Maharashtra Board Class 12 Biology (Marathi) Question Paper Solutions Feb 2025

बोर्ड प्रश्नपत्रिका: फेब्रुवारी २०२५
जीवशास्त्र (BIOLOGY)

वेळ: ३ तास (Time: 3 Hrs.)

एकूण गुण: ७० (Max. Marks: 70)

विभाग – अ (SECTION – A)

प्र. १. खालील बहुपर्यायी प्रश्नांसाठी अचूक उत्तर निवडा व लिहा : [१०]

(i) बंगाल मधील आतंकी जलवासीय वनस्पती (Terror of Bengal) असे कोणास संबोधतात?

• (अ) कमळ
• (ब) पिस्टीया (Pistia)
• (क) जलकुंभी (Eichhornia)
• (ड) व्हॅलीसनेरीया (Vallisneria)

उत्तर: (क) जलकुंभी (Eichhornia)

(ii) पुष्प फिके रंग, उग्र दर्प व खाण्यास योग्य असे परागकण हे गुणधर्म दाखवत असल्यास हे कोणत्या प्रकारचे परागीकरण आहे?

• (अ) वाऱ्यामार्फत
• (ब) वटवाघूळामार्फत
• (क) पक्षांमार्फत
• (ड) कीटकामार्फत

उत्तर: (ड) कीटकामार्फत
(खाद्य परागकण हे कीटकांना आकर्षित करण्याचे वैशिष्ट्य आहे - Entomophily).

(iii) शुक्रपेशीच्या कोणत्या भागात अंडपेशीच्या आवरणात (corona radiata) शिरकाव करणारे विकर असते?

• (अ) शेपूट
• (ब) मध्यभाग
• (क) मान
• (ड) शीर (Head)

उत्तर: (ड) शीर
(शुक्राणूच्या शीर्षावरील ऍक्रोसोममध्ये हे विकर असतात).

(iv) ज्वालामुखी बेटाच्या नवनिर्मिती नंतर पक्षांच्या गणसंख्येत एका जनुकात दुर्मिळ युग्मविकल्पी नोंदवली गेली, जी मुख्य भूभागीय त्याच प्रजाती (species) पेक्षा खूप जास्त प्रमाणात प्रचलित झाली. सदर परिणाम ______ परिणाम म्हणून संबोधला जातो.

• (अ) संस्थापकीय / फाऊंडर (Founder)
• (ब) बोहर
• (क) बॉटल नेक
• (ड) हाल्डेन

उत्तर: (अ) संस्थापकीय / फाऊंडर (Founder)

(v) वनस्पतींत प्ररोह मृत्यू (die-back of shoot) कमतरता लक्षण आढळून आले. ते टाळण्यासाठी या ______ खनिजाचा उपयोग करतात.

• (अ) झींक (zinc)
• (ब) स्फूरद (sulphur)
• (क) लोह (iron)
• (ड) तांबे (copper)

उत्तर: (ड) तांबे (copper)

(vi) कपाशीमध्ये कीटकापासून बचाव करण्याचा गुणधर्म ______ द्वारे जनुकाचा अंतर्भाव करून विकसित केला जातो.

• (अ) बॅसिलस थुरिजिएन्सीस (Bacillus thuringiensis)
• (ब) बॅसिलस सबटीलीस (Bacillus subtilis)
• (क) बॅसिलस पॉलीमिक्सा (Bacillus polymyxa)
• (ड) इस्चरिशिया कोलाय (Escherichia coli)

उत्तर: (अ) बॅसिलस थुरिजिएन्सीस (Bacillus thuringiensis)

(vii) ज्या सहजीवनात एका प्रजातीचे नुकसान होत असेल व दुसऱ्या प्रजातीवर कोणताही परिणाम होत नसेल तर ते सहजीवन ______ होय.

• (अ) सहभोजी (commensalism)
• (ब) परजीवी (parasitism)
• (क) असहभोजी (amensalism)
• (ड) सहपरोपकारिता (mutualism)

उत्तर: (क) असहभोजी (amensalism)

(viii) साल असलेल्या वृक्षाच्या खोडावर वायूविजनासाठी (gas exchange) सूक्ष्म छिद्रे आढळतात, त्यास ______ म्हणतात.

• (अ) पर्णरंध्र (stomata)
• (ब) जलरंध्र (hydathode)
• (क) निलये (ventricles)
• (ड) खोडरंध्र (lenticels)

उत्तर: (ड) खोडरंध्र (lenticels)

(ix) दिलेल्या अन्नसाखळीत जर वनस्पती १००० ज्यूल प्रकाश ऊर्जा शोषून घेत असतील तर सिंहासाठी किती ऊर्जा उपलब्ध आहे?
वनस्पती \(\rightarrow\) हरिण \(\rightarrow\) सिंह
(उत्पादक) (शाकाहारी) (मांसाहारी)

• (अ) १० ज्यूल
• (ब) १०० ज्यूल
• (क) १००० ज्यूल
• (ड) ०.१ ज्यूल

उत्तर: (अ) १० ज्यूल
(१०% नियमानुसार: वनस्पती १००० J -> हरिण १०० J -> सिंह १० J).

(x) स्वादुपिंडाच्या ______ पेशीतून ग्लुकेगॉन पाझरते.

• (अ) पी. पी.
• (ब) अल्फा
• (क) डेल्टा
• (ड) बीटा

उत्तर: (ब) अल्फा

HSC Biology

• Biology - July 2025 - English Medium View Answer Key
• Biology - March 2025 - English Medium View Answer Key
• Biology - March 2025 - Marathi Medium View Answer Key
• Biology - March 2025 - Hindi Medium View Answer Key
• Biology - March 2024 - English Medium View Answer Key Answer Key
• Biology - March 2024 - Hindi Medium View Answer Key
• Biology - July 2024 - English Medium View Answer Key
• Biology - March 2023 - English Medium View Answer Key
• Biology - July 2023 - English Medium View Answer Key
• Biology - March 2022 - English Medium View Answer Key
• Biology - July 2022 - English Medium View Answer Key
• Biology - MARCH 2013 View
• Biology - OCTOBER 2013 View
• Biology - MARCH 2014 View
• Biology - OCTOBER 2014 View
• Biology - MARCH 2015 View
• Biology - JULY 2015 View
• Biology - MARCH 2016 View
• Biology - JULY 2016 View
• Biology - MARCH 2017 View
• Biology - JULY 2017 View

प्र. २. खालील प्रश्नांची उत्तरे लिहा : [८]

(i) पर्ण बाष्पोत्सर्जन (transpiration) अधिक झाल्यास पर्णावर त्याचा काय परिणाम होतो?

उत्तर: पाने कोमेजतात किंवा त्यांना ग्लानी येते (Wilting). पाण्याचे प्रमाण कमी झाल्यामुळे ताठरता (turgidity) कमी होते.

(ii) धोक्यात असणाऱ्या प्रजातींची जनुकीय दृष्ट्या सारखी असणारी अनेक रोपे मिळविण्यासाठी वनस्पती प्रजननाची कोणती पद्धती वापरली जाऊ शकते?

उत्तर: उती संवर्धन (Tissue Culture) किंवा सूक्ष्मप्रवर्धन (Micropropagation).

(iii) व्याख्या लिहा : शुक्राणूजनन (Spermatogenesis).

उत्तर: वृषणामध्ये द्विगुणित आदिशुक्रपेशींपासून (spermatogonia) एकगुणित, सूक्ष्म आणि चल नरयुग्मक (शुक्राणू) तयार होण्याच्या प्रक्रियेला शुक्राणूजनन म्हणतात.

(iv) वाढीचा भव्य काळ म्हणजे काय? (Grand period of growth)

उत्तर: वाढीच्या वक्रामध्ये (sigmoid curve) जो टप्पा सर्वात वेगवान वाढीचा असतो (exponential phase), जिथे कमाल वाढ होते, त्यास वाढीचा भव्य काळ किंवा 'ग्रँड पिरियड ऑफ ग्रोथ' म्हणतात.

(v) 5' AUG 3' चा अँटीकोडॉन लिहा.

उत्तर: 3' UAC 5'

(vi) मक्याच्या फुलांसाठीचा परागीकरणाचा कारक घटक नमूद करा.

उत्तर: वारा (Wind / Anemophily).

(vii) मुळांकडून जमिनीतून जलशोषणाच्या प्रक्रियेतील पहिली पायरी कोणती आहे?

उत्तर: अंतःशोषण (Imbibition).

(viii) प्रौढांमध्ये थायरॉईडच्या अतिस्रावामुळे (हायपरथायरॉईडिझम) निर्माण होणाऱ्या संप्रेरकीय आजाराचे नाव लिहा.

उत्तर: बहिर्नेत्री गलगंड (Exophthalmic Goiter) किंवा ग्रेव्हचा आजार (Graves' disease).

विभाग – ब (SECTION – B)

खालील पैकी कोणत्याही आठ प्रश्नांची उत्तरे लिहा : [१६]

प्र. ३. पाळीव मधमाश्यांच्या दोन प्रजातींची नावे लिहा व पीक वर्धनातील त्यांची भूमिका नमूद करा.

उत्तर:

प्रजाती: १. Apis mellifera (युरोपियन मधमाशी) २. Apis cerana indica (भारतीय मधमाशी).

भूमिका: त्या उत्तम परागवाहक आहेत. फुलांमधील मकरंद गोळा करताना त्या परागकणांचे वहन करतात, ज्यामुळे फलन होऊन पिकांच्या उत्पादनात (उदा. सूर्यफूल, मोहरी) लक्षणीय वाढ होते.

प्र. ४. (अ) ऑक्सिजनयुक्त रक्त वाहून नेणाऱ्या शिरेचे नाव लिहा.
(ब) प्रतिहारी शीर (portal vein) सामान्य शीरेहून भिन्न कशी असते?

उत्तर:

(अ) फुप्फुस शिर (Pulmonary vein) - फुप्फुसाकडून हृदयाकडे ऑक्सिजनयुक्त रक्त नेते.

(ब) सामान्य शीर शरीराच्या उतींमधील केशवाहिन्यांपासून सुरू होते आणि हृदयात संपते. तर प्रतिहारी शीर (Portal vein) एका अवयवाच्या केशवाहिन्यांपासून सुरू होते आणि हृदयाकडे न जाता दुसऱ्या अवयवाच्या केशवाहिन्यांमध्ये संपते (उदा. यकृत प्रतिहारी शीर).

प्र. ५. आरोग्य कर्मचारी पहाडी भागातील लोकांना कोणत्या अभावात्मक आजारास प्रतिबंध करण्याचा सल्ला देईल? या भागात कोणत्या सूक्ष्मपोषक घटकांची कमतरता असते?

उत्तर:

आजार: गलगंड (Simple Goiter).

सूक्ष्मपोषक घटक: आयोडीन (Iodine) - पहाडी भागातील जमिनीत व पाण्यात आयोडीनची कमतरता असते.

प्र. ६. मलेरिया आणि फायलॅरिअॅसीससाठी कारणीभूत असणाऱ्या वाहकांची अनुक्रमाने नावे लिहा.

उत्तर:

• मलेरिया: मादी अ‍ॅनोफिलीस (Anopheles) डास.
• फायलॅरिअॅसीस (हत्तीरोग): मादी क्युलेक्स (Culex) डास.

प्र. ७. ४७ गुणसूत्रे असलेल्या दोन गुणसूत्री विकारांची नावे लिहा. त्यांचे जनुकविधा/जनुकरूप (genotype) नमूद करा.

उत्तर:

1. डाउन्स सिंड्रोम (Down's Syndrome): जनुकरूप: 45 + XY किंवा 45 + XX (२१ व्या जोडीत ट्रायसोमीमुळे एकूण ४७).
2. क्लाईन्फेल्टर्स सिंड्रोम (Klinefelter's Syndrome): जनुकरूप: 44 + XXY (एकूण ४७).

प्र. ८. सदर दिलेल्या रचना कोणत्या जननस्तरापासून तयार होतात?
(i) युस्टेशियन नळी (Eustachian tube)
(ii) पिनियल पिंड ग्रंथी (Pineal gland)
(iii) कर्णमध्य (Middle ear)
(iv) कर्णमध्याचे अस्तर (Lining of middle ear)

उत्तर:

1. युस्टेशियन नळी: अंतर्जनस्तर (Endoderm)
2. पिनियल पिंड ग्रंथी: बहिर्जनस्तर (Ectoderm)
3. कर्णमध्य (हाडे/रचना): मध्यजनस्तर (Mesoderm)
4. कर्णमध्याचे अस्तर: अंतर्जनस्तर (Endoderm)

प्र. ९. वातावरणीय बदलामुळे फळविक्रेत्याने घेतलेल्या फळांना पिकण्यासाठी (ripening) जास्त काळ लागत होता. फळे लवकर पिकण्यासाठी फळविक्रेत्यास कोणते वायुरूप वृद्धी नियामक (gaseous growth regulator) सुचवाल? त्या वृद्धी नियामकाचा वनस्पतीमध्ये असणारा स्रोत लिहा.

उत्तर:

वृद्धी नियामक: इथिलिन (Ethylene).

वनस्पतीमधील स्रोत: पिकणारी फळे, फुले आणि जीर्ण होत असलेली पाने (Senescent leaves) यामध्ये याचे संश्लेषण होते.

प्र. १०. आवृत्तबीजी वनस्पतीमधील (angiosperms) परागकणाची दोन पेशीय अवस्था स्पष्ट करा.

उत्तर:

परागकण (Microspore) पहिल्या सूत्री विभाजनाने (Mitosis) दोन असमान पेशींमध्ये विभागला जातो:

1. शाकीय पेशी (Vegetative Cell): आकाराने मोठी असते, त्यात मुबलक अन्नसाठा असतो आणि एक मोठा अनियमित केंद्रक असतो.
2. जनन पेशी (Generative Cell): आकाराने लहान, तरफेसारखी असते आणि ती शाकीय पेशीच्या पेशीद्रव्यात तरंगते. पुढे जाऊन ती नर्युग्मक तयार करते.

बहुतेक आवृत्तबीजी वनस्पतींमध्ये याच अवस्थेत परागकण बाहेर पडतात.

प्र. ११. डी.एन.ए. च्या भिन्न-उत्प्रेरक कार्यपद्धती (heterocatalytic function) व स्वयं-उत्प्रेरक कार्यपद्धती (autocatalytic function) यांतील फरक लिहा.

उत्तर:

• स्वयं-उत्प्रेरक (Autocatalytic): जेव्हा डीएनए स्वतःचीच प्रतिकृती (Replica) तयार करण्यासाठी कार्य करतो (प्रतिकृतीकरण / Replication).
• भिन्न-उत्प्रेरक (Heterocatalytic): जेव्हा डीएनए आरएनए (RNA) किंवा प्रथिने (Proteins) यांसारख्या इतर रेणूंच्या निर्मितीचे मार्गदर्शन करतो (प्रतिलेखन / भाषांतरण).

प्र. १२. बाष्पोत्सर्जन (transpiration) म्हणजे काय? बिंदूत्सर्जन (guttation) पेक्षा ते कसे भिन्न आहे?

उत्तर:

बाष्पोत्सर्जन: वनस्पतींच्या वायवी भागांतून (मुख्यतः पानांमधून) वाफेच्या स्वरूपात पाणी गमावण्याच्या प्रक्रियेला बाष्पोत्सर्जन म्हणतात.

फरक: बाष्पोत्सर्जनात पाणी वाफेच्या रूपात रंध्रांवाटे बाहेर पडते, तर बिंदूत्सर्जनात पाणी द्रवाच्या रूपात पानांच्या कडेला असलेल्या जलरंध्रांवाटे (Hydathodes) बाहेर पडते.

प्र. १३. कारण लिहा : Rh – ve असणाऱ्या मातेचा गर्भ Rh + ve असल्यास तिला Rh प्रतिद्रव्य (anti Rh antibodies) टोचले जाते.

उत्तर:

हे 'एरिथ्रोब्लास्टोसिस फीटॅलिस' (Erythroblastosis fetalis / HDN) हा गंभीर आजार टाळण्यासाठी केले जाते. पहिल्या प्रसूतीदरम्यान गर्भाचे Rh+ रक्त मातेच्या Rh- रक्ताच्या संपर्कात येऊ शकते, ज्यामुळे मातेच्या शरीरात Rh विरुद्ध अँटीबॉडीज तयार होतात. जर दुसरी गर्भधारणा Rh+ असेल, तर या अँटीबॉडीज गर्भाच्या तांबड्या रक्तपेशी नष्ट करू शकतात. हे टाळण्यासाठी मातेची रोगप्रतिकारक शक्ती सक्रिय होण्यापूर्वीच बाहेरून अँटी-Rh अँटीबॉडीज (उदा. Rogham) देऊन गर्भाच्या रक्तपेशी नष्ट केल्या जातात.

प्र. १४. सदर गुणसूत्रीय विपथने ओळखा :

[आकृती प्र. १४ पहा]

(i) A B C D E F G H → A B C F G H ( D E चा लोप)

(ii) A B C D E F G H → P Q R C D E F G H (दुसऱ्या गुणसूत्राचा भाग जोडला जाणे)

(iii) A B C D E F G H → A B C D C D E F G H (C D ची पुनरावृत्ती)

(iv) A B C D E F G H → A D C B E F G H (B C D उलट होणे)

उत्तर:

1. लोप (Deletion): गुणसूत्राचा D आणि E भाग नष्ट झाला आहे.
2. स्थानांतरण (Translocation): AB भाग जाऊन त्याजागी PQR हा भाग आला आहे.
3. द्विगुणन (Duplication): CD हा भाग दोनदा आला आहे.
4. व्यस्तता / उलटापालट (Inversion): BCD हा भाग उलटून DCB झाला आहे.

विभाग – क (SECTION – C)

खालील पैकी कोणत्याही आठ प्रश्नांची उत्तरे लिहा : [२४]

प्र. १५. सदर तक्ता पूर्ण करा :

अवयव स्थान	स्वायत्त चेतासंस्थीय परिणाम (Sympathetic)	आद्यंत स्वायत्त चेतासंस्थीय परिणाम (Parasympathetic)
(i) हृदयाचे ठोके	वाढणे	कमी होणे (Decreases)
(ii) रक्तवाहिन्या	आकुंचन (Constricts)	प्रसरण पावणे
(iii) धमनी रक्तदाब	वाढणे (Increases)	कमी होणे
(iv) डोळ्याचा पटल	प्रसरण पावणे (Dilates)	आकुंचन पावणे
(v) जठर व आतड्यातील हालचाल	आंत्रचलन कमी होणे	वाढणे / वेगवान होणे (Increases)
(vi) मूत्राशय	शिथिल होणे	आकुंचन पावणे (Contracts)

प्र. १६. (अ) धमनीच्या आडव्या छेदाची (T.S. of artery) सुबक, नामनिर्देशित आकृती काढा.
(ब) त्वचेच्या पृष्ठभागालगत (superficially placed) असणाऱ्या दोन धमन्यांची नावे लिहा.

उत्तर:

(अ) आकृती: (विद्यार्थ्यांनी धमनीच्या आडव्या छेदाची आकृती काढावी ज्यात बाह्य आवरण/Tunica Externa, मध्य आवरण/Tunica Media आणि अंतः आवरण/Tunica Interna स्पष्ट दिसेल).

(ब) वरच्या थरातील धमन्या: रेडियल धमनी (Radial artery - मनगट), कॅरोटिड धमनी (Carotid artery - मान), किंवा टेम्पोरल धमनी.

प्र. १७. जनुकीय संकेताची (genetic code) कोणतीही सहा वैशिष्ट्ये लिहा.

उत्तर:

1. त्रिक संकेत (Triplet Nature): तीन न्यूक्लियोटाइड मिळून एक अमायनो आम्लाचा संकेत बनतो.
2. सार्वत्रिकता (Universality): हा संकेत जवळजवळ सर्व सजीवांमध्ये सारखाच असतो.
3. असंदेह (Non-ambiguous): एक कोडॉन फक्त एकाच अमायनो आम्लाचा निर्देश करतो.
4. अपभ्रंशता (Degeneracy): एका अमायनो आम्लासाठी एकापेक्षा जास्त कोडॉन असू शकतात.
5. सलगता (Commaless): हे संकेत विरामचिन्हांशिवाय सलग वाचले जातात.
6. प्रारंभ आणि समाप्ती संकेत: AUG हा प्रारंभ संकेत आहे, तर UAA, UAG, UGA हे समाप्ती संकेत आहेत.

प्र. १८. (अ) आर डी.एन.ए. (rDNA) तंत्रज्ञानात दोन विविध प्रतिबंधित विकरे वापरून आणि व्हेक्टर (vector) व दाता डी.एन.ए. (donor DNA) कापल्यास, आर डी.एन.ए. (rDNA) किंवा कायमेरिक डी.एन.ए. (chimeric DNA) तयार करण्यास कोणता अडथळा येतो? स्पष्ट करा.
(ब) कोणत्याही दोन प्रतिबंधित विकरांची नावे आणि त्यांचा स्रोत असलेल्या सजीवाचे नाव लिहा.

उत्तर:

(अ) अडथळा: जर दोन वेगवेगळी 'रिस्ट्रिक्शन एंझाइम्स' (विकरे) वापरली, तर तयार होणारी 'स्टिकी एण्ड्स' (चिकट टोके) एकमेकांना पूरक (complementary) नसतील. त्यामुळे वेक्टर डीएनए आणि दाता डीएनए एकमेकांना जोडले जाऊ शकणार नाहीत आणि डीएनए लायगेज (DNA Ligase) त्यांना जोडून आर-डीएनए तयार करू शकणार नाही.

(ब) उदाहरणे:

• EcoRI - स्रोत: Escherichia coli
• HindIII - स्रोत: Haemophilus influenzae

प्र. १९. (अ) उत्क्रांतीचा पुरावा म्हणून अवशेषी अवयव असतात, याचे स्पष्टीकरण दया.
(ब) मानवातील कोणत्याही दोन अवशेषी अवयवांची उदाहरणे लिहा.

उत्तर:

(अ) स्पष्टीकरण: अवशेषी अवयव म्हणजे सजीवांमधील असे अवयव जे ऱ्हास पावलेले किंवा अकार्यक्षम असतात, परंतु त्यांच्या पूर्वजांमध्ये ते कार्यक्षम होते. हे अवयव असे दर्शवतात की सजीवांची उत्क्रांती अशा पूर्वजांपासून झाली आहे ज्यांच्यात हे अवयव पूर्ण विकसित होते.

(ब) उदाहरणे: आंत्रपुच्छ (Vermiform Appendix), माकडहाड (Coccyx), अक्कलदाढ (Wisdom teeth).

प्र. २०. जलसंभाव्य (water potential) म्हणजे काय? वनस्पती मधील जलशोषणावर (water absorption) परिणाम करणारे कोणतेही चार घटक लिहा.

उत्तर:

जलसंभाव्य (\(\Psi_w\)): शुद्ध पाण्यातील रेणूंची मुक्त उर्जा आणि द्रावणातील पाण्याच्या रेणूंची मुक्त उर्जा यातील फरकाला जलसंभाव्य म्हणतात. हे पाणी वाहण्याची दिशा ठरवते.

परिणाम करणारे घटक:

1. मृदेतील उपलब्ध पाणी (केशाकर्षण पाणी).
2. मृदा द्रावणाची सहंती (Soil solution concentration).
3. मृदेतील हवा/ऑक्सिजन (Aeration).
4. मृदेचे तापमान (योग्य तापमान २०°C - ३०°C).

प्र. २१. वनस्पतीतील बीजांकुरण ते मृत्यू पर्यंतचा विकसन प्रवाह तक्ता काढा.

उत्तर:

Diagrammatic Representation: (Students are required to draw this diagram only]

Diagrammatic Representation: (For Better Understanding of the concept. Students are not required to draw this diagram.)

विकसन प्रवाह तक्ता:

बीजांकुरण (Germination) \(\rightarrow\) शाकीय वाढ/बाल्यावस्था (Juvenile Phase) \(\rightarrow\) प्रजनन अवस्था (Reproductive Phase) \(\rightarrow\) परिपक्वता (Maturation/Fruiting) \(\rightarrow\) वार्धक्य (Senescence) \(\rightarrow\) मृत्यू (Death)

प्र. २२. जैवखतात प्रामुख्याने कोणत्या घटकाचे स्थिरीकरण केले जाते? जैवखताचे लाभ नमूद करा.

उत्तर:

घटक: वातावरणातील नायट्रोजन (N₂).

लाभ:

• रासायनिक खतांपेक्षा स्वस्त असतात.
• पर्यावरणपूरक आणि प्रदूषणमुक्त असतात.
• जमिनीचा पोत आणि सुपीकता वाढवतात.
• जमिनीतील काही रोगकारक जंतूंना प्रतिबंध करतात.

प्र. २३. 'जैवसमृद्ध' (Biofortification) म्हणजे काय? जनुकपरावर्तित अन्न वनस्पती (GM food plants) संदर्भात स्पष्ट करा.

उत्तर:

जैवसमृद्धी (Biofortification): सार्वजनिक आरोग्य सुधारण्यासाठी पिकांमध्ये जीवनसत्त्वे, खनिजे किंवा प्रथिनांचे प्रमाण वाढवून पिकांचे संकरीकरण करण्याच्या पद्धतीला जैवसमृद्धी म्हणतात.

GM वनस्पतींच्या संदर्भात: जनुकीय अभियांत्रिकी वापरून हे लवकर साध्य करता येते. उदाहरणार्थ, गोल्डन राईस ही तांदळाची जनुकपरावर्तित जात आहे ज्यात 'अ' जीवनसत्वाचा पूर्वघटक (Beta-carotene) निर्माण करणारे जनुक घातले आहे, ज्यामुळे रातांधळेपणा कमी होण्यास मदत होते.

प्र. २४. अधिवास (habitat) आणि सुस्थान (niche) यांच्यातील फरक सांगा.

उत्तर:

अधिवास (Habitat)	सुस्थान (Niche)
सजीव राहतो ती प्रत्यक्ष जागा (पत्ता).	परिसंस्थेत सजीवाची कार्यात्मक भूमिका (व्यवसाय).
अनेक प्रजाती एकाच अधिवासात राहू शकतात.	प्रत्येक प्रजातीचे सुस्थान विशिष्ट असते.
उदा. तळे (Pond).	उदा. त्या तळ्यातील बेडकाचा भक्षक.

प्र. २५. 'विघटन' म्हणजे काय? 'विघटन चक्र' आकृतीसह दर्शवा.

उत्तर:

विघटन: जटिल सेंद्रिय पदार्थांचे (मृत वनस्पती/प्राणी) विघटकांद्वारे साध्या असेंद्रिय पदार्थांत (कार्बन डायऑक्साइड, पाणी, खनिजे) रूपांतर करण्याच्या प्रक्रियेला विघटन म्हणतात.

आकृती / प्रवाह:

मृत अवशेष (Detritus)
\(\downarrow\)
१. विखंडन (Fragmentation - गांडूळ इ.)
\(\downarrow\)
२. निक्षालन (Leaching - खनिजे जमिनीत झिरपतात)
\(\downarrow\)
३. अपचिती (Catabolism - जीवाणू/बुरशी)
\(\downarrow\)
४. ह्युमस निर्मिती (Humification)
\(\downarrow\)
५. खनिजीभवन (Mineralization)

प्र. २६. जैवविशालन (biomagnification) म्हणजे काय? प्रवाहताक्ता काढा आणि DDT च्या संदर्भाने त्याचे स्पष्टीकरण करा.

उत्तर:

जैवविशालन: अन्नसाखळीतील एका पोषण पातळीकडून दुसऱ्या पोषण पातळीकडे जाताना अविघटनशील विषारी पदार्थांची सहंती (concentration) वाढत जाण्याच्या प्रक्रियेला जैवविशालन म्हणतात.

DDT प्रवाह तक्ता:

पाणी (0.003 ppb)
\(\downarrow\)
झूप्लँक्टन / प्लवक (0.04 ppm)
\(\downarrow\)
लहान मासे (0.5 ppm)
\(\downarrow\)
मोठे मासे (2 ppm)
\(\downarrow\)
मासे खाणारे पक्षी (25 ppm)

स्पष्टीकरण: DDT हे पाण्यात विरघळत नाही पण चरबीत विरघळते. ते सजीवांच्या शरीरातून बाहेर टाकले जात नाही. प्रत्येक वरच्या स्तरावरील भक्षक जास्त प्रमाणात DDT जमा करतो. यामुळे सर्वोच्च भक्षकांमध्ये (पक्षी) कॅल्शियम चयापचय बिघडते आणि अंड्याची टरफले पातळ होतात.

विभाग – ड (SECTION – D)

खालील पैकी कोणत्याही तीन प्रश्नांची उत्तरे लिहा : [१२]

प्र. २७. (अ) अंधबिंदूचे (blind spot) मानवी डोळ्यातील स्थान सांगा.
(ब) प्रतिमानिर्मितीमधील नेत्रपटलाचे (Retina) महत्त्व लिहा.
(क) अंधूक प्रकाशात आणि तीव्र प्रकाशात ज्या नेत्रपेशी कार्यरत असतात त्यांची नावे लिहा.
(ड) कोणते रंगकणद्रव्य 'अ' जीवनसत्त्वापासून तयार होते?

उत्तर:

(अ) स्थान: डोळ्याच्या मागील बाजूस, जिथून दृष्टीचेता (Optic nerve) बाहेर पडते (Posterior pole) तिथे अंधबिंदू असतो.

(ब) रेटिनाचे महत्त्व: हा डोळ्याचा पडदा आहे जिथे वस्तूची प्रतिमा तयार होते. यात प्रकाशसंवेदी पेशी असतात ज्या प्रकाश लहरींचे रूपांतर चेतावेगांमध्ये करतात.

(क) पेशी: अंधूक प्रकाश: दंड पेशी (Rod cells); तीव्र प्रकाश: शंकू पेशी (Cone cells).

(ड) रंगकणद्रव्य: रेटिनल (Retinal) (जे रोडोप्सिनचा भाग आहे) हे 'अ' जीवनसत्वाचे (Vitamin A) व्युत्पन्न आहे.

प्र. २८. मानवी हृदयाच्या वहनपद्धतीची (conducting system of human heart) सुबक नामनिर्देशित आकृती काढून स्पष्टीकरण करा.

उत्तर:

[आकृती: हृदयाची वहन संस्था - SA Node, AV Node, Bundle of His, Purkinje Fibers दाखवणारी आकृती]

स्पष्टीकरण:

1. SA Node (शिरा-अलिंद गाठ): उजव्या अलिंदाच्या वरच्या बाजूला असते. हा नैसर्गिक 'पेसमेकर' आहे जो हृदयाचे ठोके सुरू करतो.
2. AV Node (अलिंद-निलय गाठ): उजव्या अलिंदाच्या खालील बाजूस असते. SA नोड कडून आवेग स्वीकारते आणि थोडा उशीर करून पुढे पाठवते.
3. Bundle of His (हिजचा जुडगा): AV नोड मधून निघतो आणि अलिंद-निलय पडद्यातून खाली जातो. याचे दोन भाग होतात.
4. Purkinje Fibers (पुर्किंजे तंतू): निलयांच्या भिंतींमध्ये पसरलेले तंतू जे निलयांचे आकुंचन घडवून आणतात.

प्र. २९. (अ) सुयोग्य उदाहरणासह अपूर्ण प्रभाव (incomplete dominance) आणि सहप्रभाव (codominance) यांचे स्पष्टीकरण दया.
(ब) तक्त्यासह जनुकरूप (genotype) दर्शवा.

उत्तर:

(अ) अपूर्ण प्रभाव: जेव्हा दोन्ही जनुके पूर्णपणे प्रभावी नसतात आणि संकरित संततीमध्ये दोघांचे मिश्रण (blending) दिसून येते.
उदाहरण: 'मिराबिलिस जलापा' (Mirabilis jalapa). लाल (RR) x पांढरा (rr) = गुलाबी (Rr).

सहप्रभाव: जेव्हा दोन्ही जनुके संकरित संततीमध्ये समान रीतीने आणि स्वतंत्रपणे व्यक्त होतात.
उदाहरण: जनावरांमधील रोन (Roan) रंग किंवा मानवातील AB रक्तगट.

अपूर्ण प्रभाव तक्ता:
P: लाल (RR) x पांढरा (rr)
F1: गुलाबी (Rr)
F2: १ लाल (RR) : २ गुलाबी (Rr) : १ पांढरा (rr)

सहप्रभाव तक्ता:
P: लाल (RR) x पांढरा (WW)
F1: रोन (RW) - चितकबरा
F2: १ लाल (RR) : २ रोन (RW) : १ पांढरा (WW)

प्र. ३०. व्याख्या लिहा :
(i) नलिका युग्मन (Siphonogamy)
(ii) विभग युग्मन (chalazogamy) व बिजांडद्वार युग्मन (porogamy) यातील फरक परागनालिकेच्या शिरकावास अनुसरून लिहा.
(iii)वरणीय युग्मन (mesogamy) ची आकृती काढून नामनिर्देशित करा.

उत्तर:

(i) नलिका युग्मन: परागनालिकेच्या माध्यमातून नरयुग्मकांचे अंडपेशीपर्यंत वहन करण्याच्या प्रक्रियेस नलिका युग्मन (Siphonogamy) म्हणतात.

(ii) फरक:

• बिजांडद्वार युग्मन (Porogamy): परागनलिका बिजांडद्वारामधून (Micropyle) बिजांडात प्रवेश करते (सर्वात सामान्य).
• विभग युग्मन (Chalazogamy): परागनलिका बिजांडाच्या तळाशी असलेल्या 'विभग' (Chalaza) भागातून प्रवेश करते.

(iii) आकृती (Mesogamy):

[आवरणीय युग्मन (Mesogamy) ची आकृती - जिथे परागनलिका आवरणामधून (Integuments) आत शिरताना दिसते]

प्र. ३१. (अ) व्याख्या लिहा : वंध्यत्व (infertility)
(ब) स्त्रीतील बीजवाहक नलिका (fallopian tube) अवरोधित असल्यास वंध्यत्वावर मात करण्यासाठी कोणती उपचार पद्धती अवलंबता येईल? थोडक्यात स्पष्टीकरण दया.
(क) शुक्राणू पेढी (sperm bank) म्हणजे काय?

उत्तर:

(अ) वंध्यत्व: असुरक्षित लैंगिक सहवासानंतरही १-२ वर्षांपर्यंत गर्भधारणा न होण्याची किंवा मुले जन्माला न घालण्याची क्षमता म्हणजे वंध्यत्व होय.

(ब) उपचार: आय.व्ही.एफ. (IVF / In Vitro Fertilization):
यालाच 'टेस्ट ट्यूब बेबी' म्हणतात. यात स्त्रीच्या शरीरातून अंडपेशी आणि पती/दात्याकडून शुक्राणू घेऊन प्रयोगशाळेत काचेच्या भांड्यात (In vitro) फलन घडवून आणले जाते. तयार झालेला भ्रूण (८ पेशींपर्यंतचा) नंतर स्त्रीच्या बीजवाहक नलिकेत (ZIFT) किंवा गर्भाशयात (IUT) सोडला जातो.

(क) शुक्राणू पेढी: अशी सुविधा जिथे वीर्य किंवा शुक्राणू संकलित करून, अतिशय कमी तापमानाला गोठवून (Cryopreservation) भविष्यातील कृत्रिम रेतनासाठी साठवून ठेवले जातात.

Download This Paper (PDF)