HSC Board Paper Solutions Check Your Mark

Sunday, January 4, 2026

Maharashtra Board Class 12 Biology (Hindi) Question Paper Solutions Feb 2025

рдмोрд░्рдб рдк्рд░рд╢्рди рдкрдд्рд░: рдлрд░рд╡рд░ी 2025
рдЬीрд╡рд╡िрдЬ्рдЮाрди (BIOLOGY)

рд╕рдордп: 3 рдШंрдЯे (Time: 3 Hrs.)

рдЕрдзिрдХрддрдо рдЕंрдХ: 70 (Max. Marks: 70)

рд╡िрднाрдЧ – рдЕ (SECTION – A)

рдк्рд░. рез. рдиिрдо्рдирд▓िрдЦिрдд рдмрд╣ुрд╡िрдХрд▓्рдкीрдп рдк्рд░рдХाрд░ рдХे рдк्рд░рд╢्рдиों рдХे рд▓िрдП рд╕рд╣ी рдЙрдд्рддрд░ рдЪुрдиिрдП рддрдеा рд▓िрдЦिрдП : [резреж]

(i) рдЬрд▓ीрдп рд╡рдирд╕्рдкрддि ______ рдХो рдмंрдЧाрд▓ рдХा рдЖрддंрдХ (Terror of Bengal) рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै।
  • (рдЕ) рдХрдорд▓ (Lotus)
  • (рдм) рдкिрд╕्рдЯिрдпा (Pistia)
  • (рдХ) рдЬрд▓рдХुंрднी (Eichhornia)
  • (рдб) рд╡ैрд▓िрд╕рдиेрд░िрдпा (Vallisneria)
рдЙрдд्рддрд░: (рдХ) рдЬрд▓рдХुंрднी (Eichhornia)
(ii) рдПрдХ рдлूрд▓ рдлीрдХा рд░ंрдЧ (dull colour), рддेрдЬ рд╕ुрдЧंрдз (strong fragrance) рддрдеा рдЦाрдиे рдпोрдЧ्рдп рдкрд░ाрдЧрдХрдг (edible pollen grains) рджिрдЦाрддा рд╣ै। рдРрд╕े рдкुрд╖्рдкों рдоें рдкрд░ाрдЧрдг (pollination) рдХा рдПрдХ рдк्рд░рдХाрд░ ______ рд╣ै।
  • (рдЕ) рд╡ाрдпुрдкрд░ाрдЧрдг (anemophily)
  • (рдм) рдЪрдордЧाрджрдб़рдкрд░ाрдЧрдг (chiropterophily)
  • (рдХ) рдкрдХ्рд╖ीрдкрд░ाрдЧрдг (ornithophily)
  • (рдб) рдХीрдЯ рдкрд░ाрдЧрдг (entomophily)
рдЙрдд्рддрд░: (рдб) рдХीрдЯ рдкрд░ाрдЧрдг (entomophily)
(рд╡िрд╢ेрд╖ рд░ूрдк рд╕े рдмीрдЯрд▓्рд╕/рднृंрдЧ рдХे рд▓िрдП, рд▓ेрдХिрди рдпрд╣ рдХीрдЯ рдкрд░ाрдЧрдг рдХे рдЕंрддрд░्рдЧрдд рдЖрддा рд╣ै)।
(iii) рд╢ुрдХ्рд░ाрдгु (sperm) рдХा рд╡рд╣ рднाрдЧ рдЬिрд╕рдоें рдХोрд░ोрдиा рд░ेрдбिрдПрдЯा (corona radiata) рдоें рдк्рд░рд╡ेрд╢ рдХे рд▓िрдП рдПंрдЬाрдЗрдо рд╣ोрддा рд╣ै, рд╡рд╣ ______ рд╣ै।
  • (рдЕ) рдкूँрдЫ (tail)
  • (рдм) рдордз्рдп рднाрдЧ (middle part)
  • (рдХ) рдЧрд░्рджрди (neck)
  • (рдб) рд╕िрд░ (head)
рдЙрдд्рддрд░: (рдб) рд╕िрд░ (head)
(рд╡िрд╢ेрд╖ рд░ूрдк рд╕े рд╕िрд░ рдоें рд╕्рдеिрдд рдПрдХ्рд░ोрд╕ोрдо рдоें)।
(iv) рдирд╡рдЧрдаिрдд рдЬ्рд╡ाрд▓ाрдоुрдЦी рдж्рд╡ीрдк (volcanic island) рдкрд░ рдкрдХ्рд╖िрдпों рдоें рдПрдХ рдЬीрди рдХा рджुрд░्рд▓рдн рдПрд▓ीрд▓ (rare allele) рдиोрдЯ рдХिрдпा рдЧрдпा рдЬो рдоुрдЦ्рдп рднूрдоि (main land) рдкрд░ рдЙрд╕ी рдкрдХ्рд╖ी рдк्рд░рдЬाрддि рдХी рдЬрдирд╕ंрдЦ्рдпा рд╕े рдХрд╣ीं рдЕрдзिрдХ рдк्рд░рдЪрд▓िрдд рд╣ै। рдЗрд╕े ______ рдк्рд░рднाрд╡ рдХे рдиाрдо рд╕े рдЬाрдиा рдЬाрддा рд╣ै।
  • (рдЕ) рд╕ंрд╕्рдеाрдкрдХ (founder)
  • (рдм) рдмोрд╣рд░ (Bohr)
  • (рдХ) рдЕрдб़рдЪрди (bottle neck)
  • (рдб) рд╣ैрд▓्рдбेрди (Haldane)
рдЙрдд्рддрд░: (рдЕ) рд╕ंрд╕्рдеाрдкрдХ (founder)
(v) рдПрдХ рдкौрдзे рдоें рдХрдоी рдХे рд▓рдХ्рд╖рдг (deficiency symptoms) рджेрдЦे рдЧрдП, рдЬिрд╕े рдЕंрдХुрд░ों рдХा рдорд░рдиा (die-back of shoots) рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै। рдЗрд╕े ______ рддрдд्рдд्рд╡ (element) рдж्рд╡ाрд░ा рдаीрдХ рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै।
  • (рдЕ) рдЬрд╕्рддा (zinc)
  • (рдм) рдЧंрдзрдХ (sulphur)
  • (рдХ) рд▓ोрд╣ा (iron)
  • (рдб) рддाँрдмा (copper)
рдЙрдд्рддрд░: (рдб) рддाँрдмा (copper)
(vi) рдХрдкाрд╕ рдХी рдлрд╕рд▓ (cotton crop) рдоें рдХीрдЯ-рдк्рд░рддिрд░ोрдзी (insect resistant) рдЧुрдг ______ рд╕े рдЬीрди рдк्рд░рд╡िрд╖्рдЯ рдХрд░рдХे рд╡िрдХрд╕िрдд рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै।
  • (рдЕ) рдмेрд╕िрд▓рд╕ рдеुрд░िрди्рдЬिрдПрди्рд╕िрд╕ (Bacillus thuringiensis)
  • (рдм) рдмेрд╕िрд▓рд╕ рд╕рдмрдЯिрд▓िрд╕ (Bacillus subtilis)
  • (рдХ) рдмेрд╕िрд▓рд╕ рдкॉрд▓िрдоिрдХ्рд╕ा (Bacillus polymyxa)
  • (рдб) рдПрд╢ेрд░िрдХिрдпा рдХोрд▓ाрдП (Escherichia coli)
рдЙрдд्рддрд░: (рдЕ) рдмेрд╕िрд▓рд╕ рдеुрд░िрди्рдЬिрдПрди्рд╕िрд╕ (Bacillus thuringiensis)
(vii) рдЕंрддрд░рдЬाрддीрдп рдкाрд░рд╕्рдкрд░िрдХ рдХ्рд░िрдпा (interspecific interaction) рдХा рдк्рд░рдХाрд░ рдЬिрд╕рдоें рдПрдХ рдк्рд░рдЬाрддि (species) рдХो рдиुрдХрд╕ाрди рдкрд╣ुँрдЪрддा рд╣ै рдФрд░ рджूрд╕рд░ी рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдирд╣ीं рд╣ोрддी рд╣ै рдЙрд╕े ______ рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै।
  • (рдЕ) рд╕рд╣рднोрдЬिрддा (commensalism)
  • (рдм) рдкрд░рдЬीрд╡िрддा (parasitism)
  • (рдХ) рдЕрд╕рд╣рднोрдЬिрддा (amensalism)
  • (рдб) рд╕рд╣рдЬीрд╡िрддा (mutualism)
рдЙрдд्рддрд░: (рдХ) рдЕрд╕рд╣рднोрдЬिрддा (amensalism)
(viii) рдХाрд╖्рдаीрдп рддрдиे (woody stem) рдХी рд╕рддрд╣ рдкрд░ рдЫाрд▓ рдХे рд╕ाрде рдЫोрдЯे рдЫिрдж्рд░ (small pores) рдЙрдкрд╕्рдеिрдд рд╣ोрддे рд╣ैं рддрдеा рд╡े рдЧैрд╕ीрдп рд╡िрдиिрдордп (gaseous exchange) рдХो рдк्рд░ेрд░िрдд рдХрд░рддे рд╣ैं। рд╡े ______ рд╣ैं।
  • (рдЕ) рдкрд░्рдгрд░ंрдз्рд░ (stomata)
  • (рдм) рдЬрд▓рд░ंрдз्рд░ (hydathode)
  • (рдХ) рдиिрд▓рдп (ventricles)
  • (рдб) рд╡ाрддрд░ंрдз्рд░ (lenticels)
рдЙрдд्рддрд░: (рдб) рд╡ाрддрд░ंрдз्рд░ (lenticels)
(ix) рджी рдЧрдИ рдЦाрдж्рдп рд╢्рд░ृंрдЦрд▓ा (food chain) рдоें рдпрджि рдкौрдзे рд╣рдЬाрд░ рдЬूрд▓ рдк्рд░рдХाрд╢ рдКрд░्рдЬा (1000 Joules of light energy) рдЕрд╡рд╢ोрд╖िрдд рдХрд░рддे рд╣ैं, рддो рд╢ेрд░ рдХे рд▓िрдП рдХिрддрдиी рдКрд░्рдЬा рдЙрдкрд▓рдм्рдз рд╣ोрдЧी?
рдкौрдзे (plants) \(\rightarrow\) рд╣िрд░рди (deer) \(\rightarrow\) рд╢ेрд░ (lion)
(рдЙрдд्рдкाрджрдХ) (рд╢ाрдХрднрдХ्рд╖ी) (рдоाँрд╕рднрдХ्рд╖ी)
  • (рдЕ) 10 рдЬूрд▓ (joules)
  • (рдм) 100 рдЬूрд▓
  • (рдХ) 1000 рдЬूрд▓
  • (рдб) 0.1 рдЬूрд▓
рдЙрдд्рддрд░: (рдЕ) 10 рдЬूрд▓ (joules)
(10% рдХे рдиिрдпрдо рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░: рдкौрдзे 1000J -> рд╣िрд░рди 100J -> рд╢ेрд░ 10J)।
(x) рдЧ्рд▓ूрдХैрдЧॉрди (glucagon) рдЕрдЧ्рди्рдпाрд╢рдп (pancreas) рдХी ______ рдХोрд╢िрдХाрдУं рдж्рд╡ाрд░ा рд╕्рд░ाрд╡िрдд рд╣ोрддा рд╣ै।
  • (рдЕ) рдкी рдкी (PP)
  • (рдм) рдЕрд▓्рдлा (alpha)
  • (рдХ) рдбेрд▓्рдЯा (delta)
  • (рдб) рдмीрдЯा (beta)
рдЙрдд्рддрд░: (рдм) рдЕрд▓्рдлा (alpha)

HSC Biology

рдк्рд░. реи. рдиिрдо्рдирд▓िрдЦिрдд рдк्рд░рд╢्рдиों рдХे рдЙрдд्рддрд░ рд▓िрдЦिрдП : [рео]

(i) рдкрдд्рддिрдпों рд╕े рдЕрдд्рдпрдзिрдХ рд╡ाрд╖्рдкोрдд्рд╕рд░्рдЬрди (excessive transpiration) рдХा рдкрдд्рддों рдкрд░ рдХ्рдпा рдк्рд░рднाрд╡ рдкрдб़рддा рд╣ै?
рдЙрдд्рддрд░: рдЕрдд्рдпрдзिрдХ рд╡ाрд╖्рдкोрдд्рд╕рд░्рдЬрди рд╕े рдкрдд्рддिрдпाँ рдоुрд░рдЭा (wilting) рдЬाрддी рд╣ैं (рд╕्рдлीрддि/turgidity рдоें рдХрдоी рдХे рдХाрд░рдг)।
(ii) рдкाрджрдк рдк्рд░рдЬрдирди (plant breeding) рдХी рдХौрди-рд╕ी рд╡िрдзि рдХा рдЙрдкрдпोрдЧ рд▓ुрдк्рддрдк्рд░ाрдп рдк्рд░рдЬाрддिрдпों (endangered species) рдХे рдХрдИ рдЖрдиुрд╡ंрд╢िрдХ рд░ूрдк рд╕े рд╕рдоाрди рдкौрдзों (genetically identical sapling) рдХो рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै?
рдЙрдд्рддрд░: рдКрддрдХ рд╕ंрд╡рд░्рдзрди (Tissue Culture) рдпा рд╕ूрдХ्рд╖्рдо рдк्рд░рд╡рд░्рдзрди (Micropropagation)
(iii) рд╢ुрдХ्рд░ाрдгुрдЬрдирди (spermatogenesis) рдХो рдкрд░िрднाрд╖िрдд рдХीрдЬिрдП।
рдЙрдд्рддрд░: рд╡ृрд╖рдг рдоें рдж्рд╡िрдЧुрдгिрдд рд╢ुрдХ्рд░ाрдгुрдЬрди рдХोрд╢िрдХाрдУं (spermatogonia) рд╕े рдЕрдЧुрдгिрдд, рд╕ूрдХ्рд╖्рдо рдФрд░ рдЪрд▓ рдирд░ рдпुрдЧ्рдордХों (рд╢ुрдХ्рд░ाрдгुрдУं) рдХे рдиिрд░्рдоाрдг рдХी рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдХो рд╢ुрдХ्рд░ाрдгुрдЬрдирди рдХрд╣рддे рд╣ैं।
(iv) рд╕рдордЧ्рд░ рд╡ृрдж्рдзिрдХाрд▓ (grand period of growth) рдХ्рдпा рд╣ै?
рдЙрдд्рддрд░: рд╡ृрдж्рдзि рд╡рдХ्рд░ (sigmoid curve) рдХा рд╡рд╣ рдЪрд░рдг рдЬिрд╕рдоें рд╡ृрдж्рдзि рд╕рдмрд╕े рддीрд╡्рд░ рдЧрддि (exponential phase) рд╕े рд╣ोрддी рд╣ै рдФрд░ рдЕрдзिрдХрддрдо рд╡ृрдж्рдзि рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ोрддी рд╣ै, рдЙрд╕े рд╕рдордЧ्рд░ рд╡ृрдж्рдзिрдХाрд▓ рдХрд╣рддे рд╣ैं।
(v) 5' AUG 3' рдХा рдк्рд░рддिрдк्рд░рдХूрдЯ (anticodon) рд▓िрдЦिрдП।
рдЙрдд्рддрд░: 3' UAC 5'
(vi) рдордХ्рдХे рдХे рдлूрд▓ों рдХे рд▓िрдП рдкрд░ाрдЧрдг рдХाрд░рдХ (pollinating agent) рдХा рдЙрд▓्рд▓ेрдЦ рдХीрдЬिрдП।
рдЙрдд्рддрд░: рд╡ाрдпु (Wind) (рдПрдиीрдоोрдлिрд▓ी/Anemophily)।
(vii) рдЬрдб़ों рдж्рд╡ाрд░ा рдоिрдЯ्рдЯी рд╕े рдЬрд▓ рдХे рдЕрд╡рд╢ोрд╖рдг (absorption of water) рдХी рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдоें рдкрд╣рд▓ा рдЪрд░рдг (first step) рдХौрди-рд╕ा рд╣ै?
рдЙрдд्рддрд░: рдЕंрддःрд╢ोрд╖рдг (Imbibition)
(viii) рд╣ाрд░्рдоोрдирд▓ рд╡िрдХाрд░ (hormonal disorder) рдХा рдиाрдо рджीрдЬिрдП, рдЬो рд╡рдпрд╕्рдХों (adults) рдоें рд╣ाрдЗрдкрд░ рдеाрдпрд░ॉрдпрдбिрдЬ़्рдо (hyperthyroidism) рдХे рдХाрд░рдг рд╣ोрддा рд╣ै।
рдЙрдд्рддрд░: рдиेрдд्рд░ोрдд्рд╕ेрдзी рдЧрд▓рдЧंрдб (Exophthalmic Goiter) рдпा рдЧ्рд░ेрд╡्рд╕ рд░ोрдЧ (Graves' disease)।

рд╡िрднाрдЧ – рдм (SECTION – B)

рдиिрдо्рдирд▓िрдЦिрдд рдоें рд╕े рдХिрди्рд╣ीं рдЖрда рдк्рд░рд╢्рдиों рдХे рдЙрдд्рддрд░ рджीрдЬिрдП : [резрем]

рдк्рд░. рей. рдордзुрдордХ्рдЦी (honeybee) рдоें рдХिрди्рд╣ीं рджो рдкाрд▓рддू рдк्рд░рдЬाрддिрдпों (domesticated species) рдХो рд╕ूрдЪीрдмрдж्рдз рдХीрдЬिрдП рддрдеा рдлрд╕рд▓ рдЙрдкрдЬ (crop yield) рдмрдв़ाрдиे рдоें рдЙрдирдХी рднूрдоिрдХा рд▓िрдЦिрдП।
рдЙрдд्рддрд░:

рдк्рд░рдЬाрддिрдпाँ: 1. рдПрдкिрд╕ рдоेрд▓िрдлेрд░ा (Apis mellifera - рдпूрд░ोрдкिрдпрди рдордХ्рдЦी) 2. рдПрдкिрд╕ рд╕ेрд░ाрдиा рдЗंрдбिрдХा (Apis cerana indica - рднाрд░рддीрдп рдордХ्рдЦी)।

рднूрдоिрдХा: рд╡े рдЙрдд्рдХृрд╖्рдЯ рдкрд░ाрдЧрдгрдХрд░्рддा рд╣ैं। рдЬрдм рд╡े рдордХрд░ंрдж рдХे рд▓िрдП рдлूрд▓ों рдкрд░ рдЬाрддी рд╣ैं, рддो рд╡े рдкрд░ाрдЧрдХрдгों рдХा рд╕्рдеाрдиांрддрд░рдг рдХрд░рддी рд╣ैं, рдЬिрд╕рд╕े рдиिрд╖ेрдЪрди рд╣ोрддा рд╣ै рдФрд░ рдлрд╕рд▓ рдХी рдкैрджाрд╡ाрд░ (рдЬैрд╕े: рд╕ूрд░рдЬрдоुрдЦी, рд╕рд░рд╕ों) рдоें рдХाрдлी рд╡ृрдж्рдзि рд╣ोрддी рд╣ै।

рдк्рд░. рек. (рдЕ) рдСрдХ्рд╕ीрдЬрди рдпुрдХ्рдд рд░рдХ्рдд (oxygenated blood) рд▓े рдЬाрдиे рд╡ाрд▓ी рд╢िрд░ा (vein) рдХा рдиाрдо рд▓िрдЦिрдП।
(рдм) рдк्рд░рддिрд╣ाрд░ी рд╢िрд░ा (portal vein) рдХिрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рд╕ाрдоाрди्рдп рд╢िрд░ा (normal vein) рд╕े рднिрди्рди рд╣ै?
рдЙрдд्рддрд░:

(рдЕ) рдлुрдл्рдлुрд╕ीрдп рд╢िрд░ा (Pulmonary vein) - рдпрд╣ рдлेрдлрдб़ों рд╕े рд╣ृрджрдп рддрдХ рдСрдХ्рд╕ीрдЬрди рдпुрдХ्рдд рд░рдХ्рдд рд▓े рдЬाрддी рд╣ै।

(рдм) рдПрдХ рд╕ाрдоाрди्рдп рд╢िрд░ा рд╢рд░ीрд░ рдХे рдКрддрдХों рдХी рдХेрд╢िрдХाрдУं рд╕े рд╢ुрд░ू рд╣ोрддी рд╣ै рдФрд░ рд╣ृрджрдп рдоें рд╕рдоाрдк्рдд рд╣ोрддी рд╣ै। рдЬрдмрдХि рдПрдХ рдк्рд░рддिрд╣ाрд░ी рд╢िрд░ा (Portal vein) рдПрдХ рдЕंрдЧ рдХी рдХेрд╢िрдХाрдУं рд╕े рд╢ुрд░ू рд╣ोрддी рд╣ै рдФрд░ рд╕ीрдзे рд╣ृрджрдп рдоें рдЬाрдиे рдХे рдмрдЬाрдп рдХिрд╕ी рдЕрди्рдп рдЕंрдЧ рдХी рдХेрд╢िрдХाрдУं рдоें рд╕рдоाрдк्рдд рд╣ोрддी рд╣ै (рдЬैрд╕े: рдпрдХृрдд рдк्рд░рддिрд╣ाрд░ी рд╢िрд░ा)।

рдк्рд░. рел. рдкрд╣ाрдб़ी рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп рдХाрд░्рдпрдХрд░्рддा рд▓ोрдЧों рдХो рдХिрд╕ рдХрдоी рд╕े рд╣ोрдиे рд╡ाрд▓ी рдмीрдоाрд░ी рд╕े рдмрдЪाрд╡ рдХी рд╕рд▓ाрд╣ рджेंрдЧे? рдЗрд╕ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдХौрди-рд╕े рд╕ूрдХ्рд╖्рдордкोрд╖рдХ рддрдд्рдд्рд╡ (micronutrients) рдХी рдХрдоी рд╣ोрддी рд╣ै?
рдЙрдд्рддрд░:

рдмीрдоाрд░ी: рд╕ाрдоाрди्рдп рдШेंрдШा (Simple Goiter)।

рд╕ूрдХ्рд╖्рдордкोрд╖рдХ рддрдд्рдд्рд╡: рдЖрдпोрдбीрди (Iodine) - рдкрд╣ाрдб़ी рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдХी рдоिрдЯ्рдЯी рдФрд░ рдкाрдиी рдоें рдЖрдпोрдбीрди рдХी рдХрдоी рд╣ोрддी рд╣ै।

рдк्рд░. рем. рдорд▓ेрд░िрдпा (malaria) рддрдеा рдлाрдЗрд▓ेрд░िрдпाрд╕िрд╕ (filariasis) рдХो рдЙрдд्рдкрди्рди рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдЬिрдо्рдоेрджाрд░ рд╡ेрдХ्рдЯрд░ (vector) рдХा рдХ्рд░рдорд╢ः рдиाрдо рд▓िрдЦिрдП।
рдЙрдд्рддрд░:
  • рдорд▓ेрд░िрдпा: рдоाрджा рдПрдиोрдлिрд▓ीрдЬ (Anopheles) рдордЪ्рдЫрд░।
  • рдлाрдЗрд▓ेрд░िрдпाрд╕िрд╕ (рд╣ाрдеीрдкाँрд╡): рдоाрджा рдХ्рдпूрд▓ेрдХ्рд╕ (Culex) рдордЪ्рдЫрд░।
рдк्рд░. рен. рджो рдЧुрдгрд╕ूрдд्рд░ी рд╡िрдХाрд░ों (chromosomal disorders) рдХे рдиाрдо рд▓िрдЦिрдП рдЬो 47 рдЧुрдгрд╕ूрдд्рд░ों рдХी рдЙрдкрд╕्рдеिрддि рдХो рджрд░्рд╢ाрддे рд╣ैं। рдЙрдирдХा рдЬीрди рдк्рд░ाрд░ूрдк (genotype) рд▓िрдЦिрдП।
рдЙрдд्рддрд░:
  1. рдбाрдЙрди рд╕िंрдб्рд░ोрдо (Down's Syndrome): рдЬीрди рдк्рд░ाрд░ूрдк: 45 + XY рдпा 45 + XX (21рд╡ीं рдЬोрдб़ी рдоें рдЯ्рд░ाрдЗрд╕ोрдоी рдХे рдХाрд░рдг рдХुрд▓ 47)।
  2. рдХ्рд▓ाрдЗрдирдлेрд▓्рдЯрд░ рд╕िंрдб्рд░ोрдо (Klinefelter's Syndrome): рдЬीрди рдк्рд░ाрд░ूрдк: 44 + XXY (рдХुрд▓ 47)।
рдк्рд░. рео. рдХौрди-рд╕ा рдЬрдирдиिрдХ рд╕्рддрд░ (germinal layer) рдиिрдо्рдирд▓िрдЦिрдд рд╕ंрд░рдЪрдиाрдПँ (structures) рддैрдпाрд░ рдХрд░рддा рд╣ै?
(i) рдпूрд╕्рдЯेрд╢िрдпрди рдЯ्рдпूрдм (eustachian tube)
(ii) рдкीрдиिрдпрд▓ рдЧ्рд░ंрдеि (pineal gland)
(iii) рдордз्рдп рдХрд░्рдг (middle ear)
(iv) рдордз्рдп рдХрд░्рдг рдХी рдкрд░рдд (lining of middle ear)
рдЙрдд्рддрд░:
  1. рдпूрд╕्рдЯेрд╢िрдпрди рдЯ्рдпूрдм: рдЕंрддрд░्рдЬрдирд╕्рддрд░ (Endoderm)
  2. рдкीрдиिрдпрд▓ рдЧ्рд░ंрдеि: рдмрд╣िрд░्рдЬрдирд╕्рддрд░ (Ectoderm)
  3. рдордз्рдп рдХрд░्рдг (рд╣рдб्рдбिрдпां/рд╕ंрд░рдЪрдиा): рдордз्рдпрдЬрдирд╕्рддрд░ (Mesoderm)
  4. рдордз्рдп рдХрд░्рдг рдХी рдкрд░рдд: рдЕंрддрд░्рдЬрдирд╕्рддрд░ (Endoderm)
рдк्рд░. реп. рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдгीрдп рдкрд░िрд╡рд░्рддрди (environmental change) рдХे рдХाрд░рдг, рдлрд▓ों рдХो рдкрдХрдиे рдоें рдЕрдзिрдХ рд╕рдордп рд▓рдЧ рд░рд╣ा рдеा। рдХौрди-рд╕े рдЧैрд╕ीрдп рд╡ृрдж्рдзि рдиिрдпाрдордХ (gaseous growth regulator) рдХा рд╕ुрдЭाрд╡ рдлрд▓ рд╡्рдпाрдкाрд░ी (fruit merchant) рдХो рджिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै? рдкौрдзों рдоें рдЗрд╕рдХा рд╕्рд░ोрдд (source) рд▓िрдЦिрдП।
рдЙрдд्рддрд░:

рд╡ृрдж्рдзि рдиिрдпाрдордХ: рдПрдеिрд▓ीрди (Ethylene)।

рдкौрдзों рдоें рд╕्рд░ोрдд: рдпрд╣ рдкрдХрддे рд╣ुрдП рдлрд▓ों (ripening fruits), рдлूрд▓ों рдФрд░ рдЬीрд░्рдг рдкрдд्рддिрдпों (senescent leaves) рдоें рд╕ंрд╢्рд▓ेрд╖िрдд рд╣ोрддा рд╣ै।

рдк्рд░. резреж. рдЖрд╡ृрддрдмीрдЬी (angiosperms) рдоें рдкрд░ाрдЧрдХрдг рдХी рджो рдХोрд╢ीрдп рдЕрд╡рд╕्рдеाрдУं (two-celled stage of pollen grain) рдХो рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдХीрдЬिрдП।
рдЙрдд्рддрд░:

рдкрд░ाрдЧрдХрдг (рд▓рдШु рдмीрдЬाрдгु) рдкрд╣рд▓े рд╕рдорд╕ूрдд्рд░ी рд╡िрднाрдЬрди рд╕े рджो рдЕрд╕рдоाрди рдХोрд╢िрдХाрдУं рдоें рд╡िрднाрдЬिрдд рд╣ोрддा рд╣ै:

  1. рдХाрдпिрдХ рдХोрд╢िрдХा (Vegetative Cell): рдпрд╣ рдмрдб़ी рд╣ोрддी рд╣ै, рдЗрд╕рдоें рдк्рд░рдЪुрд░ рдоाрдд्рд░ा рдоें рдЦाрдж्рдп рднंрдбाрд░ рдФрд░ рдПрдХ рдмрдб़ा рдЕрдиिрдпрдоिрдд рдХेंрдж्рд░рдХ рд╣ोрддा рд╣ै।
  2. рдЬрдирди рдХोрд╢िрдХा (Generative Cell): рдпрд╣ рдЫोрдЯी, рддрд░्рдХु рдЖрдХाрд░ рдХी рд╣ोрддी рд╣ै рдФрд░ рдХाрдпिрдХ рдХोрд╢िрдХा рдХे рдХोрд╢िрдХा рдж्рд░рд╡्рдп рдоें рддैрд░рддी рд░рд╣рддी рд╣ै। рдпрд╣ рдЖрдЧे рдЪрд▓рдХрд░ рдирд░ рдпुрдЧ्рдордХ рдмрдиाрддी рд╣ै।

рдЕрдзिрдХांрд╢ рдЖрд╡ृрддрдмीрдЬी рдкौрдзों рдоें рдкрд░ाрдЧрдХрдг рдЗрд╕ी 2-рдХोрд╢ीрдп рдЕрд╡рд╕्рдеा рдоें рдЭрдб़рддे рд╣ैं।

рдк्рд░. резрез. рдбी.рдПрди.рдП. (DNA) рдХे рд╡िрд╖рдоोрд░рдк्рд░ेрд░рдХ (heterocatalytic) рддрдеा рд╕्рд╡рдЙрддрдк्рд░ेрд░рдХ (autocatalytic) рдХाрд░्рдп рдХे рдмीрдЪ рдХ्рдпा рдЕंрддрд░ рд╣ै?
рдЙрдд्рддрд░:
  • рд╕्рд╡рдЙрддрдк्рд░ेрд░рдХ (Autocatalytic): рдЬрдм DNA рдЕрдкрдиी рдЦुрдж рдХी рдк्рд░рддिрд▓िрдкि (replica) рдХे рд╕ंрд╢्рд▓ेрд╖рдг рдХा рдиिрд░्рджेрд╢рди рдХрд░рддा рд╣ै (рдк्рд░рддिрдХृрддिрдпрди / Replication)।
  • рд╡िрд╖рдоोрд░рдк्рд░ेрд░рдХ (Heterocatalytic): рдЬрдм DNA рдЕрди्рдп рдЕрдгुрдУं рдЬैрд╕े RNA рдФрд░ рдк्рд░ोрдЯीрди рдХे рд╕ंрд╢्рд▓ेрд╖рдг рдХा рдиिрд░्рджेрд╢рди рдХрд░рддा рд╣ै (рдЕрдиुрд▓ेрдЦрди / рдЕрдиुрд╡ाрдж)।
рдк्рд░. резреи. рд╡ाрд╖्рдкोрдд्рд╕рд░्рдЬрди (transpiration) рдХ्рдпा рд╣ै? рдпрд╣ рдмिंрджु рд╕्рдд्рд░ाрд╡рдг (guttation) рд╕े рдХिрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рднिрди्рди рд╣ै?
рдЙрдд्рддрд░:

рд╡ाрд╖्рдкोрдд्рд╕рд░्рдЬрди: рдкौрдзे рдХे рд╡ाрдпрд╡ीрдп рднाрдЧों рд╕े рдЬрд▓ рдХा рд╡ाрд╖्рдк рдХे рд░ूрдк рдоें рд╣ोрдиे рд╡ाрд▓ा рд╣्рд░ाрд╕ рд╡ाрд╖्рдкोрдд्рд╕рд░्рдЬрди рдХрд╣рд▓ाрддा рд╣ै।

рдЕंрддрд░: рд╡ाрд╖्рдкोрдд्рд╕рд░्рдЬрди рдоें рдЬрд▓ рд░ंрдз्рд░ों (stomata) рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд╡ाрд╖्рдк рдХे рд░ूрдк рдоें рдиिрдХрд▓рддा рд╣ै, рдЬрдмрдХि рдмिंрджु рд╕्рдд्рд░ाрд╡рдг рдоें рдЬрд▓ рдкрдд्рддिрдпों рдХे рдХिрдиाрд░ों рдкрд░ рд╕्рдеिрдд рдЬрд▓рд░ंрдз्рд░ों (hydathodes) рд╕े рдж्рд░рд╡ (liquid) рдХे рд░ूрдк рдоें рдиिрдХрд▓рддा рд╣ै।

рдк्рд░. резрей. рдХाрд░рдг рджीрдЬिрдП- рдпрджि Rh -ve рдоाрддा Rh +ve рдн्рд░ूрдг (foetus) рдХो рдЧрд░्рднрдзाрд░рдг рдХрд░рддी рд╣ै, рддрдм рдЙрд╕े рдПंрдЯी Rh рдк्рд░рддिрд░рдХ्рд╖ी (anti Rh antibodies) рдХा рдЗंрдЬेрдХ्рд╢рди рд▓рдЧाрдпा рдЬाрддा рд╣ै।
рдЙрдд्рддрд░:

рдпрд╣ рдПрд░िрде्рд░ोрдм्рд▓ाрд╕्рдЯोрд╕िрд╕ рдлीрдЯेрд▓िрд╕ (Erythroblastosis fetalis / HDN) рдиाрдордХ рдЧंрднीрд░ рд╕्рдеिрддि рдХो рд░ोрдХрдиे рдХे рд▓िрдП рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рдкрд╣рд▓े рдк्рд░рд╕рд╡ рдХे рджौрд░ाрди, рдн्рд░ूрдг рдХा рдХुрдЫ Rh+ рд░рдХ्рдд рдоाँ рдХे Rh- рд░рдХ्рдд рдоें рдоिрд▓ рд╕рдХрддा рд╣ै, рдЬिрд╕рд╕े рдоाँ рдХे рд╢рд░ीрд░ рдоें рдПंрдЯी-Rh рдПंрдЯीрдмॉрдбीрдЬ рдмрди рд╕рдХрддी рд╣ैं। рдпрджि рджूрд╕рд░ी рдЧрд░्рднाрд╡рд╕्рдеा Rh+ рд╣ोрддी рд╣ै, рддो рдпे рдПंрдЯीрдмॉрдбीрдЬ рдк्рд▓ेрд╕ेंрдЯा рдХो рдкाрд░ рдХрд░рдХे рдн्рд░ूрдг рдХी RBCs рдХो рдирд╖्рдЯ рдХрд░ рд╕рдХрддी рд╣ैं। рдПंрдЯी-Rh рдЗंрдЬेрдХ्рд╢рди (рд░ोрдЧрдо) рдоाँ рдХी рдк्рд░рддिрд░рдХ्рд╖ा рдк्рд░рдгाрд▓ी рдХो рд╕ंрд╡ेрджрдирд╢ीрд▓ рд╣ोрдиे рд╕े рдкрд╣рд▓े рд╣ी рдн्рд░ूрдг рдХी RBCs рдХो рдирд╖्рдЯ рдХрд░ рджेрддा рд╣ै।

рдк्рд░. резрек. рдЧुрдгрд╕ूрдд्рд░ рд╡िрдкрдерди (chromosomal aberrations) рдХी рдкрд╣рдЪाрди рдХीрдЬिрдП:
diagrammatic representation of 'decomposition cycle

[рдЪिрдд्рд░ рдк्рд░рд╢्рди 14 рджेрдЦें]

(i) A B C D E F G H → A B C F G H ( D E рдХा рд╡िрд▓ोрдкрди)

(ii) A B C D E F G H → P Q R C D E F G H (рд╕्рдеाрдиांрддрд░рдг)

(iii) A B C D E F G H → A B C D C D E F G H (C D рдХा рджोрд╣рд░ाрд╡)

(iv) A B C D E F G H → A D C B E F G H (B C D рдХा рдк्рд░рддिрд▓ोрдорди)

рдЙрдд्рддрд░:
  1. рд╡िрд▓ोрдкрди (Deletion): рдЧुрдгрд╕ूрдд्рд░ рдХा рдЦंрдб DE рдирд╖्рдЯ рд╣ो рдЧрдпा рд╣ै।
  2. рд╕्рдеाрдиांрддрд░рдг (Translocation): рдЦंрдб AB рдХो рдПрдХ рдЧैрд░-рд╕рдордЬाрдд рдЧुрдгрд╕ूрдд्рд░ рдХे рдЦंрдб PQR рд╕े рдмрджрд▓ рджिрдпा рдЧрдпा рд╣ै।
  3. рдж्рд╡िрдЧुрдгрди (Duplication): рдЦंрдб CD рдХी рдкुрдирд░ाрд╡ृрдд्рддि рд╣ुрдИ рд╣ै।
  4. рдк्рд░рддिрд▓ोрдорди (Inversion): рдЦंрдб BCD рдЙрд▓्рдЯा рд╣ोрдХрд░ DCB рд╣ो рдЧрдпा рд╣ै।

рд╡िрднाрдЧ – рдХ (SECTION – C)

рдиिрдо्рдирд▓िрдЦिрдд рдоें рд╕े рдХिрди्рд╣ीं рдЖрда рдк्рд░рд╢्рдиों рдХे рдЙрдд्рддрд░ рд▓िрдЦिрдП : [реирек]

рдк्рд░. резрел. рдиिрдо्рдирд▓िрдЦिрдд рддाрд▓िрдХा рдХो рдкूрд░ा рдХीрдЬिрдП :
рдЕंрдЧ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ (organ region) рдЕрдиुрдХंрдкी рдк्рд░рднाрд╡ (sympathetic effect) рдкрд░ाрдиुрдХंрдкी рдк्рд░рднाрд╡ (parasympathetic effect)
(i) рд╣ृрджрдп рдХी рдзрдб़рдХрди (heart beat) рдмрдв़рддी рд╣ै (increases) рдХрдо рд╣ोрддी рд╣ै (decreases)
(ii) рд░рдХ्рдд рд╡ाрд╣िрдХाрдПँ (blood vessels) рд╕ंрдХुрдЪिрдд рд╣ोрддी рд╣ैं (constricts) рдлैрд▓рддी рд╣ैं (dilates)
(iii) рдзрдордиीрдп рдмीрдкी (arterial B.P.) рдмрдв़рддा рд╣ै (increases) рдХрдо рд╣ोрддी рд╣ै (decreases)
(iv) рдЖँрдЦ рдХी рдкुрддрд▓ी (pupil of eye) рдлैрд▓рддी рд╣ै (dilates) рд╕ंрдХुрдЪिрдд рд╣ोрддी рд╣ै (constricts)
(v) рдЬрдард░ाрдд्рд░ рд╕ंрдмंрдзी рдЧрддिрд╡िрдзिрдпाँ (gastrointestinal movements) рдХ्рд░рдоाрдХुंрдЪрди рдХो рдзीрдоा рдХрд░ рджेрддा рд╣ै (retards peristalsis) рдмрдв़ाрддा рд╣ै / рддेрдЬ рдХрд░рддा рд╣ै (increases/accelerates)
(vi) рдоूрдд्рд░ाрд╢рдп (urinary bladder) рд╢िрдеिрд▓ рд╣ोрддा рд╣ै (relaxes) рд╕ंрдХुрдЪिрдд рд╣ोрддा рд╣ै (contracts)
рдк्рд░. резрем. (рдЕ) рдзрдордиी рдХी рдЕрдиुрдк्рд░рд╕्рде рдХाрдЯ (T.S. of artery) рдХा рд╕्рд╡рдЪ्рдЫ рддрдеा рдиाрдоांрдХिрдд рдЪिрдд्рд░ рдмрдиाрдЗрдП।
(рдм) рд╕рддрд╣ी рд░ूрдк рд╕े рд╕्рдеिрдд рджो рдзрдордиिрдпों (two superficially placed arteries) рдХे рдиाрдо рд▓िрдЦिрдП।
рдЙрдд्рддрд░:

(рдЕ) рдЪिрдд्рд░: (рд╡िрдж्рдпाрд░्рдеी рдзрдордиी рдХी рдЕрдиुрдк्рд░рд╕्рде рдХाрдЯ рдХा рдЪिрдд्рд░ рдмрдиाрдПं рдЬिрд╕рдоें рддीрди рдкрд░рддें: рдЯ्рдпूрдиिрдХा рдПрдХ्рд╕рдЯрд░्рдиा, рдЯ्рдпूрдиिрдХा рдоीрдбिрдпा (рдоोрдЯी рдкेрд╢ीрдп) рдФрд░ рдЯ्рдпूрдиिрдХा рдЗंрдЯрд░्рдиा рд╕्рдкрд╖्рдЯ рджिрдЦाрдИ рджें)।

(рдм) рд╕рддрд╣ी рдзрдордиिрдпां: рд░ेрдбिрдпрд▓ рдзрдордиी (Radial artery - рдХрд▓ाрдИ), рдХैрд░ोрдЯिрдб рдзрдордиी (Carotid artery - рдЧрд░्рджрди), рдпा рдЯेрдо्рдкोрд░рд▓ рдзрдордиी।

рдк्рд░. резрен. рдЖрдиुрд╡ंрд╢िрдХ рдХूрдЯ (genetic code) рдХी рдХिрди्рд╣ीं рдЫрд╣ рд╡िрд╢ेрд╖рддाрдУं (characteristics) рдХो рд▓िрдЦिрдП।
рдЙрдд्рддрд░:
  1. рдд्рд░िрдХ рдк्рд░рдХृрддि (Triplet Nature): рддीрди рди्рдпूрдХ्рд▓िрдпोрдЯाрдЗрдб рдоिрд▓рдХрд░ рдПрдХ рдЕрдоीрдиो рдЕрдо्рд▓ рдХा рдХूрдЯ рдмрдиाрддे рд╣ैं।
  2. рд╕ाрд░्рд╡рднौрдоिрдХрддा (Universality): рдпрд╣ рдХूрдЯ рд▓рдЧрднрдЧ рд╕рднी рдЬीрд╡ों рдоें рд╕рдоाрди рд╣ोрддा рд╣ै।
  3. рдЕрд╕рджिрдЧрдз (Non-ambiguous): рдПрдХ рдХोрдбॉрди рдХेрд╡рд▓ рдПрдХ рд╣ी рдЕрдоीрдиो рдЕрдо्рд▓ рдХो рдиिрд░्рджिрд╖्рдЯ рдХрд░рддा рд╣ै।
  4. рдЕрдкрдн्рд░рд╖्рдЯрддा (Degeneracy): рдПрдХ рдЕрдоीрдиो рдЕрдо्рд▓ рдХे рд▓िрдП рдПрдХ рд╕े рдЕрдзिрдХ рдХोрдбॉрди рд╣ो рд╕рдХрддे рд╣ैं।
  5. рдХॉрдоा-рд░рд╣िрдд (Commaless): рдЗрд╕े рдмिрдиा рдХिрд╕ी рд╡िрд░ाрдо рдЪिрд╣्рди рдХे рд▓рдЧाрддाрд░ рдкрдв़ा рдЬाрддा рд╣ै।
  6. рдк्рд░ाрд░ंрдн рдФрд░ рд╕рдоाрдкрди рдХूрдЯ: AUG рдк्рд░ाрд░ंрдн рдХोрдбॉрди рд╣ै, рдЬрдмрдХि UAA, UAG, UGA рд╕рдоाрдкрди (stop) рдХोрдбॉрди рд╣ैं।
рдк्рд░. резрео. (рдЕ) рдЖрд░ рдбी рдПрди рдП рддрдХрдиीрдХी (rDNA technology) рдХी рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдоें рдпрджि рджो рдЕрд▓рдЧ-рдЕрд▓рдЧ рдк्рд░рддिрдмंрдзрдХ рд╡िрдХрд░ (restriction enzyme) рдХा рдЙрдкрдпोрдЧ рд╕ंрд╡ाрд╣рдХ (vector) рддрдеा рджाрддा рдбी рдПрди рдП (donor DNA) рдХो рдХाрдЯрдиे рдХे рд▓िрдП рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै рддो рдЖрд░ рдбी рдПрди рдП (rDNA) рдпा рдХाрдЗрдоेрд░िрдХ рдбी рдПрди рдП (chimeric DNA) рдХे рдиिрд░्рдоाрдг рдоें рдХौрди-рд╕ी рд╕рдорд╕्рдпा рдЙрдд्рдкрди्рди рд╣ोрдЧी? рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдХीрдЬिрдП।
(рдм) рдХिрди्рд╣ीं рджो рдк्рд░рддिрдмंрдзрдХ рд╡िрдХрд░ (restriction enzymes) рддрдеा рдЙрдирдХे рд╕्рд░ोрдд рдЬीрд╡ों (source organisms) рдХे рдиाрдо рд▓िрдЦिрдП।
рдЙрдд्рддрд░:

(рдЕ) рд╕рдорд╕्рдпा: рдпрджि рджो рдЕрд▓рдЧ-рдЕрд▓рдЧ рдк्рд░рддिрдмंрдзрдХ рд╡िрдХрд░ рдЙрдкрдпोрдЧ рдХिрдП рдЬाрддे рд╣ैं, рддो рд╡े рдЕрд▓рдЧ-рдЕрд▓рдЧ "рдЪिрдкрдЪिрдкे рд╕िрд░े" (sticky ends) рдЙрдд्рдкрди्рди рдХрд░ेंрдЧे рдЬो рдПрдХ-рджूрд╕рд░े рдХे рдкूрд░рдХ (complementary) рдирд╣ीं рд╣ोंрдЧे। рдкрд░िрдгाрдорд╕्рд╡рд░ूрдк, рд╡ेрдХ्рдЯрд░ DNA рдФрд░ рджाрддा DNA рдЖрдкрд╕ рдоें рдЬुрдб़ рдирд╣ीं рдкाрдПंрдЧे рдФрд░ DNA рд▓ाрдЗрдЧेрдЬ рдЙрди्рд╣ें рдЬोрдб़рдХрд░ rDNA рдирд╣ीं рдмрдиा рдкाрдПрдЧा।

(рдм) рдЙрджाрд╣рд░рдг:

  • EcoRI - рд╕्рд░ोрдд: Escherichia coli
  • HindIII - рд╕्рд░ोрдд: Haemophilus influenzae
рдк्рд░. резреп. (рдЕ) рдЕрд╡рд╢ेрд╖ी рдЕंрдЧों (vestigeal organs) рдХा рд╕्рдкрд╖्рдЯीрдХрд░рдг рд╡िрдХाрд╕ рдХे рдк्рд░рдоाрдг (evidence of evolution) рдХे рд░ूрдк рдоें рдХीрдЬिрдП।
(рдм) рдордиुрд╖्рдп рдоें рдЕрд╡рд╢ेрд╖ी рдЕंрдЧ рдХे рдХोрдИ рджो рдЙрджाрд╣рд░рдг рджीрдЬिрдП।
рдЙрдд्рддрд░:

(рдЕ) рд╕्рдкрд╖्рдЯीрдХрд░рдг: рдЕрд╡рд╢ेрд╖ी рдЕंрдЧ рд╡े рд╕ंрд░рдЪрдиाрдПं рд╣ैं рдЬो рд╡рд░्рддрдоाрди рдЬीрд╡ рдоें рдЕрдХ्рд░िрдпाрд╢ीрд▓ рдпा рдЕрд▓्рдкрд╡िрдХрд╕िрдд рд╣ैं, рд▓ेрдХिрди рдЙрдирдХे рдкूрд░्рд╡рдЬों рдоें рдпे рдкूрд░्рдг рд╡िрдХрд╕िрдд рдФрд░ рдХाрд░्рдпाрдд्рдордХ рдеीं। рдЙрдирдХी рдЙрдкрд╕्рдеिрддि рдпрд╣ рджрд░्рд╢ाрддी рд╣ै рдХि рдЬीрд╡ рдЙрди рдкूрд░्рд╡рдЬों рд╕े рд╡िрдХрд╕िрдд рд╣ुрдП рд╣ैं рдЬिрдирдоें рдпे рдЕंрдЧ рдЙрдкрдпोрдЧी рдеे।

(рдм) рдЙрджाрд╣рд░рдг: рдХृрдоि рд░ूрдк рдкрд░िрд╢ेрд╖िрдХा (Vermiform Appendix), рдЕрдиुрдд्рд░िрдХ (Coccyx/tail bone), рдЕрдХ्рд▓ рджाрдв़ (Wisdom teeth)।

рдк्рд░. реиреж. рдЬрд▓ рд╡िрднрд╡ (water potential) рдХ्рдпा рд╣ै? рдкौрдзों рдоें рдЬрд▓ рдЕрд╡рд╢ोрд╖рдг (water absorption) рдХो рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓े рдХिрди्рд╣ीं рдЪाрд░ рдХाрд░рдХों рдХो рд▓िрдЦिрдП।
рдЙрдд्рддрд░:

рдЬрд▓ рд╡िрднрд╡ (\(\Psi_w\)): рд╢ुрдж्рдз рдЬрд▓ рдХे рдЕрдгुрдУं рдХी рдоुрдХ्рдд рдКрд░्рдЬा рдФрд░ рдХिрд╕ी рд╡िрд▓рдпрди рдоें рдЬрд▓ рдХे рдЕрдгुрдУं рдХी рдоुрдХ्рдд рдКрд░्рдЬा рдХे рдмीрдЪ рдХे рдЕंрддрд░ рдХो рдЬрд▓ рд╡िрднрд╡ рдХрд╣рддे рд╣ैं। рдпрд╣ рдЬрд▓ рдХी рдЧрддि рдХी рджिрд╢ा рдиिрд░्рдзाрд░िрдд рдХрд░рддा рд╣ै।

рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓े рдХाрд░рдХ:

  1. рдЙрдкрд▓рдм्рдз рдоृрджा рдЬрд▓ (рдХोрд╢िрдХीрдп рдЬрд▓)।
  2. рдоृрджा рд╡िрд▓рдпрди рдХी рд╕ांрдж्рд░рддा (Concentration)।
  3. рдоृрджा рд╡ाрддрди (Soil aeration)।
  4. рдоृрджा рдХा рддाрдкрдоाрди (рдЗрд╖्рдЯрддрдо 20°C - 30°C)।
рдк्рд░. реирез. рдкौрдзों рдоें рдмीрдЬ рдХे рдЕंрдХुрд░рдг (germination) рд╕े рд▓ेрдХрд░ рдкौрдзे рдХी рдоृрдд्рдпु рддрдХ рдХा рд╡िрдХाрд╕ाрдд्рдордХ рдк्рд░рд╡ाрд╣рдЪिрдд्рд░ (developmental flowchart) рдмрдиाрдЗрдП।
рдЙрдд्рддрд░:

Diagrammatic Representation: (Students are required to draw this diagram only]

diagrammatic representation of 'decomposition cycle

Diagrammatic Representation: (For Better Understanding of the concept. Students are not required to draw this diagram.)

diagrammatic representation of 'decomposition cycle рд╡िрдХाрд╕ाрдд्рдордХ рдк्рд░рд╡ाрд╣рдЪिрдд्рд░:

рдЕंрдХुрд░рдг (Germination) \(\rightarrow\) рдХिрд╢ोрд░ рдЕрд╡рд╕्рдеा / рдХाрдпिрдХ рд╡ृрдж्рдзि (Juvenile Phase) \(\rightarrow\) рдк्рд░рдЬрдирди рдЕрд╡рд╕्рдеा (Reproductive Phase) \(\rightarrow\) рдкрд░िрдкрдХ्рд╡рддा (Maturation/Fruiting) \(\rightarrow\) рдЬीрд░्рдгрддा (Senescence) \(\rightarrow\) рдоृрдд्рдпु (Death)
рдк्рд░. реиреи. рдЬैрд╡ рдЙрд░्рд╡рд░рдХ (biofertilizer) рдж्рд╡ाрд░ा рдХौрди-рд╕े рддрдд्рдд्рд╡ (element) рдХा рдЕрдзिрдХрддрд░ рд╕्рдеिрд░ीрдХрд░рдг рд╣ोрддा рд╣ै? рдЬैрд╡ рдЙрд░्рд╡рд░рдХ рдХे рд▓ाрдн рд▓िрдЦिрдП।
рдЙрдд्рддрд░:

рддрдд्рдд्рд╡: рдиाрдЗрдЯ्рд░ोрдЬрди (N2)।

рд▓ाрдн:

  • рд░ाрд╕ाрдпрдиिрдХ рдЙрд░्рд╡рд░рдХों рдХी рддुрд▓рдиा рдоें рд╕рд╕्рддे рд╣ोрддे рд╣ैं।
  • рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рдХे рдЕрдиुрдХूрд▓ рдФрд░ рдк्рд░рджूрд╖рдг рдоुрдХ्рдд рд╣ोрддे рд╣ैं।
  • рдоिрдЯ्рдЯी рдХी рдЙрд░्рд╡рд░рддा рдФрд░ рд╕ंрд░рдЪрдиा рдоें рд╕ुрдзाрд░ рдХрд░рддे рд╣ैं।
  • рдоिрдЯ्рдЯी рдЬрдиिрдд рд░ोрдЧрдЬрдирдХों рд╕े рд╕ुрд░рдХ्рд╖ा рдк्рд░рджाрди рдХрд░рддे рд╣ैं।
рдк्рд░. реирей. рдмाрдпोрдлोрд░्рдЯिрдлिрдХेрд╢рди (biofortification) рдХ्рдпा рд╣ै? рдЬी рдПрдо рдЦाрдж्рдп рдкौрдзों (GM food plants) рдХे рд╕ंрджрд░्рдн рдоें рд╡्рдпाрдЦ्рдпा рдХीрдЬिрдП।
рдЙрдд्рддрд░:

рдмाрдпोрдлोрд░्рдЯिрдлिрдХेрд╢рди: рдпрд╣ рд╕ाрд░्рд╡рдЬрдиिрдХ рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп рдоें рд╕ुрдзाрд░ рдХे рд▓िрдП рдЙрдЪ्рдЪ рд╕्рддрд░ рдХे рд╡िрдЯाрдоिрди, рдЦрдиिрдЬ, рдпा рдк्рд░ोрдЯीрди рдФрд░ рд╕्рд╡рд╕्рде рд╡рд╕ा рд╡ाрд▓ी рдлрд╕рд▓ों рдХे рдк्рд░рдЬрдирди рдХी рд╡िрдзि рд╣ै।

GM рдкौрдзों рдХे рд╕ंрджрд░्рдн рдоें: рдЖрдиुрд╡ंрд╢िрдХ рд╕ंрд╢ोрдзрди (Genetic Modification) рд╕े рдЗрд╕े рддेрдЬी рд╕े рдк्рд░ाрдк्рдд рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै। рдЙрджाрд╣рд░рдг рдХे рд▓िрдП, рдЧोрд▓्рдбрди рд░ाрдЗрд╕ рдПрдХ GM рдлрд╕рд▓ рд╣ै рдЬिрд╕े рдк्рд░ो-рд╡िрдЯाрдоिрди A (рдмीрдЯा-рдХैрд░ोрдЯीрди) рдЬीрди рдХे рд╕ाрде рдмाрдпोрдлोрд░्рдЯिрдлाрдЗрдб рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै рддाрдХि рд╡िрдЯाрдоिрди A рдХी рдХрдоी рдХो рджूрд░ рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХे।

рдк्рд░. реирек. рдЖрд╡ाрд╕ (habitat) рддрдеा рд╕ु-рд╕्рдеाрди (niche) рдХे рдмीрдЪ рдЕंрддрд░ рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдХीрдЬिрдП।
рдЙрдд्рддрд░:
рдЖрд╡ाрд╕ (Habitat) рд╕ु-рд╕्рдеाрди / рдиिрдХेрдд (Niche)
рд╡рд╣ рднौрддिрдХ рд╕्рдеाрди рдЬрд╣ाँ рдЬीрд╡ рд░рд╣рддा рд╣ै। (рдкрддा) рдкाрд░िрд╕्рдеिрддिрдХी рддंрдд्рд░ рдоें рдЬीрд╡ рдХी рдХाрд░्рдпाрдд्рдордХ рднूрдоिрдХा। (рдкेрд╢ा)
рдПрдХ рд╣ी рдЖрд╡ाрд╕ рдоें рдХрдИ рдк्рд░рдЬाрддिрдпाँ рд░рд╣ рд╕рдХрддी рд╣ैं। рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рдк्рд░рдЬाрддि рдХा рдиिрдХेрдд рд╡िрд╢िрд╖्рдЯ рд╣ोрддा рд╣ै।
рдЙрджाрд╣рд░рдг: рдПрдХ рддाрд▓ाрдм। рдЙрджाрд╣рд░рдг: рдЙрд╕ рддाрд▓ाрдм рдоें рдоेंрдврдХ рдХा рд╢िрдХाрд░ी рд╣ोрдиा।
рдк्рд░. реирел. рдЕрдкрдШрдЯрди (decomposition) рдХ्рдпा рд╣ै? рдЕрдкрдШрдЯрди рдЪрдХ्рд░ (decomposition cycle) рдХा рдЖрд░ेрдЦिрдд рдиिрд░ूрдкрдг (diagrammatic representation) рджीрдЬिрдП।
рдЙрдд्рддрд░:

рдЕрдкрдШрдЯрди: рдЕрдкрдШрдЯрдХों рдж्рд╡ाрд░ा рдЬрдЯिрд▓ рдХाрд░्рдмрдиिрдХ рдкрджाрд░्рдеों (рдоृрдд рдкौрдзों/рдЬाрдирд╡рд░ों) рдХो рдЕрдХाрд░्рдмрдиिрдХ рдкрджाрд░्рдеों (рдЬैрд╕े рдХाрд░्рдмрди рдбाрдЗрдСрдХ्рд╕ाрдЗрдб, рдкाрдиी рдФрд░ рдкोрд╖рдХ рддрдд्рд╡ों) рдоें рддोрдб़рдиे рдХी рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдХो рдЕрдкрдШрдЯрди рдХрд╣рддे рд╣ैं।

рдЖрд░ेрдЦिрдд рдиिрд░ूрдкрдг:

diagrammatic representation of 'decomposition cycle рдоृрдд рдЕрд╡рд╢ेрд╖ (Detritus)
\(\downarrow\)
1. рд╡िрдЦंрдбрди (Fragmentation - рдХेंрдЪुрдЖ рдЖрджि)
\(\downarrow\)
2. рдиिрдХ्рд╖ाрд▓рди (Leaching - рдЬрд▓ рдоें рдШुрд▓рдирд╢ीрд▓ рдкोрд╖рдХ рддрдд्рд╡ рдоिрдЯ्рдЯी рдоें)
\(\downarrow\)
3. рдЕрдкрдЪрдп (Catabolism - рдЬीрд╡ाрдгु/рдХрд╡рдХ рдПंрдЬाрдЗрдо)
\(\downarrow\)
4. рд╣्рдпूрдорд╕ рдиिрд░्рдоाрдг (Humification)
\(\downarrow\)
5. рдЦрдиिрдЬीрдХрд░рдг (Mineralization)
рдк्рд░. реирем. рдЬैрд╡ рдЖрд╡рд░्рдзрди (biomagnification) рдХ्рдпा рд╣ै? рдк्рд░рд╡ाрд╣ рд▓ेрдЦाрдЪिрдд्рд░ (flow chart) рдмрдиाрдЗрдП рддрдеा рдбीрдбीрдЯी (DDT) рдХे рд╕ंрджрд░्рдн рдоें рдЗрд╕े рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдХीрдЬिрдП।
рдЙрдд्рддрд░:

рдЬैрд╡ рдЖрд╡рд░्рдзрди: рдЦाрдж्рдп рд╢्рд░ृंрдЦрд▓ा рдоें рдПрдХ рдкोрд╖ी рд╕्рддрд░ рд╕े рджूрд╕рд░े рдкोрд╖ी рд╕्рддрд░ рдкрд░ рдЬाрдиे рдкрд░ рд╡िрд╖ाрдХ्рдд рдкрджाрд░्рдеों рдХी рд╕ांрдж्рд░рддा рдоें рд╡ृрдж्рдзि рд╣ोрдиे рдХी рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдХो рдЬैрд╡ рдЖрд╡рд░्рдзрди рдХрд╣рддे рд╣ैं।

DDT рдк्рд░рд╡ाрд╣ рдЪाрд░्рдЯ:

рдкाрдиी (0.003 ppb)
\(\downarrow\)
рдЬ़ूрдк्рд▓рд╡рдХ (0.04 ppm)
\(\downarrow\)
рдЫोрдЯी рдордЫрд▓ी (0.5 ppm)
\(\downarrow\)
рдмрдб़ी рдордЫрд▓ी (2 ppm)
\(\downarrow\)
рдордЫрд▓ी рдЦाрдиे рд╡ाрд▓े рдкрдХ्рд╖ी (25 ppm)

рд╕्рдкрд╖्рдЯीрдХрд░рдг: DDT рдЕрдЬैрд╡ рдиिрдо्рдиीрдХрд░рдгीрдп (non-biodegradable) рдФрд░ рд╡рд╕ा рдоें рдШुрд▓рдирд╢ीрд▓ рд╣ै। рдпрд╣ рдЬीрд╡ों рдХे рд╡рд╕ा рдКрддрдХों рдоें рдЬрдоा рд╣ो рдЬाрддा рд╣ै। рдЬैрд╕े-рдЬैрд╕े рдПрдХ рдкोрд╖ी рд╕्рддрд░ рджूрд╕рд░े рдХो рдЦाрддा рд╣ै, DDT рдЬрдоा рд╣ोрддा рдЬाрддा рд╣ै, рдФрд░ рд╢ीрд░्рд╖ рдоांрд╕ाрд╣ाрд░िрдпों (рдкрдХ्рд╖िрдпों) рдоें рд╡िрд╖ाрдХ्рдд рд╕्рддрд░ рддрдХ рдкрд╣ुँрдЪ рдЬाрддा рд╣ै, рдЬिрд╕рд╕े рдХैрд▓्рд╢िрдпрдо рдЪрдпाрдкрдЪрдп рдмाрдзिрдд рд╣ोрддा рд╣ै рдФрд░ рдЕंрдбे рдХे рдЫिрд▓рдХे рдкрддрд▓े рд╣ो рдЬाрддे рд╣ैं।

рд╡िрднाрдЧ – рдб (SECTION – D)

рдиिрдо्рдирд▓िрдЦिрдд рдоें рд╕े рдХिрди्рд╣ीं рддीрди рдк्рд░рд╢्рдиों рдХे рдЙрдд्рддрд░ рд▓िрдЦिрдП : [резреи]

рдк्рд░. реирен. (рдЕ) рдоाрдирд╡ рдиेрдд्рд░ (human eye) рдоें рдЕंрдз рдмिंрджु (blind spot) рдХा рдХ्рдпा рд╕्рдеाрди (location) рд╣ै?
(рдм) рдк्рд░рддिрдмिрдо्рдм рд░рдЪрдиा (image formation) рдоें рд░ेрдЯिрдиा (retina) рдХा рдорд╣рдд्рдд्рд╡ рд▓िрдЦिрдП।
(рдХ) рдЙрди рдХोрд╢िрдХाрдУं рдХे рдиाрдо рджीрдЬिрдП рдЬो рдоंрдж рдк्рд░рдХाрд╢ (dim light) рддрдеा рджिрди рдХे рдк्рд░рдХाрд╢ (day light) рдоें рдХाрд░्рдп рдХрд░рддी рд╣ैं?
(рдб) рд╡िрдЯाрдоिрди рдП (vitamin A) рдж्рд╡ाрд░ा рдХौрди-рд╕ा рд╡рд░्рдгрдХ (pigment) рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ोрддा рд╣ै?
рдЙрдд्рддрд░:

(рдЕ) рд╕्рдеाрди: рдиेрдд्рд░ рдХे рдкिрдЫрд▓े рдз्рд░ुрд╡ (posterior pole) рдкрд░, рдеोрдб़ा рдордз्рдп рдХी рдУрд░, рдЬрд╣ाँ рд╕े рдСрдк्рдЯिрдХ рддंрдд्рд░िрдХा рдЖँрдЦ рд╕े рдмाрд╣рд░ рдиिрдХрд▓рддी рд╣ै।

(рдм) рд░ेрдЯिрдиा рдХा рдорд╣рдд्рдд्рд╡: рдпрд╣ рд╡рд╣ рдкрд░्рджा рд╣ै рдЬिрд╕ рдкрд░ рд╡рд╕्рддु рдХा рдк्рд░рддिрдмिंрдм рдмрдирддा рд╣ै। рдЗрд╕рдоें рдк्рд░рдХाрд╢рдЧ्рд░ाрд╣ी рдХोрд╢िрдХाрдПं рд╣ोрддी рд╣ैं рдЬो рдк्рд░рдХाрд╢ рдКрд░्рдЬा рдХो рддंрдд्рд░िрдХा рдЖрд╡ेрдЧों (action potentials) рдоें рдмрджрд▓ рджेрддी рд╣ैं рдЬो рдорд╕्рддिрд╖्рдХ рддрдХ рднेрдЬे рдЬाрддे рд╣ैं।

(рдХ) рдХोрд╢िрдХाрдПं: рдоंрдж рдк्рд░рдХाрд╢: рд╢рд▓ाрдХा рдХोрд╢िрдХाрдПं (Rod cells); рджिрди рдХा рдк्рд░рдХाрд╢: рд╢ंрдХु рдХोрд╢िрдХाрдПं (Cone cells)

(рдб) рд╡рд░्рдгрдХ: рд░ेрдЯिрдирд▓ (Retinal) (рдЬो рд░ोрдбोрдк्рд╕िрди рдХा рд╣िрд╕्рд╕ा рд╣ै) рд╡िрдЯाрдоिрди A рдХा рд╡्рдпुрдд्рдкрди्рди (derivative) рд╣ै।

рдк्рд░. реирео. рд╕्рд╡рдЪ्рдЫ рддрдеा рдиाрдоांрдХिрдд рдЪिрдд्рд░ рдХी рд╕рд╣ाрдпрддा рд╕े рдоाрдирд╡ рд╣ृрджрдп рдХी рд╕ंрдЪाрд▓рди рдк्рд░рдгाрд▓ी (conducting system of human heart) рдХा рд╕्рдкрд╖्рдЯीрдХрд░рдг рдХीрдЬिрдП।
рдЙрдд्рддрд░:
Diagram of Heart showing SA Node, Internodal pathways, AV Node, Bundle of His, Bundle Branches, Purkinje Fibers [рд╣ृрджрдп рдХी рд╕ंрдЪाрд▓рди рдк्рд░рдгाрд▓ी рдХा рдЪिрдд्рд░ - SA рдиोрдб, AV рдиोрдб, рд╣िрдЬ рдХा рдмंрдбрд▓, рдкुрд░्рдХिрди्рдЬे рддंрддु рджिрдЦाрддे рд╣ुрдП]

рд╕्рдкрд╖्рдЯीрдХрд░рдг:

  1. SA рдиोрдб (рд╢िрд░ा-рдЕрд▓िंрдж рдкрд░्рд╡): рджाрдПं рдЕрд▓िंрдж рдХे рдКрдкрд░ी рджाрдПं рдХोрдиे рдоें рд╕्рдеिрдд рдкेрд╕рдоेрдХрд░। рдпрд╣ рдЖрд╡ेрдЧ рд╢ुрд░ू рдХрд░рддा рд╣ै।
  2. AV рдиोрдб (рдЕрд▓िंрдж-рдиिрд▓рдп рдкрд░्рд╡): рджाрдПं рдЕрд▓िंрдж рдХे рдиिрдЪрд▓े рдмाрдПं рдХोрдиे рдоें рд╕्рдеिрдд। рдпрд╣ рдЖрд╡ेрдЧ рдЧ्рд░рд╣рдг рдХрд░рддा рд╣ै рдФрд░ рдеोрдб़ा рд╡िрд▓ंрдмिрдд рдХрд░рддा рд╣ै।
  3. рд╣िрдЬ рдХा рдмंрдбрд▓ (Bundle of His): AV рдиोрдб рд╕े рдиिрдХрд▓рддा рд╣ै рдФрд░ рдиिрд▓рдп рднिрдд्рддि рдоें рджाрдПं рдФрд░ рдмाрдПं рд╢ाрдЦाрдУं рдоें рд╡िрднाрдЬिрдд рд╣ोрддा рд╣ै।
  4. рдкुрд░्рдХिрди्рдЬे рддंрддु (Purkinje Fibers): рдмंрдбрд▓ рд╢ाрдЦाрдУं рд╕े рдиिрдХрд▓рдиे рд╡ाрд▓े рд╕ूрдХ्рд╖्рдо рддंрддु рдЬो рдиिрд▓рдп рдХी рджीрд╡ाрд░ों рдоें рдлैрд▓рддे рд╣ैं рдФрд░ рдиिрд▓рдп рд╕ंрдХुрдЪрди рдХा рдХाрд░рдг рдмрдирддे рд╣ैं।
рдк्рд░. реиреп. (рдЕ) рдЕрдкूрд░्рдг рдк्рд░рднाрд╡िрддा (incomplete dominance) рддрдеा рд╕рд╣рдк्рд░рднाрд╡िрддा (codominance) рдХी рд╡्рдпाрдЦ्рдпा рдЙрдкрдпुрдХ्рдд рдЙрджाрд╣рд░рдг рдж्рд╡ाрд░ा рджीрдЬिрдП।
(рдм) рдЬीрдирд░ूрдк (genotype) рдХो рдЪाрд░्рдЯ рдХी рд╕рд╣ाрдпрддा рд╕े рджрд░्рд╢ाрдЗрдП।
рдЙрдд्рддрд░:

(рдЕ) рдЕрдкूрд░्рдг рдк्рд░рднाрд╡िрддा: рджोрдиों рдПрд▓ीрд▓ рдЖंрд╢िрдХ рд░ूрдк рд╕े рд╡्рдпрдХ्рдд рд╣ोрддे рд╣ैं। рдлीрдиोрдЯाрдЗрдк рдПрдХ рдоिрд╢्рд░рдг рд╣ोрддा рд╣ै।
рдЙрджाрд╣рд░рдг: рдоिрд░ाрдмिрд▓िрд╕ рдЬрд▓ाрдкा (4 O'clock plant)। рд▓ाрд▓ (RR) x рд╕рдлेрдж (rr) = рдЧुрд▓ाрдмी (Rr)।

рд╕рд╣рдк्рд░рднाрд╡िрддा: рджोрдиों рдПрд▓ीрд▓ рд╕рдоाрди рдФрд░ рд╕्рд╡рддंрдд्рд░ рд░ूрдк рд╕े рд╡्рдпрдХ्рдд рд╣ोрддे рд╣ैं।
рдЙрджाрд╣рд░рдг: рдорд╡ेрд╢िрдпों рдоें рдЪिрддрдХрдмрд░ा (Roan) рд░ंрдЧ рдпा AB рд░рдХ्рдд рд╕рдоूрд╣। рд▓ाрд▓ (RR) x рд╕рдлेрдж (WW) = рдЪिрддрдХрдмрд░ा (RW)।

рдЕрдкूрд░्рдг рдк्рд░рднाрд╡िрддा рдЪाрд░्рдЯ:
P: рд▓ाрд▓ (RR) x рд╕рдлेрдж (rr)
F1: рдЧुрд▓ाрдмी (Rr)
F2: 1 рд▓ाрд▓ (RR) : 2 рдЧुрд▓ाрдмी (Rr) : 1 рд╕рдлेрдж (rr)

рд╕рд╣рдк्рд░рднाрд╡िрддा рдЪाрд░्рдЯ:
P: рд▓ाрд▓ (RR) x рд╕рдлेрдж (WW)
F1: рдЪिрддрдХрдмрд░ा (RW)
F2: 1 рд▓ाрд▓ (RR) : 2 рдЪिрддрдХрдмрд░ा (RW) : 1 рд╕рдлेрдж (WW)
рдк्рд░. рейреж. (i) рдкрд░िрднाрд╖ा рджीрдЬिрдП : рдиाрд▓рдпुрдЧ्рдорди (siphonogamy)
(ii) рдкрд░ाрдЧ рдирд▓ी (pollen-tube) рдХे рдк्рд░рд╡ेрд╢ рдХे рд╕ंрдмंрдз рдоें рдиिрднाрдЧीрдп рдпुрдЧ्рдорди (chalazogamy) рддрдеा рдЕंрдбрдж्рд╡ाрд░ी рдк्рд░рд╡ेрд╢ (porogamy) рдХे рдмीрдЪ рдЕंрддрд░ рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдХीрдЬिрдП।
(iii) рдордз्рдп рдк्рд░рд╡ेрд╢ (mesogamy) рджрд░्рд╢ाрдиे рдХे рд▓िрдП рдПрдХ рд╕्рд╡рдЪ्рдЫ рддрдеा рдиाрдоांрдХिрдд рдЪिрдд्рд░ рдмрдиाрдЗрдП।
рдЙрдд्рддрд░:

(i) рдиाрд▓рдпुрдЧ्рдорди: рд╡рд╣ рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдЬिрд╕рдоें рдирд░ рдпुрдЧ्рдордХों рдХो рдкрд░ाрдЧ рдирд▓ी рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдЕंрдб рдХोрд╢िрдХा рддрдХ рд▓े рдЬाрдпा рдЬाрддा рд╣ै।

(ii) рдЕंрддрд░:

  • рдЕंрдбрдж्рд╡ाрд░ी рдк्рд░рд╡ेрд╢ (Porogamy): рдкрд░ाрдЧ рдирд▓ी рдмीрдЬांрдб рдж्рд╡ाрд░ (Micropyle) рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдмीрдЬांрдб рдоें рдк्рд░рд╡ेрд╢ рдХрд░рддी рд╣ै (рд╕рдмрд╕े рд╕ाрдоाрди्рдп)।
  • рдиिрднाрдЧीрдп рдпुрдЧ्рдорди (Chalazogamy): рдкрд░ाрдЧ рдирд▓ी рдиिрднाрдЧ (Chalaza - рдЖрдзाрд░ рднाрдЧ) рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдк्рд░рд╡ेрд╢ рдХрд░рддी рд╣ै।

(iii) рдЪिрдд्рд░ (Mesogamy):

Diagram of Ovule showing pollen tube entering laterally through the Integuments (Mesogamy) [рдордз्рдп рдк्рд░рд╡ेрд╢ (Mesogamy) рдХा рдЪिрдд्рд░ - рдЬрд╣ाँ рдкрд░ाрдЧ рдирд▓ी рдЕрдз्рдпाрд╡рд░рдг (Integuments) рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдк्рд░рд╡ेрд╢ рдХрд░рддी рд╣ै]
рдк्рд░. рейрез. (рдЕ) рдкрд░िрднाрд╖ा рджीрдЬिрдП : рдЬрдирди рдЕрдХ्рд╖рдорддा / рдмांрдЭрдкрди (infertility)
(рдм) рдпрджि рдорд╣िрд▓ा рдХी рдбिंрдмрд╡ाрд╣ी рдирд▓िрдХा (fallopian tube) рдЕрд╡рд░ोрдзिрдд (blocked) рд╣ो рдЧрдИ рд╣ै, рддो рдмांрдЭрдкрди (infertility) рдХो рджूрд░ рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдХौрди-рд╕ा рдЙрдкрдЪाрд░ (treatment) рджिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै? рд╕ंрдХ्рд╖ेрдк рдоें рд╕рдордЭाрдЗрдП।
(рдХ) рд╢ुрдХ्рд░ाрдгु рдмैंрдХ (sperm bank) рдХ्рдпा рд╣ै?
рдЙрдд्рддрд░:

(рдЕ) рдмांрдЭрдкрди: 1-2 рд╕ाрд▓ рддрдХ рдЕрд╕ुрд░рдХ्рд╖िрдд рдпौрди рд╕рд╣рд╡ाрд╕ рдХे рдмाрдж рднी рдЧрд░्рднрдзाрд░рдг рдХрд░рдиे рдпा рдмрдЪ्рдЪे рдкैрджा рдХрд░рдиे рдоें рдЕрд╕рдорд░्рдерддा।

(рдм) рдЙрдкрдЪाрд░: IVF (рдЗрди рд╡िрдЯ्рд░ो рдлрд░्рдЯिрд▓ाрдЗрдЬेрд╢рди):
рд╕ंрдХ्рд╖ेрдк рдоें: рдЗрд╕े "рдЯेрд╕्рдЯ рдЯ्рдпूрдм рдмेрдмी" рднी рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै। рдкрдд्рдиी/рджाрддा рд╕े рдЕंрдбाрдгु рдФрд░ рдкрддि/рджाрддा рд╕े рд╢ुрдХ्рд░ाрдгु рдПрдХрдд्рд░ рдХिрдП рдЬाрддे рд╣ैं рдФрд░ рдк्рд░рдпोрдЧрд╢ाрд▓ा рдоें рд╕рдоाрди рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпों рдоें рдиिрд╖ेрдЪिрдд рдХिрдП рдЬाрддे рд╣ैं। рдлिрд░ рдпुрдЧ्рдордирдЬ рдпा рдк्рд░ाрд░ंрднिрдХ рдн्рд░ूрдг (8 рдм्рд▓ाрд╕्рдЯोрдоेрд░ेрд╕ рддрдХ) рдХो рдбिंрдмрд╡ाрд╣ी рдирд▓िрдХा (ZIFT) рдпा рдЧрд░्рднाрд╢рдп (IUT) рдоें рд╕्рдеाрдиांрддрд░िрдд рдХрд░ рджिрдпा рдЬाрддा рд╣ै।

(рдХ) рд╢ुрдХ्рд░ाрдгु рдмैंрдХ: рдПрдХ рдРрд╕ी рд╕ुрд╡िрдзा рдЬрд╣ाँ рд╡ीрд░्рдп/рд╢ुрдХ्рд░ाрдгुрдУं рдХो рдПрдХрдд्рд░ рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै, рдмрд╣ुрдд рдХрдо рддाрдкрдоाрди рдкрд░ рдЬрдоाрдпा рдЬाрддा рд╣ै (рдХ्рд░ाрдпोрдк्рд░िрдЬрд░्рд╡ेрд╢рди), рдФрд░ рднрд╡िрд╖्рдп рдоें рдХृрдд्рд░िрдо рдЧрд░्рднाрдзाрди рдоें рдЙрдкрдпोрдЧ рдХे рд▓िрдП рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ीрдд рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै।

Question Paper Page No. 1 Question Paper Page No. 2 Question Paper Page No. 3 Question Paper Page No. 4 Question Paper Page No. 5 Question Paper Page No. 6 Question Paper Page No. 7 Question Paper Page No. 8 Maharashtra Board Biology Question Paper Header

No comments:

Post a Comment