Maharashtra Board 12th Economics Question Paper Solution March 2022 Marathi Medium

बोर्ड प्रश्नपत्रिका : मार्च २०२२
अर्थशास्त्र (Economics) - संपूर्ण उत्तरे

प्रश्न १. (अ) सहसंबंध पूर्ण करा. [५]

(१) स्थूल अर्थशास्त्र : उत्पन्न सिद्धांत :: सूक्ष्म अर्थशास्त्र : किंमत सिद्धांत

(२) प्रत्यक्ष मागणी : अन्नधान्य व भ्रमणध्वनी :: अप्रत्यक्ष मागणी : भूमी व श्रम

(३) संपूर्ण लवचिक मागणी : \( Ed = \infty \) :: एकक लवचिक मागणी : \( Ed = 1 \)

(४) उत्पादन पद्धत : मालसाठा पद्धत :: उत्पन्न पद्धत : घटक पद्धत

(५) वैयक्तिक उत्पन्न कर : प्रत्यक्ष कर :: वस्तू आणि सेवा कर (GST) : अप्रत्यक्ष कर

Economics Board Questions with Solution

• Economics - March 2025 - English Medium View Answer Key
• Economics - March 2025 - Marathi Medium View Answer Key
• Economics - March 2025 - Hindi Medium View Answer Key
• Economics - July 2025 - English Medium View Answer Key
• Economics - July 2025 - Marathi Medium View Answer Key
• Economics - March 2024 - English Medium View Answer Key
• Economics - March 2024 - Marathi Medium Download QP Answer Key
• Economics - March 2024 - Hindi Medium View Answer Key
• Economics - July 2024 - English Medium View Answer Key
• Economics - March 2023 - English Medium View Answer Key
• Economics - March 2023 - Marathi Medium View Answer Key
• Economics - July 2023 - English Medium View Answer Key
• Economics - March 2022 - English Medium View Answer Key
• Economics - March 2022 - Marathi Medium View Answer Key
• Economics - July 2022 - English Medium View Answer Key
• Economics - October 2021 - English Medium View Answer Key
• Economics - March 2020 View
• Economics - March 2014 View
• Economics - October 2014 View
• Economics - March 2015 View
• Economics - July 2015 View
• Economics - March 2016 View
• Economics - July 2016 View
• Economics - March 2017 View
• Economics - July 2017 View
• Economics - March 2018 View
• Economics - July 2018 View
• Economics - March 2019 View

प्रश्न १. (ब) आर्थिक पारिभाषिक शब्द लिहा. [५]

(१) उपभोक्त्याकडून उपभोग घेतलेल्या वाढीव वस्तूपासून मिळालेली उपयोगिता.

उत्तर: सीमांत उपयोगिता (Marginal Utility)

(२) किंमत स्थिर असताना इतर परिस्थितीत बदलांमुळे मागणीत घट होते.

उत्तर: मागणीचा संकोच (Decrease in Demand)

टीप: काही संदर्भात याला 'मागणीतील घट' असेही म्हणतात, परंतु 'स्थिर असताना' शब्दप्रयोग असल्याने 'मागणीतील घट' (Decrease) हे अधिक योग्य आहे.

(३) प्रत्येक नगसंख्येच्या विक्रीनंतर मिळणारी प्राप्ती.

उत्तर: सरासरी प्राप्ती (Average Revenue)

(४) असा कालावधी, की ज्यात उत्पादनाचे घटक आणि उत्पादनाचा खर्च बदलणे शक्य असते.

उत्तर: दीर्घ काळ (Long Period)

(५) दिलेल्या वर्षात देशाच्या भौगोलिक सीमा रेषेच्या आत उत्पादित होणाऱ्या अंतिम वस्तू व सेवांचे बाजारभावानुसार येणारे मूल्य.

उत्तर: स्थूल देशांतर्गत उत्पादन (GDP)

प्रश्न १. (क) खालील विधाने पूर्ण करा. [५]

(१) संपूर्ण अर्थव्यवस्थेचा अभ्यास करणारे शास्त्र _______ .

उत्तर: (ब) स्थूल अर्थशास्त्र

(२) किमतीतील बदलापेक्षा जेव्हा मागणीतील बदलाचे प्रमाण कमी असते, तेव्हा असणारा मागणी वक्र _______ .

उत्तर: (ब) तीव्र उताराचा

(३) वस्तूची विक्री वाढवण्यासाठी करावा लागणारा खर्च _______ .

उत्तर: (ड) विक्री खर्च

(४) महसुली उत्पन्न आणि महसुली खर्चाचा समावेश असणारे अंदाजपत्रक _______ .

उत्तर: (क) महसुली अंदाजपत्रक

(५) वस्तूची आयात करून त्यावर प्रक्रिया करून जेव्हा ती निर्यात केली जाते तेव्हा _______ .

उत्तर: (अ) पुनर्निर्यात व्यापार

प्रश्न १. (ड) विधाने व तर्क प्रश्न. [५]

(१) विधान (अ): सीमांत उपयोगिता घटत जाते.
तर्क विधान (ब): एकूण उपयोगिता घटत्या दराने वाढत जाते.

उत्तर: (क) दोन्ही विधाने सत्य असून 'ब' विधान हे 'अ' विधानाचे बरोबर स्पष्टीकरण करते.

(२) विधान (अ): किमतीतील वाढ ही वस्तूचा पुरवठा कमी करते.
तर्क विधान (ब): किंमत वाढली असता विक्रेत्याला जास्त नफा मिळतो.

उत्तर: (ब) विधान 'अ' असत्य आहे; पण तर्कविधान 'ब' सत्य आहे.

(३) विधान (अ): निर्देशांकाच्या रचनेत सर्व घटकांचा समावेश होतो.
तर्क विधान (ब): निर्देशांक हा नमुन्यावर आधारित आहे.

उत्तर: (ब) विधान 'अ' असत्य आहे; पण तर्कविधान 'ब' सत्य आहे.

(४) विधान (अ): नाणेबाजारामुळे रोख रक्कमेचा वापर काटकसरीने होतो.
तर्क विधान (ब): नाणेबाजार पैशाचे जवळचे पर्याय असलेल्या वित्तीय साधनांशी संबंधित नाही.

उत्तर: (अ) विधान 'अ' सत्य आहे; पण तर्कविधान 'ब' असत्य आहे.

(५) विधान (अ): आंतरराष्ट्रीय व्यापारामुळे श्रमविभागणी व विशेषीकरणाला चालना मिळते.
तर्क विधान (ब): भारताचा राष्ट्रीय व्यापार वाढत नाही.

उत्तर: (अ) विधान 'अ' सत्य आहे; पण तर्कविधान 'ब' असत्य आहे.

प्रश्न २. (अ) खालील उदाहरणांच्या आधारे संकल्पना ओळखून ती स्पष्ट करा (कोणत्याही तीन). [६]

(१) आशाने एका विशिष्ट उद्योगातील वैयक्तिक उत्पन्नाची माहिती गोळा केली.
संकल्पना: वैयक्तिक घटक / सूक्ष्म अर्थशास्त्र
स्पष्टीकरण: सूक्ष्म अर्थशास्त्र हे अर्थव्यवस्थेतील लहानात लहान वैयक्तिक घटकांचा (उदा. वैयक्तिक उत्पन्न, वैयक्तिक मागणी) अभ्यास करते.

(२) मिठाच्या किमतीमध्ये १०% नी वाढ झाली तरी रमेशने मिठाच्या मागणीत कोणताही बदल केला नाही.
संकल्पना: संपूर्ण अलवचिक मागणी
स्पष्टीकरण: जेव्हा किमतीत कितीही शेकडा बदल झाला तरी मागणीत काहीही बदल होत नाही, तेव्हा त्यास संपूर्ण अलवचिक मागणी असे म्हणतात. (Ed = 0).

(३) ४००० कि. ग्रॅ. तांदूळ उत्पादनापैकी शेतकऱ्याने ₹ ४० दर असताना १००० कि. ग्रॅ. तांदूळ बाजारपेठ विक्रीस आणला.
संकल्पना: पुरवठा (Supply)
स्पष्टीकरण: विशिष्ट वेळी, विशिष्ट किंमत असताना उत्पादक विक्रीसाठी उपलब्ध करून दिलेली नगसंख्या म्हणजे पुरवठा होय. येथे एकूण साठ्यापैकी (४०००) प्रत्यक्ष विक्रीस आणलेला भाग (१०००) हा पुरवठा आहे.

(४) शोभाने देशातील सन २०१९-२० या आर्थिक वर्षातील सर्व अंतिम वस्तू व सेवांच्या आर्थिक मूल्यासंबंधी माहिती गोळा केली.
संकल्पना: राष्ट्रीय उत्पन्न (National Income)
स्पष्टीकरण: एका आर्थिक वर्षात देशात उत्पादित होणाऱ्या सर्व अंतिम वस्तू आणि सेवांचे बाजारभावानुसार येणारे एकूण मूल्य म्हणजे राष्ट्रीय उत्पन्न होय.

(५) ल्यूसीने एक वर्ष कालावधीसाठी ₹ १ लाख बँक ऑफ इंडियाच्या शाखेत एक रकमी भरणा केला.
संकल्पना: मुदत ठेव (Fixed Deposit)
स्पष्टीकरण: ठेवीदार विशिष्ट कालावधीसाठी जी रक्कम बँकेत ठेवतो आणि ज्यावर बचत ठेवीपेक्षा जास्त व्याजदर मिळतो, त्यास मुदत ठेव असे म्हणतात.

प्रश्न २. (ब) फरक स्पष्ट करा (कोणतेही तीन). [६]

(१) विभाजन पद्धत आणि राशी पद्धत:

• विभाजन पद्धत: ही सूक्ष्म अर्थशास्त्राची पद्धत आहे. यात अर्थव्यवस्थेचे लहानात लहान भागांत विभाजन करून प्रत्येक घटकाचा स्वतंत्रपणे अभ्यास केला जातो.
• राशी पद्धत: ही स्थूल अर्थशास्त्राची पद्धत आहे. यात अर्थव्यवस्थेचा अभ्यास एकूण राशींच्या स्वरूपात (उदा. एकूण मागणी, एकूण पुरवठा) केला जातो.

(२) संमिश्र (पूरक) मागणी आणि स्पर्धात्मक मागणी:

• संमिश्र मागणी: जेव्हा एका वस्तूचा उपयोग अनेक गरजा भागवण्यासाठी केला जातो, तेव्हा त्या मागणीस संमिश्र मागणी म्हणतात. उदा. वीज.
• स्पर्धात्मक मागणी: जेव्हा दोन वस्तू एकमेकांना पर्यायी असतात, तेव्हा त्यांची मागणी स्पर्धात्मक असते. उदा. चहा आणि कॉफी.

(३) एकूण प्राप्ती आणि सीमांत प्राप्ती:

• एकूण प्राप्ती: वस्तूच्या विक्रीतून पेढीला मिळणारी एकूण रक्कम. (सूत्र: एकूण प्राप्ती = किंमत × नगसंख्या).
• सीमांत प्राप्ती: एका जास्तीच्या नगाच्या विक्रीमुळे एकूण प्राप्तीत झालेली निव्वळ वाढ.

(४) किंमत निर्देशांक आणि संख्यात्मक निर्देशांक:

• किंमत निर्देशांक: हा निर्देशांक वस्तूंच्या किमतींमधील बदलांचे मोजमाप करतो. महागाई मोजण्यासाठी याचा वापर होतो.
• संख्यात्मक निर्देशांक: हा निर्देशांक अर्थव्यवस्थेतील उत्पादनाच्या किंवा वस्तूंच्या संख्येतील बदलांचे (राशींचे) मोजमाप करतो. उदा. औद्योगिक उत्पादन.

(५) अंतर्गत कर्ज आणि बाह्य कर्ज:

• अंतर्गत कर्ज: देशाच्या भौगोलिक सीमांतर्गत बँका, नागरिक किंवा संस्थांकडून सरकारने घेतलेले कर्ज. हे देशी चलनात असते.
• बाह्य कर्ज: देशाच्या सीमाबाहेरील विदेशी सरकारे, बँका किंवा आंतरराष्ट्रीय संस्थांकडून (IMF) घेतलेले कर्ज. हे विदेशी चलनात असते.

प्रश्न ३. खालील प्रश्नांची उत्तरे लिहा (कोणतेही तीन). [१२]

(१) स्थूल अर्थशास्त्राची व्याप्ती स्पष्ट करा.

स्थूल अर्थशास्त्राची व्याप्ती खालील मुद्द्यांवरून स्पष्ट होते:

1. उत्पन्न व रोजगार सिद्धांत: यात राष्ट्रीय उत्पन्न आणि रोजगार पातळी कशी ठरते याचा अभ्यास केला जातो.
2. सर्वसाधारण किंमत पातळी आणि भाववाढ: अर्थव्यवस्थेतील सामान्य किंमत पातळी कशी ठरते आणि ती का बदलते (चढ-उतार) याचा अभ्यास.
3. आर्थिक वृद्धी आणि विकासाचे सिद्धांत: विकसित आणि विकसनशील देशांतील वृद्धी आणि विकासाच्या समस्यांचा अभ्यास.
4. विभाजनाचा समग्रलक्षी सिद्धांत: एकूण राष्ट्रीय उत्पन्नात खंड, वेतन, व्याज आणि नफा यांचा वाटा कसा ठरतो याचा अभ्यास.

(२) मक्तेदारीची कोणतीही चार वैशिष्ट्ये स्पष्ट करा.

1. एकच विक्रेता: मक्तेदारीत वस्तूचा उत्पादन करणारा किंवा विक्री करणारा एकच असतो.
2. पर्यायी वस्तूंचा अभाव: मक्तेदाराच्या वस्तूला जवळचा पर्याय उपलब्ध नसतो.
3. प्रवेशावर निर्बंध: कायदेशीर, नैसर्गिक किंवा तांत्रिक कारणांमुळे नवीन स्पर्धकांना बाजारात प्रवेश करणे कठीण असते.
4. मूल्यभेद: मक्तेदार एकाच वस्तूसाठी वेगवेगळ्या ग्राहकांकडून वेगवेगळी किंमत आकारू शकतो.

(३) उपयोगितेची कोणतीही चार वैशिष्ट्ये स्पष्ट करा.

1. सापेक्ष संकल्पना: उपयोगिता स्थळ आणि काळानुसार बदलते. (उदा. हिवाळ्यात लोकरी कपड्यांची उपयोगिता जास्त असते).
2. व्यक्तिनिष्ठ संकल्पना: उपयोगिता व्यक्तीनुसार बदलते. (उदा. साक्षर व्यक्तीला पुस्तकाची उपयोगिता असते, निरक्षराला नाही).
3. नैतिकदृष्ट्या तटस्थ: उपयोगितेत चांगल्या-वाईटाचा विचार केला जात नाही. (उदा. सुरीचा वापर फळे कापण्यासाठी किंवा इजा करण्यासाठी होऊ शकतो, दोन्हीत उपयोगिता आहे).
4. उपयोगिता व आनंद यात फरक: औषधांमध्ये उपयोगिता असते, पण ते घेताना आनंद मिळतोच असे नाही.

(४) राष्ट्रीय उत्पन्न मापनातील कोणत्याही चार व्यावहारिक अडचणी स्पष्ट करा.

1. दुहेरी गणनेची समस्या: वस्तू मध्यम आहे की अंतिम हे ठरवणे कठीण असते, ज्यामुळे एकाच वस्तूची दोनदा गणना होऊ शकते.
2. अविश्वसनीय सांख्यिकीय आकडेवारी: विकसनशील देशात ग्रामीण क्षेत्रातून मिळणारी आकडेवारी अनेकदा अंदाजे आणि चुकीची असते.
3. घसारा मोजण्यातील अडचणी: भांडवली वस्तूंचे आयुष्य आणि वापर यावरून घसारा मोजण्याचे अचूक निकष ठरवणे कठीण असते.
4. स्व-उपभोगासाठीचे उत्पादन: शेतकरी स्वतःच्या उपभोगासाठी जे धान्य ठेवतात, त्याचे बाजारमूल्य मोजणे कठीण असते.

प्रश्न ४. खालील विधानांशी आपण सहमत आहात, की नाही ते सकारण स्पष्ट करा (कोणतेही तीन). [१२]

(१) घटत्या सीमांत उपयोगितेच्या सिद्धांताला कोणतेही अपवाद नाहीत.
मत: मी या विधानाशी असहमत आहे.
कारणे:

1. या सिद्धांताला अनेक अपवाद मानले जातात, जसे की 'छंद' (दुर्मिळ तिकिटे, नाणी गोळा करणे).
2. 'कंजूष व्यक्ती' (ज्याला पैशाचा साठा वाढवताना अधिक आनंद मिळतो).
3. 'मद्यपी व्यक्ती' (नशेच्या प्रत्येक पेयाबरोबर नशा वाढते, असे वाटते).
4. जरी हे भासमान अपवाद असले तरी सिद्धांतात ते अपवाद म्हणून चर्चिले जातात.

(२) श्रमाचा पुरवठा वक्र मागे वळणारा असतो.
मत: मी या विधानाशी सहमत आहे.
कारणे:

1. सुरुवातीला मजुरीचा दर वाढला की कामगार जास्त तास काम करतात (पुरवठा वाढतो).
2. परंतु, एका विशिष्ट पातळीनंतर मजुरी वाढली तरी कामगार आरामाला (विश्रांतीला) पसंती देतात.
3. त्यामुळे कामाचे तास कमी होतात आणि पुरवठा वक्र डावीकडे वरच्या बाजूला (मागे) वळतो.

(३) पूर्ण स्पर्धेच्या बाजारपेठेत वस्तूची किंमत, मागणी व पुरवठ्याच्या संतुलनावरून ठरते.
मत: मी या विधानाशी सहमत आहे.
कारणे:

1. पूर्ण स्पर्धेत असंख्य विक्रेते आणि ग्राहक असतात, त्यामुळे एकटा विक्रेता किंमत ठरवू शकत नाही.
2. ज्या बिंदूवर एकूण मागणी आणि एकूण पुरवठा समान होतात (समतोल बिंदू), तिथे 'समतोल किंमत' निश्चित होते.
3. मार्शल यांनी कात्रीच्या दोन पात्यांचे उदाहरण देऊन हे स्पष्ट केले आहे.

(४) भारतात भांडवली बाजार महत्त्वाची भूमिका पार पाडतात.
मत: मी या विधानाशी सहमत आहे.
कारणे:

1. भांडवली बाजार उद्योगांसाठी दीर्घकालीन वित्तपुरवठा उपलब्ध करतो.
2. बचतीचे रूपांतर गुंतवणुकीत करण्यासाठी मदत करतो.
3. पायाभूत सुविधांच्या विकासासाठी निधी पुरवतो.

प्रश्न ५. खालील तक्ता, आकृती, उतारा अभ्यासून विचारलेल्या प्रश्नांची उत्तरे लिहा (कोणतेही दोन). [८]

(i) तक्त्यावरून उदाहरणे सोडवा:

घटक	रक्कम (कोटी ₹)
उपभोग (C)	८००
गुंतवणूक (I)	७००
शासकीय खर्च (G)	४००
निव्वळ निर्यात (X - M)	-१५०
घसारा (D)	१००

(१) वरील तक्त्याच्या आधारे स्थूल देशांतर्गत उत्पादन (GDP) काढा.

सूत्र: \( GDP = C + I + G + (X - M) \)
\( GDP = 800 + 700 + 400 + (-150) \)
\( GDP = 1900 - 150 \)
\( GDP = 1750 \) कोटी ₹

(२) वरील तक्त्याच्या आधारे निव्वळ देशांतर्गत उत्पादन (NDP) काढा.

सूत्र: \( NDP = GDP - D \) (घसारा)
\( NDP = 1750 - 100 \)
\( NDP = 1650 \) कोटी ₹

(ii) खालील आकृत्यांमधील मागणी वक्राची किंमत लवचिकता कोणती आहे ते ओळखा.

1. आकृती (१): य अक्षाला समांतर रेषा.
   उत्तर: संपूर्ण अलवचिक मागणी (Ed = 0)
2. आकृती (२): क्ष अक्षाला समांतर रेषा.
   उत्तर: संपूर्ण लवचिक मागणी (Ed = ∞)
3. आकृती (३): आयताकृती परिवलय (Rectangular Hyperbola).
   उत्तर: एकक लवचिक मागणी (Ed = 1)
4. आकृती (४): तीव्र उताराचा वक्र (Steeper slope).
   उत्तर: कमी लवचिक मागणी (Ed < 1)

(iii) उतारा अभ्यासून प्रश्नांची उत्तरे:

(१) बँक राष्ट्रीयकरणाचे दोन फायदे सांगा.

उत्तर: १) शहरी व ग्रामीण भागात कर्जपुरवठा वाढला. २) शेती व किरकोळ व्यापारी यांसारख्या वंचित घटकांना कर्जे मिळू लागली.

(२) बँका लोकांना पुरवत असलेल्या विविध सेवा लिहा.

उत्तर: सुरक्षित ठेव कप्पा (Locker), डिमॅट सुविधा, इंटरनेट बँकिंग, मोबाइल बँकिंग.

(३) वरील उताऱ्याविषयी आपले मत लिहा.

उत्तर: बँक राष्ट्रीयकरणामुळे बँकिंग सेवांचा विस्तार झाला आणि सामान्य माणसाला व दुर्लक्षित क्षेत्रांना आर्थिक प्रवाहात आणण्यास मदत झाली. हे आर्थिक विकासासाठी एक सकारात्मक पाऊल होते.

प्रश्न ६. सविस्तर उत्तरे लिहा (कोणतेही दोन). [१६]

(१) मागणीतील विचलन व मागणीतील बदल आकृतीच्या साहाय्याने स्पष्ट करा.

अ) मागणीतील विचलन (Variation in Demand): जेव्हा इतर परिस्थिती स्थिर असून केवळ किमतीत बदल झाल्यामुळे मागणी बदलते, तेव्हा त्यास मागणीतील विचलन म्हणतात. याचे दोन प्रकार आहेत:

• १. मागणीचा विस्तार (Expansion): किंमत कमी झाल्यामुळे मागणी वाढते. (एकाच मागणी वक्रावर खालच्या दिशेने).
• २. मागणीचा संकोच (Contraction): किंमत वाढल्यामुळे मागणी कमी होते. (एकाच मागणी वक्रावर वरच्या दिशेने).

ब) मागणीतील बदल (Change in Demand): जेव्हा किंमत स्थिर असून इतर घटकातील (उत्पन्न, आवडीनिवडी) बदलांमुळे मागणी बदलते, तेव्हा त्यास मागणीतील बदल म्हणतात. याचे दोन प्रकार आहेत:

• १. मागणीतील वृद्धी (Increase): इतर अनुकूल बदलांमुळे मागणी वाढते. (मागणी वक्र उजवीकडे सरकतो).
• २. मागणीतील ऱ्हास (Decrease): इतर प्रतिकूल बदलांमुळे मागणी कमी होते. (मागणी वक्र डावीकडे सरकतो).

(टीप: परीक्षेत या स्पष्टीकरणासोबत योग्य आकृत्या काढणे आवश्यक आहे.)

(२) निर्देशांकांचा अर्थ स्पष्ट करून निर्देशांक रचनेच्या पायऱ्या स्पष्ट करा.

अर्थ: निर्देशांक हे एक सांख्यिकीय साधन आहे, जे ठराविक कालावधीत चलांमधील (उदा. किंमत, उत्पादन) बदल मोजण्यासाठी वापरले जाते.

निर्देशांक रचनेच्या पायऱ्या:

1. निर्देशांकाचा हेतू निश्चित करणे: निर्देशांक कशासाठी तयार करायचा आहे हे आधी स्पष्ट असावे.
2. मूळ वर्षाची निवड: ज्या वर्षाशी तुलना करायची आहे ते वर्ष (Base Year) सामान्य असावे, नैसर्गिक आपत्तींचे नसावे.
3. वस्तूंची निवड: लोकांच्या सवयी आणि आवडीनुसार प्रातिनिधिक वस्तूंची निवड करावी.
4. वस्तूंच्या किमतींची निवड: अचूक आणि विश्वासार्ह ठिकाणावरून किमती मिळवाव्या लागतात.
5. योग्य सरासरीची निवड: अंकगणितीय मध्य (Arithmetic Mean) हे सामान्यतः वापरले जाते.
6. योग्य भाराची निवड: वस्तूंना त्यांच्या महत्त्वानुसार भार (Weight) देणे आवश्यक असते (राशी किंवा मूल्य भार).
7. योग्य सूत्राची निवड: योग्य पद्धत (उदा. लास्पिअर, पाशे) निवडून निर्देशांक काढावा.

(३) सार्वजनिक उत्पन्नाचे विविध स्रोत स्पष्ट करा.

सार्वजनिक उत्पन्नाचे (शासकीय उत्पन्नाचे) मुख्य दोन स्रोत आहेत:
अ) कर उत्पन्न (Tax Revenue):

1. प्रत्यक्ष कर: जो कर ज्या व्यक्तीवर लावला जातो, त्यानेच तो भरायचा असतो. उदा. वैयक्तिक प्राप्तिकर (Income Tax), संपत्ती कर.
2. अप्रत्यक्ष कर: वस्तू व सेवांवर लावला जाणारा कर. याचा बोजा दुसऱ्यावर ढकलला जातो. उदा. वस्तू व सेवा कर (GST).

ब) करेतर उत्पन्न (Non-Tax Revenue):

1. शुल्क (Fees): शासनाने पुरवलेल्या सेवांबद्दल दिलेला मोबदला. उदा. शिक्षण फी, नोंदणी शुल्क.
2. सार्वजनिक उपक्रमांच्या किमती: रेल्वे, पोस्ट यांसारख्या सेवांच्या किमती.
3. विशेष अधिभार (Special Assessment): विशिष्ट भागात सोयी सुविधा पुरवल्यामुळे तिथल्या मालमत्तेचे मूल्य वाढल्यास त्यावर लावला जाणारा कर.
4. दंड (Fines): नियम मोडल्याबद्दल होणारी शिक्षा. उदा. वाहतूक नियम मोडणे.
5. भेटी व अनुदाने: विदेशी सरकार किंवा संस्थांकडून मिळणारी मदत.
6. कर्ज: सरकार जेव्हा जनतेकडून किंवा विदेशी बँकांकडून कर्ज घेते.

For more study materials, visit: Omtex Classes