HSC OCM Question Paper 2025 Solution - Organisation of Commerce and Management 12th Board Marathi Medium

MAHARASHTRA STATE BOARD EXAM 2025
Subject: ORGANISATION OF COMMERCE AND MANAGEMENT (51)
Marks: 80 | Time: 3 Hrs | Set: J-279

संपूर्ण प्रश्नपत्रिका उत्तरांसह (Solution)

प्र. १. (अ) रिकाम्या जागी योग्य पर्याय निवडून वाक्ये पुन्हा लिहा : [५] [२०]

(१) शास्त्रीय व्यवस्थापनाचे जनक म्हणून ______ यांना ओळखले जाते.

• (अ) हेन्री फेयॉल
• (ब) एफ. डब्लू. टेलर
• (क) फिलिप कोटलर

उत्तर: शास्त्रीय व्यवस्थापनाचे जनक म्हणून (ब) एफ. डब्लू. टेलर यांना ओळखले जाते.

(२) ______ समय उपयोगिता निर्माण करते.

• (अ) गोदाम
• (ब) वाहतूक
• (क) संदेशवहन

उत्तर: (अ) गोदाम समय उपयोगिता निर्माण करते.

(३) व्यावसायिक हे समाजाचे ______ असतात.

• (अ) प्रतिनिधी
• (ब) सदस्य
• (क) विश्वस्त

उत्तर: व्यावसायिक हे समाजाचे (क) विश्वस्त असतात.

(४) विपणी या संज्ञेची उत्पत्ती ______ भाषेतील 'मार्केटस्' या शब्दापासून आलेली आहे.

• (अ) फ्रेंच
• (ब) लॅटिन
• (क) इटालियन

उत्तर: विपणी या संज्ञेची उत्पत्ती (ब) लॅटिन भाषेतील 'मार्केटस्' या शब्दापासून आलेली आहे.

(५) नुकसान भरपाईचे तत्त्व ______ विम्यास लागू होत नाही.

• (अ) जीवन
• (ब) सागरी
• (क) अग्नी

उत्तर: नुकसान भरपाईचे तत्त्व (अ) जीवन विम्यास लागू होत नाही.

12th OCM Board Papers (March & July 2025)

• OCM - March 2025 English Medium: View | Answer Key
• OCM - March 2025 Marathi Medium: View | Answer Key
• OCM - March 2025 Hindi Medium: View | Answer Key
• OCM - July 2025 English Medium: View | Answer Key
• OCM - July 2025 Marathi Medium: View | Answer Key

प्र. १. (ब) खालील विधानासाठी शब्द, शब्द समूह किंवा संज्ञा सुचवा : [५]

(१) योग्य व्यक्तीची योग्य वेतनासह योग्य त्या जागेवर नेमणूक करणे.

उत्तर: कर्मचारी व्यवस्थापन (Staffing)

(२) ऑनलाईन व्यवहारातील पहिली पायरी.

उत्तर: नोंदणी (Registration)

(३) नफ्याने प्रेरित होऊन केली जाणारी कृती.

उत्तर: आर्थिक कृती (Economic Activity) / व्यवसाय

(४) वस्तू किंवा सेवेचा उपभोग घेणारा.

उत्तर: ग्राहक / उपभोक्ता (Consumer)

(५) एखाद्या उत्पादनाला विशिष्ट नाव देणे.

उत्तर: मुद्रांकन / ब्रँडिंग (Branding)

12th OCM Board Papers (March & July 2024)

• OCM - March 2024 English Medium: View | Answer Key
• OCM - March 2024 Marathi Medium: View | Answer Key
• OCM - March 2024 Hindi Medium: View | Answer Key
• OCM - July 2024 English Medium: View | Answer Key

प्र. १. (क) खालील विधाने 'बरोबर' की 'चूक' ते लिहा : [५]

(१) व्यवस्थापनाचे प्रत्येक कार्य नियोजनावर आधारित नसते.

उत्तर: चूक (नियोजनावर आधारित असते).

(२) इ-व्यवसाय जागतिक स्तरावर कोणत्याही क्षेत्रात काम करण्याची मुभा देते.

उत्तर: बरोबर.

(३) व्यवसाय नीतिशास्त्र ही नियमावली आहे.

उत्तर: बरोबर.

(४) ग्राहक संरक्षण कायदा उत्पादकास संरक्षण देतो.

उत्तर: चूक (ग्राहकास संरक्षण देतो).

(५) हवाई वाहतूक हे सर्वात स्वस्त वाहतुकीचे साधन आहे.

उत्तर: चूक (महागडे साधन आहे).

12th OCM Board Papers (February & July 2023)

• OCM - February 2023 English Medium: View | Answer Key
• OCM - February 2023 Marathi Medium: View | Answer Key
• OCM - July 2023 English Medium: View | Answer Key
• OCM - July 2023 Marathi Medium: View | Answer Key

प्र. १. (ड) गटात न बसणारा शब्द शोधा : [५]

(१) जिल्हा आयोग, राज्य आयोग, अशासकीय संस्था, राष्ट्रीय आयोग

उत्तर: अशासकीय संस्था (बाकीचे ग्राहक तक्रार निवारण यंत्रणा/आयोग आहेत).

(२) नाबार्ड, आर.बी.आय., सिडबी, एक्झिम

उत्तर: आर.बी.आय. (ही मध्यवर्ती बँक आहे, बाकी विकास बँका आहेत).

(३) डेबिट कार्ड, क्रेडिट कार्ड, आधार कार्ड, ए.टी.एम. कार्ड

उत्तर: आधार कार्ड (हे ओळखपत्र आहे, बाकी पेमेंट/बँकिंग कार्ड्स आहेत).

(४) लेखन, नियोजन, संघटन, कर्मचारी व्यवस्थापन

उत्तर: लेखन (हे व्यवस्थापनाचे कार्य नाही).

(५) किंमत, व्यक्ती, विक्रय वृद्धी, उत्पादन

उत्तर: व्यक्ती (हा सेवा विपणन मिश्रचा 7Ps मधला भाग आहे, बाकी वस्तू विपणन मिश्र 4Ps चे भाग आहेत).

12th OCM Board Papers (2014 - 2022)

• OCM - March 2022 English Medium: View
• OCM - March 2022 Marathi Medium: View | Answer Key
• OCM - July 2022 English Medium: View | Answer Key
• OCM - March 2020 English Medium: View
• OCM - March 2020 Marathi Medium: View | Answer Key
• OCM - March 2019: View
• OCM - July 2018: View
• OCM - March 2018: View
• OCM - July 2017: View
• OCM - March 2017: View
• OCM - July 2016: View
• OCM - March 2016: View
• OCM - July 2015: View
• OCM - March 2015: View
• OCM - October 2014: View
• OCM - March 2014: View

प्र.२. खालील संज्ञा/संकल्पना स्पष्ट करा (कोणत्याही चार) : [८]

(१) हालचाल अभ्यास (Motion Study)

कामे करण्यासाठी लागणाऱ्या कामगारांच्या व यंत्रांच्या हालचालींचा बारकाईने अभ्यास म्हणजे हालचाल अभ्यास होय. अनावश्यक हालचाली कमी करून कार्यक्षमता वाढवणे हा याचा उद्देश असतो.

(२) नियंत्रण (Controlling)

नियोजन आणि प्रत्यक्ष कामगिरी यांची तुलना करणे, तफावत शोधणे आणि ती दूर करण्यासाठी उपाययोजना करणे म्हणजे नियंत्रण होय. हे व्यवस्थापनाचे शेवटचे कार्य आहे.

(३) करदेय गोदामे (Bonded Warehouses)

आयात केलेल्या मालावर जोपर्यंत सीमा शुल्क (Custom Duty) भरले जात नाही, तोपर्यंत माल साठवण्यासाठी परवानाधारक गोदामांचा वापर केला जातो, त्यांना करदेय गोदामे म्हणतात. ही गोदामे सीमा शुल्क अधिकाऱ्यांच्या नियंत्रणाखाली असतात.

(४) ग्राहक संरक्षण (Consumer Protection)

अनैतिक व्यापारी प्रथा, फसवणूक आणि ग्राहकांच्या हक्कांचे उल्लंघन यापासून ग्राहकांचे रक्षण करण्यासाठी राबवल्या जाणाऱ्या उपाययोजना आणि कायद्यांना ग्राहक संरक्षण म्हणतात.

(५) ई-मेल (E-mail)

ई-मेल (इलेक्ट्रॉनिक मेल) म्हणजे संगणक आणि इंटरनेटच्या साहाय्याने एका ठिकाणाहून दुसऱ्या ठिकाणी संदेश पाठवण्याची प्रक्रिया. हे जलद आणि कमी खर्चाचे संदेशवहनाचे साधन आहे.

(६) समन्वय (Coordination)

व्यवसायाची उद्दिष्टे साध्य करण्यासाठी विविध विभाग आणि कर्मचारी यांच्या कार्यात सुसूत्रता आणण्याची प्रक्रिया म्हणजे समन्वय होय. हे संघटनेचे सार आहे.

प्र.३. खालील घटना किंवा परिस्थितीचा अभ्यास करून आपले मत लिहा (कोणतेही दोन) : [६]

(१) श्री शरद हे व्यावसायिक आहेत. त्यांचे पुणे आणि नाशिक येथे कारखाने आहेत. श्री शरद हे कुटुंबासह पुण्यामध्ये स्थायिक असून त्यांना ५ आणि ८ वर्षे वयाच्या दोन मुली आहेत.

(अ) श्री शरद हे त्यांच्या पत्नी व दोन मुलींसाठी जीवन विमा घेऊ शकतात का?

होय, श्री शरद हे त्यांच्या पत्नी व दोन मुलींसाठी जीवन विमा घेऊ शकतात कारण त्यांच्यात विमेय हित (Insurable Interest) आहे.

(ब) श्री शरद हे सागरी विमा त्यांच्या कारखान्यासाठी घेऊ शकतात का?

नाही, कारण त्यांचे कारखाने पुणे आणि नाशिक (जमिनीवर) आहेत, त्यामुळे ते सागरी विमा घेऊ शकत नाहीत. त्यासाठी ते अग्नी विमा घेऊ शकतात.

(क) आगीमुळे कारखान्याच्या होणाऱ्या नुकसानीच्या भरपाईसाठी कोणत्या प्रकारचा विमा श्री शरद घेऊ शकतात?

आगीमुळे होणाऱ्या नुकसानीसाठी श्री शरद 'अग्नी विमा' (Fire Insurance) घेऊ शकतात.

(२) श्री सुरेश यांनी धनादेशाद्वारे पैसे दिले आणि त्याच वेळी श्री सक्षम यांनी (फंड ट्रान्सफर) निधी वर्ग द्वारे पैसे दिले.

(अ) कोणाचे पैसे जलद पद्धतीने दिले जातात?

श्री सक्षम यांचे पैसे जलद पद्धतीने दिले जातात (निधी वर्ग/Online Transfer मुळे).

(ब) कोणाची पैसे देण्याची पद्धती ही परंपरागत व्यवसायाशी संबंधित आहे?

श्री सुरेश यांची धनादेशाद्वारे (Cheque) पैसे देण्याची पद्धत परंपरागत व्यवसायाशी संबंधित आहे.

(क) कोणाची पैसे देण्याची पद्धती ही इ-व्यवसायाशी संबंधित आहे?

श्री सक्षम यांची निधी वर्ग (Fund Transfer) करण्याची पद्धत इ-व्यवसायाशी संबंधित आहे.

(३) रंगाचे उत्पादन करणाऱ्या एका संस्थेने कित्येक वर्षापासून बाजारामध्ये अग्रेसर स्थान पटकाविले आहे. प्रक्रिया न केलेले विषारी स्वरूपाचे टाकाऊ पदार्थ, ते नदी किनाऱ्यावर फेकून देतात, की ज्यामुळे जवळपासच्या खेडेगावांमध्ये अनेक आरोग्य विषयक समस्या निर्माण झालेल्या आहेत.

(अ) उत्पादन करणाऱ्या संस्थेने कोणत्या स्वरूपाच्या जबाबदारीकडे दुर्लक्ष केले आहे?

उत्पादन करणाऱ्या संस्थेने 'समाज आणि पर्यावरणाप्रती असलेल्या सामाजिक जबाबदारीकडे' (Social Responsibility towards Society and Environment) दुर्लक्ष केले आहे.

(ब) ते कोणत्या प्रकारचे प्रदूषण करतात?

ते प्रामुख्याने 'जल प्रदूषण' (Water Pollution) करतात आणि त्यामुळे मृदा प्रदूषणही होते.

(क) रंगाचे उत्पादन करणाऱ्या संस्थेने घ्यावयाचा कोणताही एक खबरदारीचा उपाय नमूद करा.

संस्थेने टाकाऊ पदार्थांवर योग्य प्रक्रिया (Effluent Treatment) करूनच त्यांची विल्हेवाट लावली पाहिजे, जेणेकरून प्रदूषण होणार नाही.

प्र.४. खालील फरक स्पष्ट करा ( कोणतेही तीन ) : [१२]

(१) रस्ते वाहतूक आणि जल वाहतूक

मुद्दा	रस्ते वाहतूक	जल वाहतूक
अर्थ	रस्त्यांवरून वाहनांद्वारे माल व प्रवाशांची ने-आण करणे म्हणजे रस्ते वाहतूक.	पाण्यावरून बोटी किंवा जहाजांद्वारे माल व प्रवाशांची ने-आण करणे म्हणजे जल वाहतूक.
वेग	रस्ते वाहतुकीचा वेग मर्यादित असतो.	जल वाहतुकीचा वेग रस्ते वाहतुकीपेक्षा कमी असतो.
खर्च	कमी अंतरासाठी हा प्रकार स्वस्त आहे.	लांब अंतरासाठी आणि जड मालासाठी हा प्रकार सर्वात स्वस्त आहे.
पोहोच	रस्ते वाहतूक घरोघरी सेवा (Door to Door) देते.	जल वाहतूक फक्त बंदरापर्यंत सेवा देते.

(२) जीवन विमा आणि अग्नी विमा

मुद्दा	जीवन विमा	अग्नी विमा
विषयबाबी	यात मानवी जीवन ही विषयबाब असते.	यात मालमत्ता, वस्तू किंवा संपत्ती ही विषयबाब असते.
विमेय हित	विमा उतरवताना विमेय हित असावे लागते.	विमा उतरवताना आणि नुकसान होतेवेळी विमेय हित असावे लागते.
मुदत	हा दीर्घ मुदतीचा करार असतो (उदा. २० वर्षे, आजीवन).	हा साधारणपणे एका वर्षासाठी असतो.
नुकसान भरपाई	नुकसान भरपाईचे तत्त्व लागू होत नाही. (जीवनाची किंमत करता येत नाही).	नुकसान भरपाईचे तत्त्व लागू होते.

(३) संघटन आणि कर्मचारी व्यवस्थापन

मुद्दा	संघटन (Organizing)	कर्मचारी व्यवस्थापन (Staffing)
अर्थ	कामे निश्चित करणे, गट तयार करणे आणि अधिकार व जबाबदारी वाटून देणे म्हणजे संघटन.	योग्य कामासाठी योग्य व्यक्तींची निवड, प्रशिक्षण आणि विकास करण्याची प्रक्रिया म्हणजे कर्मचारी व्यवस्थापन.
उद्देश	साधनसामग्रीची जुळवाजुळव करून उद्दिष्टे गाठणे.	योग्य व्यक्तींची नियुक्ती करून मानवी संसाधनाचा विकास करणे.
घटक	यात कामाचे स्वरूप, पद आणि अधिकार रचना यांचा समावेश होतो.	यात भरती, निवड, प्रशिक्षण, बढती यांचा समावेश होतो.

(४) जिल्हा आयोग आणि राज्य आयोग

मुद्दा	जिल्हा आयोग	राज्य आयोग
क्षेत्र	एका जिल्ह्यापुरते मर्यादित असते.	एका राज्यापुरते मर्यादित असते.
आर्थिक मर्यादा	५० लाखांपेक्षा कमी रकमेच्या तक्रारी दाखल करता येतात.	५० लाखांपेक्षा जास्त परंतु २ कोटींपर्यंतच्या तक्रारी दाखल करता येतात.
अध्यक्ष	अध्यक्ष हा जिल्हा न्यायाधीश पदावरील व्यक्ती असतो.	अध्यक्ष हा उच्च न्यायालयाचा न्यायाधीश पदावरील व्यक्ती असतो.

प्र.५. खालील प्रश्नांची थोडक्यात उत्तरे लिहा ( कोणतेही दोन ) : [८]

(१) हेन्री फेयॉल यांची 'व्यवस्थापनाची' कोणतीही चार तत्त्वे स्पष्ट करा.

1. कामाच्या विभागणीचे तत्त्व (Division of Work): कामाची विभागणी कर्मचाऱ्यांच्या कौशल्य आणि क्षमतेनुसार केली पाहिजे, ज्यामुळे कार्यक्षमता वाढते.
2. अधिकार आणि जबाबदारीचे तत्त्व (Authority and Responsibility): अधिकार आणि जबाबदारी यांचा समतोल असला पाहिजे. अधिकार दिल्यास जबाबदारीही येते.
3. शिस्तीचे तत्त्व (Discipline): संघटनेत शिस्त असणे आवश्यक आहे. नियम व अटींचे पालन करणे यशासाठी गरजेचे आहे.
4. एकवाक्यता (Unity of Command): कर्मचाऱ्याला एकाच वेळी एकाच वरिष्ठाकडून आदेश मिळाले पाहिजेत, ज्यामुळे गोंधळ टाळता येतो.

(२) ग्राहकांच्या कोणत्याही चार जबाबदाऱ्या स्पष्ट करा.

1. हक्कांचा वापर: ग्राहकांनी आपल्या सुरक्षिततेचा, माहितीचा आणि निवडीचा हक्क योग्य वेळी वापरला पाहिजे.
2. सावधगिरी: वस्तू खरेदी करताना त्यावरील माहिती, एम.आर.पी., एक्सपायरी डेट तपासून घेणे.
3. तक्रार नोंदवणे: फसवणूक झाल्यास त्वरित ग्राहक मंचाकडे तक्रार नोंदवणे ही ग्राहकाची जबाबदारी आहे.
4. पावतीची मागणी: खरेदी केल्यानंतर अधिकृत बिल किंवा पावती (Cash Memo) मागणे आवश्यक आहे.

(३) विपणनाची कोणतीही चार कार्ये स्पष्ट करा.

1. बाजार पेठ संशोधन: ग्राहकांच्या गरजा आणि अपेक्षा जाणून घेण्यासाठी माहिती गोळा करणे.
2. मालाची खरेदी व एकत्रीकरण: विविध ठिकाणांवरून कच्चा माल किंवा पक्का माल गोळा करणे.
3. प्रमाणीकरण व प्रतवारी: वस्तूंचा दर्जा ठरवणे आणि त्यानुसार त्यांची वर्गवारी (Grading) करणे.
4. वेष्टण (Packaging): वस्तू सुरक्षित ठेवण्यासाठी आणि आकर्षक दिसण्यासाठी पॅकेजिंग करणे.

प्र.६. खालील विधाने सकारण स्पष्ट करा ( कोणतेही दोन ) : [८]

(१) संघटन हे संस्थेच्या प्रशासन तसेच व्यावसायिक कार्याला सुलभ करते.

कारण:

1. संघटनेमुळे कामाची विभागणी होते, ज्यामुळे विशेषीकरण साध्य होते.
2. अधिकार आणि जबाबदारी निश्चित केली जाते, ज्यामुळे गोंधळ होत नाही.
3. साधनसामग्रीचा (मानवी व भौतिक) योग्य वापर होतो.
4. प्रशासन आणि दैनंदिन कार्ये सुरळीत पार पाडण्यास मदत होते, म्हणून संघटन हे कार्याला सुलभ करते.

(२) ग्राहक संरक्षणात ग्राहक संघटना आणि अशासकीय संस्थांची भूमिका महत्त्वाची आहे.

कारण:

1. अनेकदा वैयक्तिक ग्राहक न्यायासाठी लढा देण्यास असमर्थ असतात.
2. ग्राहक संघटना ग्राहकांमध्ये जागृती निर्माण करतात (उदा. 'जागो ग्राहक जागो').
3. या संस्था ग्राहकांच्या वतीने न्यायालयात तक्रार दाखल करतात.
4. तसेच शाळा, महाविद्यालये या ठिकाणी कार्यशाळा घेऊन शिक्षण देतात, त्यामुळे त्यांची भूमिका महत्त्वाची आहे.

(३) परंपरागत व्यवसायापेक्षा इ-व्यवसायाची उभारणी करणे सोपे आहे.

कारण:

1. परंपरागत व्यवसायात जागेची, दुकानाची आणि मोठ्या भांडवलाची गरज असते.
2. इ-व्यवसायात प्रत्यक्ष दुकानाची गरज नसते, फक्त वेबसाईट किंवा ॲपद्वारे सुरुवात करता येते.
3. इ-व्यवसायात कमी कर्मचारी लागतात आणि नोंदणी प्रक्रिया सोपी असते.
4. त्यामुळे कमी वेळेत आणि कमी खर्चात इ-व्यवसाय सुरू करणे सोपे आहे.

(४) समाजाच्या व्यवसायाप्रति अपेक्षा बदलत आहेत.

कारण:

1. पूर्वी व्यवसायाचा उद्देश फक्त नफा मिळवणे होता.
2. आज समाज व्यवसायाकडून फक्त वस्तूंची नाही तर सामाजिक जबाबदारीची अपेक्षा करतो.
3. पर्यावरण रक्षण, रोजगार निर्मिती आणि नैतिक व्यवहार या गोष्टी महत्त्वाच्या झाल्या आहेत.
4. शिक्षित आणि जागरूक ग्राहकांमुळे व्यवसायाने समाजाच्या हितासाठी काम करावे, अशी अपेक्षा वाढली आहे.

प्र.७. खालील प्रश्न सोडवा ( कोणतेही दोन ) : [१०]

(१) उद्योजकाची कार्ये स्पष्ट करा.

उद्योजकाची प्रमुख कार्ये खालीलप्रमाणे आहेत:

1. नावीन्यपूर्णता (Innovation): नवीन वस्तू, नवीन उत्पादन पद्धती किंवा नवीन बाजारपेठ शोधणे.
2. उद्दिष्टांचे निर्धारण: व्यवसायाची अल्पकालीन आणि दीर्घकालीन उद्दिष्टे ठरवणे.
3. बाजारपेठेचा विकास: ग्राहकांच्या गरजा ओळखून त्यानुसार उत्पादने बाजारात आणणे.
4. नवीन तंत्रज्ञान: बदलत्या काळानुसार नवीन तंत्रज्ञानाचा वापर करून उत्पादन वाढवणे.
5. चांगले संबंध: कर्मचारी, ग्राहक आणि पुरवठादार यांच्याशी चांगले संबंध ठेवणे.

(२) विपणनाचे ग्राहकांप्रति महत्त्व स्पष्ट करा.

विपणनाचे ग्राहकांसाठी महत्त्व:

1. जागृती निर्माण करणे: विपणनामुळे ग्राहकांना नवीन वस्तू आणि सेवांची माहिती मिळते.
2. दर्जेदार वस्तू: स्पर्धेमुळे ग्राहकांना चांगल्या दर्जाच्या वस्तू वाजवी किमतीत मिळतात.
3. निवडीची संधी: विपणनामुळे बाजारात अनेक पर्याय उपलब्ध होतात, ज्यामुळे ग्राहक पसंतीनुसार वस्तू निवडू शकतो.
4. राहणीमान उंचावणे: नवीन आणि आधुनिक वस्तूंमुळे ग्राहकांचे राहणीमान सुधारते.
5. ग्राहक समाधान: विपणन ग्राहकांच्या गरजा आणि समाधानावर लक्ष केंद्रित करते.

(३) व्यवस्थापनाच्या तत्त्वांचे स्वरूप स्पष्ट करा.

व्यवस्थापनाच्या तत्त्वांचे स्वरूप:

1. सार्वत्रिक उपयोग: ही तत्त्वे लहान-मोठ्या, खाजगी-सरकारी अशा सर्व प्रकारच्या संघटनांना लागू होतात.
2. सर्वसाधारण मार्गदर्शक: ही तत्त्वे समस्या सोडवण्यासाठी मार्गदर्शक ठरतात, पण ती ताठर नसतात.
3. सराव आणि प्रयोगाद्वारे निर्मिती: ही तत्त्वे अनुभवातून आणि संशोधनातून विकसित झाली आहेत.
4. लवचिकता: परिस्थितीनुसार या तत्त्वांमध्ये बदल करता येतो.
5. वर्तणुकीशी संबंधित: ही तत्त्वे मानवी वर्तणुकीवर प्रभाव टाकतात आणि गट कार्यास प्रोत्साहन देतात.

प्र.८. खालील प्रश्नाचे सविस्तर उत्तर लिहा ( कोणतेही एक ) : [८]

(१) विपणन मिश्रण म्हणजे काय? विपणन मिश्रणाचे ७ पी (7Ps) स्पष्ट करा.

अर्थ: विपणन मिश्रण (Marketing Mix) म्हणजे असे विविध घटक ज्यांचा वापर करून एखादी व्यावसायिक संस्था बाजारात आपली उत्पादने यशस्वीपणे विकण्याचा प्रयत्न करते. यात वस्तू आणि सेवांसाठी विविध घटकांचे संयोजन केले जाते.

विपणन मिश्रणाचे ७ पी (7Ps):

1. वस्तू (Product): ग्राहकांच्या गरजा पूर्ण करणारी वस्तू किंवा सेवा. यात दर्जा, डिझाईन, वैशिष्ट्ये, ब्रँड आणि पॅकेजिंग यांचा समावेश होतो.
2. किंमत (Price): वस्तूसाठी ग्राहकाने मोजलेली रक्कम. किंमत ही उत्पादनाचा खर्च आणि नफा यावर ठरते. योग्य किंमत ठरवणे महत्त्वाचे आहे.
3. स्थान (Place): वस्तू योग्य वेळी आणि योग्य ठिकाणी ग्राहकांपर्यंत पोहोचवणे. यात वितरण साखळी (Distribution Channel) महत्त्वाची असते.
4. संसाधन/विक्रय वृद्धी (Promotion): वस्तूबद्दल माहिती देणे आणि ग्राहकांना खरेदीसाठी प्रेरित करणे. यात जाहिरात, वैयक्तिक विक्री आणि प्रसिद्धी यांचा समावेश होतो.
5. व्यक्ती (People): सेवा विपणनात कर्मचारी महत्त्वाचे असतात. योग्य, प्रशिक्षित आणि नम्र कर्मचारी सेवेचा दर्जा वाढवतात.
6. प्रक्रिया (Process): सेवा प्रदान करण्याची पद्धत किंवा प्रवाह. चांगली प्रक्रिया ग्राहकांचा वेळ वाचवते आणि समाधान देते (उदा. मॅकडोनाल्ड मधील सेवा).
7. भौतिक पुरावा (Physical Evidence): सेवा ही अदृश्य असते, त्यामुळे भौतिक वातावरणाचा पुरावा महत्त्वाचा असतो. उदा. हॉटेलचे इंटीरियर, बँकेचे फर्निचर, कर्मचाऱ्यांचा गणवेश.

(२) बँक म्हणजे काय? व्यावसायिक बँकांची प्राथमिक कार्ये सविस्तर स्पष्ट करा.

बँक म्हणजे काय? "बँकिंग नियमन कायदा १९४९ नुसार, बँक म्हणजे अशी संस्था जी लोकांकडून पैसे ठेवी म्हणून स्वीकारते, जे मागणी केल्यावर परत करावे लागतात आणि जे धनादेशाद्वारे काढता येतात, तसेच त्या पैशांचा वापर कर्ज देण्यासाठी किंवा गुंतवणुकीसाठी करते."

व्यावसायिक बँकांची प्राथमिक कार्ये:
(अ) ठेवी स्वीकारणे (Accepting Deposits):

1. मागणी ठेवी (Demand Deposits):
   • बचत खाते (Savings Account): पगारदार आणि मध्यमवर्गीयांसाठी, बचतीची सवय लावण्यासाठी.
   • चालू खाते (Current Account): व्यापाऱ्यांसाठी, यात दिवसातून कितीही वेळा व्यवहार करता येतात.
2. मुदत ठेवी (Time Deposits):
   • मुदत ठेव (Fixed Deposit): ठराविक रक्कम, ठराविक कालावधीसाठी ठेवणे. यावर जास्त व्याज मिळते.
   • आवर्ती ठेव (Recurring Deposit): दरमहा ठराविक रक्कम जमा करणे.

(ब) कर्ज देणे (Granting Loans and Advances):

1. कर्ज (Loans): ठराविक मुदतीसाठी दिलेली रक्कम (उदा. गृह कर्ज, वाहन कर्ज, शैक्षणिक कर्ज).
2. अधिविकर्ष सवलत (Overdraft): फक्त चालू खातेदारांना त्यांच्या खात्यातील शिल्लक रकमेपेक्षा जास्त रक्कम काढण्याची सुविधा.
3. रोख पत (Cash Credit): खेळत्या भांडवलासाठी व्यापाऱ्यांना दिली जाणारी सवलत.
4. हुंडी वटवणे (Discounting of Bills): मुदतीपूर्वी हुंडीचे पैसे बँकेकडून मिळवणे.

Title: HSC OCM Question Paper 2025 Solution - Organisation of Commerce and Management 12th Board
Labels: HSC Board Exam 2025, OCM Solution, Organisation of Commerce, 12th Commerce, Maharashtra Board, Answer Key
Permanent Link: hsc-ocm-organisation-commerce-management-board-question-paper-solution-2025-maharashtra
Search Description: Complete solution for HSC 2025 Organisation of Commerce (OCM) Question Paper with answers in Marathi.