ट्रान्सफरमुळे).

(ब) श्री. अथर्व यांची पैसे देण्याची पद्धती ही पारंपरिक मार्गाने केली आहे (धनादेश/Cheque).

(क) श्री. समर्थ यांची पैसे देण्याची पद्धती ही ई-व्यवसायाशी संबंधित आहे (इलेक्ट्रॉनिक फंड ट्रान्सफर).

प्र. ४. खालील फरक स्पष्ट करा (कोणतेही तीन). [१२]

(१) चालू खाते आणि मुदत ठेव खाते

मुद्दा	चालू खाते (Current Account)	मुदत ठेव खाते (Fixed Deposit Account)
खातेदार	हे खाते प्रामुख्याने व्यापारी, व्यावसायिक व कंपन्या उघडतात.	हे खाते कोणत्याही व्यक्तीद्वारे ज्याला ठराविक रक्कम दीर्घकाळासाठी गुंतवायची आहे, उघडले जाते.
पैसे काढणे	यातून दिवसातून कितीही वेळा पैसे काढता येतात.	यातून मुदत संपल्याशिवाय पैसे काढता येत नाहीत (अपवाद वगळता).
व्याज दर	या खात्यावर सामान्यतः बँक व्याज देत नाही.	या खात्यावर सर्वात जास्त दराने व्याज दिले जाते.

(२) संघटन आणि निर्देशन

मुद्दा	संघटन (Organizing)	निर्देशन (Directing)
अर्थ	कार्यांचे गट करणे, जबाबदारी निश्चित करणे व साधनसामग्री गोळा करणे म्हणजे संघटन.	कर्मचाऱ्यांना सूचना देणे, मार्गदर्शन करणे व प्रेरणा देणे म्हणजे निर्देशन.
उद्देश	साधनसामग्रीचे एकत्रीकरण करून ध्येयपूर्तीसाठी रचना तयार करणे.	कर्मचाऱ्यांकडून प्रत्यक्ष काम करून घेणे.
क्रम	नियोजनानंतर संघटनाचे कार्य केले जाते.	संघटन व कर्मचारी नियुक्तीनंतर निर्देशन केले जाते.

(३) राज्य आयोग आणि राष्ट्रीय आयोग

मुद्दा	राज्य आयोग (State Commission)	राष्ट्रीय आयोग (National Commission)
कार्यक्षेत्र	याचे कार्यक्षेत्र संपूर्ण राज्यापुरते मर्यादित असते.	याचे कार्यक्षेत्र संपूर्ण देशासाठी असते.
अध्यक्ष	अध्यक्ष हा उच्च न्यायालयाचा विद्यमान किंवा निवृत्त न्यायाधीश असतो.	अध्यक्ष हा सर्वोच्च न्यायालयाचा विद्यमान किंवा निवृत्त न्यायाधीश असतो.
आर्थिक मर्यादा	ज्या दाव्याची रक्कम १ कोटी पेक्षा जास्त परंतु १० कोटी पर्यंत आहे (ग्राहक संरक्षण कायदा २०१९ नुसार मर्यादा बदलू शकतात).	ज्या दाव्याची रक्कम १० कोटी पेक्षा जास्त आहे.

(४) ई-वाणिज्य आणि ई-व्यवसाय

मुद्दा	ई-वाणिज्य (E-Commerce)	ई-व्यवसाय (E-Business)
अर्थ	इंटरनेटद्वारे वस्तू व सेवांची खरेदी-विक्री करणे म्हणजे ई-वाणिज्य.	इंटरनेटद्वारे सर्व व्यावसायिक क्रिया करणे म्हणजे ई-व्यवसाय.
व्याप्ती	ई-वाणिज्य ही एक संकुचित संकल्पना आहे. हा ई-व्यवसायाचा एक भाग आहे.	ई-व्यवसाय ही एक व्यापक संकल्पना आहे.
समावेश	यात केवळ वितरणाशी संबंधित व्यवहार येतात.	यात उत्पादन, लेखा, कर्मचारी व्यवस्थापन इत्यादी सर्व गोष्टी येतात.

प्र. ५. खालील प्रश्नांची थोडक्यात उत्तरे लिहा (कोणतेही दोन). [८]

(१) शास्त्रीय व्यवस्थापनाच्या कोणत्याही चार तंत्रांचे वर्णन करा.

उत्तर: एफ. डब्ल्यू. टेलर यांनी मांडलेली प्रमुख तंत्रे खालीलप्रमाणे आहेत:

• कार्य अभ्यास (Work Study): काम करण्याच्या पद्धतींचे पद्धतशीर व सखोल निरीक्षण करणे. यात वेळ अभ्यास, हालचाल अभ्यास आणि थकवा अभ्यास यांचा समावेश होतो.
• साधने व उपकरणांचे प्रमाणीकरण: कामाच्या ठिकाणी वापरली जाणारी साधने, यंत्रे आणि कामाची परिस्थिती प्रमाणित असावी, ज्यामुळे उत्पादनक्षमता वाढते.
• वैज्ञानिक कार्य रचना: कर्मचाऱ्यांना त्यांच्या क्षमतेनुसार काम नेमून देणे. एका दिवसाचे योग्य काम ठरवणे.
• विभेदात्मक दर योजना: जे कामगार प्रमाणापेक्षा जास्त काम करतात त्यांना जास्त दराने मजुरी देणे आणि कमी काम करणाऱ्यांना कमी दराने मजुरी देणे.

(२) ग्राहक संरक्षणाच्या कोणत्याही चार गरजा स्पष्ट करा.

उत्तर: ग्राहक संरक्षणाची गरज खालील कारणांमुळे आहे:

• ग्राहकांचे अज्ञान: अनेक ग्राहकांना त्यांच्या अधिकारांची, बाजारपेठेतील किमतींची व कायद्यांची माहिती नसते, म्हणून संरक्षणाची गरज आहे.
• असंघटित ग्राहक: ग्राहक विखुरलेला आणि असंघटित आहे, तर विक्रेते संघटित असतात. त्यामुळे ग्राहकांची पिळवणूक होऊ शकते.
• बनावट वस्तू: बाजारात अनेकदा भेसळयुक्त किंवा बनावट वस्तू विकल्या जातात, ज्या आरोग्यास घातक असू शकतात.
• दिशाभूल करणाऱ्या जाहिराती: अनेक उत्पादक आपल्या उत्पादनांबद्दल खोटी माहिती देऊन जाहिरातीद्वारे ग्राहकांची फसवणूक करतात.

(३) विपणनाची कोणतीही चार कार्ये स्पष्ट करा.

उत्तर: विपणनाची (Marketing) प्रमुख कार्ये खालीलप्रमाणे आहेत:

• बाजारपेठ संशोधन: ग्राहकांच्या गरजा, आवडीनिवडी आणि अपेक्षा समजून घेण्यासाठी माहिती गोळा करणे व त्याचे विश्लेषण करणे.
• मालाचे प्रमाणीकरण व प्रतवारी: वस्तूंचा आकार, दर्जा आणि रंगानुसार गट करणे (प्रतवारी) आणि वस्तू विशिष्ट दर्जाची असल्याची खात्री करणे (प्रमाणीकरण).
• वस्तूंची बांधणी (Packaging): वस्तू सुरक्षित ठेवण्यासाठी आणि आकर्षक दिसण्यासाठी तिचे योग्य पॅकेजिंग करणे.
• जाहिरात व प्रसिद्धी: ग्राहकांना वस्तूंची माहिती देणे आणि त्यांना खरेदी करण्यास प्रवृत्त करणे.

प्र. ६. खालील विधाने सकारण स्पष्ट करा (कोणतेही दोन) [८]

(१) नियंत्रण हे व्यवस्थापनाचे अंतिम कार्य आहे.

कारण:

1. व्यवस्थापनाची सुरुवात नियोजनाने होते आणि शेवट नियंत्रणाने होतो.
2. नियंत्रणामध्ये नियोजनानुसार काम झाले आहे की नाही हे तपासले जाते.
3. जर काम नियोजनानुसार झाले नसेल, तर त्यातील तफावत शोधून त्यावर सुधारात्मक उपाययोजना केल्या जातात.
4. नियंत्रणामुळेच पुढील नियोजनासाठी आधार मिळतो. इतर सर्व कार्ये (संघटन, निर्देशन) पार पडल्यानंतरच नियंत्रणाचे कार्य सुरू होते, म्हणून ते अंतिम कार्य आहे.

(२) उद्योजकता हा स्वयंरोजगाराचा सर्वात चांगला स्रोत आहे.

कारण:

1. उद्योजकतेमुळे व्यक्ती स्वतःच्या पायावर उभी राहते आणि इतरांवर रोजगारासाठी अवलंबून राहत नाही.
2. उद्योजक केवळ स्वतःलाच रोजगार मिळवून देत नाही, तर इतरांसाठीही रोजगाराच्या संधी निर्माण करतो.
3. लघुउद्योग आणि कुटीर उद्योगांमुळे कमी भांडवलात स्वयंरोजगार सुरू करता येतो.
4. नवनिर्मिती आणि सृजनशीलतेमुळे अमर्याद उत्पन्नाच्या संधी उद्योजकतेमध्ये उपलब्ध असतात.

(३) ए. टी. एम. मधून कधीही पैसे काढता येतात.

कारण:

1. ए.टी.एम. (Automated Teller Machine) ही एक संगणकीकृत सेवा आहे जी बँकांनी ग्राहकांसाठी उपलब्ध करून दिली आहे.
2. ही सेवा २४ तास आणि वर्षाचे ३६५ दिवस चालू असते.
3. बँकेच्या वेळेची मर्यादा ए.टी.एम. ला लागू नसते.
4. ग्राहक आपल्या डेबिट/क्रेडिट कार्ड आणि पिन (PIN) चा वापर करून दिवसा किंवा रात्री कधीही सोयीनुसार रोख रक्कम काढू शकतात.

(४) ग्राहकांस अनेक जबाबदाऱ्या आहेत.

कारण:

1. केवळ हक्क असून चालत नाही, तर हक्कांसोबत जबाबदाऱ्याही येतात.
2. ग्राहकाने खरेदी करताना सावध राहिले पाहिजे (Caveat Emptor).
3. वस्तूची गुणवत्ता, मानक चिन्ह (ISI, Agmark) तपासून पाहण्याची जबाबदारी ग्राहकाची आहे.
4. खरेदीची पावती (Bill) मागणे, आपली तक्रार योग्य मंचावर मांडणे आणि पर्यावरणाचे रक्षण करणे या जबाबदाऱ्या ग्राहकाने पार पाडल्या तरच त्याची फसवणूक होणार नाही.

प्र. ७. खालील प्रश्न सोडवा (कोणतेही दोन). [१०]

(१) व्यवस्थापन तत्त्वाचे स्वरूप स्पष्ट करा.

उत्तर: व्यवस्थापन तत्त्वांचे स्वरूप खालील मुद्द्यांवरून स्पष्ट होते:

1. सार्वत्रिक उपयोग: ही तत्त्वे सर्व प्रकारच्या संघटनांना (लहान-मोठ्या, नफा-विना नफा) आणि सर्व स्तरांवर लागू पडतात.
2. सर्वसाधारण मार्गदर्शक: ही तत्त्वे म्हणजे पक्के नियम नाहीत, तर ती समस्या सोडवण्यासाठी मार्गदर्शक म्हणून काम करतात.
3. सराव आणि प्रयोगाद्वारे निर्मिती: ही तत्त्वे एका रात्रीत तयार झालेली नाहीत, तर अनेक वर्षांच्या अनुभवातून आणि संशोधनातून विकसित झाली आहेत.
4. लवचिकता: ही तत्त्वे परिस्थितीनुसार बदलता येतात. व्यवस्थापक गरजेनुसार त्यात बदल करू शकतो.
5. वर्तणुकीशी संबंधित: ही तत्त्वे मानवी वर्तणुकीवर प्रभाव टाकण्यासाठी तयार केली आहेत, कारण व्यवस्थापन हे लोकांकडून काम करून घेणे आहे.
6. कार्य-कारण संबंध: ही तत्त्वे विशिष्ट कृती आणि त्याचे परिणाम यांतील संबंध स्पष्ट करतात.

(२) पोस्टाने पैसे (निधी) पाठविण्याच्या सेवा व सामान्य सेवा स्पष्ट करा.

उत्तर: भारतीय पोस्ट खाते खालील सेवा पुरवते:

अ) पैसे पाठविण्याच्या सेवा (Remittance Services):

• मनी ऑर्डर (Money Order): एका ठिकाणाहून दुसऱ्या ठिकाणी पैसे पाठवण्याची जुनी पद्धत.
• इलेक्ट्रॉनिक मनी ऑर्डर (eMO): जलद पैसे पाठवण्यासाठी वापरली जाते.
• इंस्टंट मनी ऑर्डर (iMO): १,००० ते ५०,००० रुपयांपर्यंतची रक्कम त्वरित पाठवता येते.

ब) सामान्य सेवा (Allied Services):

• ग्रीटिंग पोस्ट: सणासुदीला शुभेच्छा पत्रे पाठवणे.
• मीडिया पोस्ट: कंपन्यांना जाहिरात करण्यासाठी पोस्टाची मदत मिळणे.
• स्पीड पोस्ट: जलद गतीने पत्रे आणि पार्सल पोहोचवणे.
• पासपोर्ट सेवा: काही निवडक पोस्ट ऑफिसेसमध्ये पासपोर्ट अर्ज स्वीकारले जातात.

(३) ग्राहकांप्रति व्यवसाय संघटनांच्या सामाजिक जबाबदाऱ्या स्पष्ट करा.

उत्तर: ग्राहकांप्रति व्यवसायाच्या जबाबदाऱ्या खालीलप्रमाणे आहेत:

1. वाजवी किमतीत वस्तू: व्यवसायाने ग्राहकांना परवडणाऱ्या दरात वस्तू उपलब्ध करून दिल्या पाहिजेत. नफेखोरी टाळावी.
2. चांगला दर्जा: वस्तूंमध्ये भेसळ करू नये. ग्राहकांना उच्च दर्जाच्या आणि शुद्ध वस्तू पुरवल्या पाहिजेत.
3. तक्रार निवारण: ग्राहकांच्या तक्रारी ऐकून घेण्यासाठी स्वतंत्र विभाग असावा आणि तक्रारींचे त्वरित निवारण करावे.
4. जाहिरातीत सत्यता: जाहिरातीमध्ये उत्पादनाबद्दल खरी माहिती द्यावी. दिशाभूल करणाऱ्या जाहिराती करू नयेत.
5. विक्रीपश्चात सेवा: वॉरंटी कालावधीत दुरुस्ती, देखरेख यांसारख्या सेवा पुरवाव्यात.
6. ग्राहकांचा आदर: 'ग्राहक हा राजा आहे' हे मानून त्याला सन्मानाची वागणूक द्यावी.

प्र. ८. खालील प्रश्नांची सविस्तर उत्तरे लिहा (कोणतेही एक). [८]

(१) रस्ते वाहतूक म्हणजे काय? रस्ते वाहतुकीचे फायदे आणि तोटे सांगा.

अर्थ: रस्ते, महामार्ग आणि रस्त्यांच्या जाळ्याचा वापर करून वाहनांद्वारे (उदा. ट्रक, बस, कार) प्रवासी आणि मालाची ने-आण करणे म्हणजे रस्ते वाहतूक होय. हा वाहतुकीचा सर्वात प्राचीन आणि लोकप्रिय मार्ग आहे.

रस्ते वाहतुकीचे फायदे:

1. दारोदारी सेवा (Door to Door Service): रस्ते वाहतूक मालाची ने-आण थेट गोदामापासून ग्राहकाच्या घरापर्यंत करू शकते. इतर वाहतूक प्रकारात हे शक्य नसते.
2. लवचिकता: रस्ते वाहतुकीत वेळ आणि मार्ग गरजेनुसार कधीही बदलता येतो.
3. कमी अंतरासाठी उपयुक्त: कमी अंतराच्या प्रवासासाठी रस्ते वाहतूक सर्वात स्वस्त आणि सोयीची आहे.
4. कमी भांडवल: रेल्वे किंवा हवाई वाहतुकीच्या तुलनेत रस्ते वाहतुकीसाठी कमी भांडवली गुंतवणूक लागते.
5. ग्रामीण भागाशी संपर्क: खेडेगावांना शहरांशी जोडण्याचे काम फक्त रस्ते वाहतूक करू शकते.

रस्ते वाहतुकीचे तोटे:

1. मर्यादित क्षमता: जड आणि अवजड मालाच्या वाहतुकीसाठी रस्ते वाहतूक फारशी उपयुक्त नसते.
2. अपघाताची शक्यता: इतर वाहतुकीच्या तुलनेत रस्ते अपघातांचे प्रमाण जास्त आहे.
3. अनियमितता: वाहतूक कोंडी (Traffic Jam), संप, किंवा खराब रस्ते यामुळे वाहतुकीला उशीर होऊ शकतो.
4. प्रदूषण: वाहनांमुळे होणारे वायू आणि ध्वनी प्रदूषण पर्यावरणास हानिकारक असते.
5. हवामानाचा परिणाम: पावसाळ्यात किंवा नैसर्गिक आपत्तीत रस्ते खराब होतात, ज्यामुळे वाहतूक ठप्प होऊ शकते.

(२) समाज व ग्राहकांसाठी विपणनाचे असणारे महत्त्व स्पष्ट करा.

उत्तर: विपणन (Marketing) केवळ वस्तू विकण्यासाठी नसून त्याचा फायदा समाज आणि ग्राहकांनाही होतो.

अ) समाजासाठी महत्त्व:

1. राहणीमान उंचावते: विपणनामुळे समाजाला नवनवीन आणि दर्जेदार वस्तू उपलब्ध होतात, ज्यामुळे लोकांचे राहणीमान सुधारते.
2. रोजगार निर्मिती: विपणन प्रक्रियेत संशोधन, जाहिरात, विक्री, वितरण यामध्ये अनेक लोकांना रोजगाराच्या संधी मिळतात.
3. वितरण खर्चात कपात: कार्यक्षम विपणनामुळे वितरण खर्च कमी होतो, ज्यामुळे वस्तूंच्या किमती कमी होण्यास मदत होते.
4. ग्राहक जागरूकता: विपणनामुळे समाजातील लोकांना नवीन उत्पादने आणि सेवांची माहिती मिळते.

ब) ग्राहकांसाठी महत्त्व:

1. उत्पादनाची माहिती: जाहिराती आणि विपणनामुळे ग्राहकांना विविध पर्यायांची माहिती मिळते, ज्यामुळे योग्य निर्णय घेणे सोपे जाते.
2. दर्जेदार वस्तूंचा पुरवठा: स्पर्धेमुळे कंपन्या चांगल्या दर्जाच्या वस्तू देण्याचा प्रयत्न करतात, याचा फायदा ग्राहकाला होतो.
3. वस्तूंची विविधता: ग्राहकांना एकाच गरजेसाठी बाजारात अनेक ब्रँड्स आणि पर्याय उपलब्ध होतात.
4. किंमत नियंत्रण: स्पर्धेमुळे वस्तूंच्या किमती वाजवी राहण्यास मदत होते.
5. ग्राहकांचे समाधान: आधुनिक विपणन हे ग्राहक-केंद्रित आहे. ग्राहकांच्या गरजा पूर्ण करून त्यांना समाधान देणे हेच त्याचे मुख्य उद्दिष्ट असते.

Solution provided for educational purposes.
Visit omtexclasses.com for more study materials.