HSC Board March 2022 OCM Question Paper Solution Marathi Medium | Organization of Commerce and Management Class 12

बोर्ड प्रश्नपत्रिका : मार्च २०२२

वाणिज्य संघटन व व्यवस्थापन (OCM)

वेळ: ३ तास एकूण गुण: ८०

सूचना:

1. सर्व प्रश्न सोडवणे अनिवार्य आहे.
2. उजव्या बाजूस दिलेले अंक प्रश्नांचे पूर्ण गुण दर्शवतात.
3. डाव्या बाजूस दिलेले अंक प्रश्नांचे क्रमांक दर्शवतात.
4. प्रत्येक प्रश्नाच्या उत्तराची सुरुवात नवीन पानावर करावी.

प्र. १. (अ) [५]

रिकाम्या जागी योग्य पर्याय निवडून विधाने पुन्हा लिहा.

(१) संघटनेच्या सदस्याला _______ कडून आदेश मिळाले पाहिजेत.

(अ) अनेक वरिष्ठ    (ब) एका वरिष्ठ    (क) सर्व वरिष्ठ

उत्तर: संघटनेच्या सदस्याला (ब) एका वरिष्ठ कडून आदेश मिळाले पाहिजेत.

(२) व्यवस्थापनाची कार्ये _______ या कार्याने संपतात.

(अ) निर्देशन    (ब) कर्मचारी व्यवस्थापन    (क) नियंत्रण

उत्तर: व्यवस्थापनाची कार्ये (क) नियंत्रण या कार्याने संपतात.

(३) स्टार्ट अप इंडिया _______ चा पुढाकार आहे.

(अ) आर. बी. आय.    (ब) भारत सरकार    (क) जागतिक बँक

उत्तर: स्टार्ट अप इंडिया (ब) भारत सरकार चा पुढाकार आहे.

(४) योग्य वेळी कर भरणे ही संघटनांची _______ जबाबदारी आहे.

(अ) भागधारकांप्रति    (ब) ग्राहकांप्रति    (क) शासनाप्रति

उत्तर: योग्य वेळी कर भरणे ही संघटनांची (क) शासनाप्रति जबाबदारी आहे.

(५) ऑनलाईन खरेदीदार वस्तूंची निवड करतो आणि _______ मध्ये टाकतो.

(अ) शॉपिंग मॉल    (ब) शॉपिंग कार्ट    (क) शॉपिंग बॅग

उत्तर: ऑनलाईन खरेदीदार वस्तूंची निवड करतो आणि (ब) शॉपिंग कार्ट मध्ये टाकतो.

12th OCM Board Papers (March & July 2025)

• OCM - March 2025 English Medium: View | Answer Key
• OCM - March 2025 Marathi Medium: View | Answer Key
• OCM - March 2025 Hindi Medium: View | Answer Key
• OCM - July 2025 English Medium: View | Answer Key
• OCM - July 2025 Marathi Medium: View | Answer Key

प्र. १. (ब) [५]

खालील ‘अ’ गटातील शब्दांच्या ‘ब’ गटातील शब्दांसोबत योग्य जोड्या जुळवा.

गट ‘अ’	गट ‘ब’ (उत्तर)
(अ) कृषी पर्यटनाचा एक प्रकार	(४) ग्रामीण पर्यटन
(ब) व्यवसाय सेवा	(७) अमूर्त स्वरूप
(क) शास्त्रीय व्यवस्थापनाचा सिद्धांत	(१०) एफ. डब्ल्यू. टेलर
(ड) वस्तू विक्री कायदा	(२) १९३०
(इ) डिजिटल मार्केटिंग	(३) डिजिटल माध्यमांचा वापर

12th OCM Board Papers (March & July 2024)

• OCM - March 2024 English Medium: View | Answer Key
• OCM - March 2024 Marathi Medium: View | Answer Key
• OCM - March 2024 Hindi Medium: View | Answer Key
• OCM - July 2024 English Medium: View | Answer Key

प्र. १. (क) [५]

खालील वाक्यांतील अधोरेखित शब्द दुरुस्त करून वाक्य पुन्हा लिहा.

(१) विकेंद्रीकरण म्हणजे विशिष्ट स्थानावर अधिकाराचे झालेले एकत्रीकरण.

उत्तर: केंद्रीकरण म्हणजे विशिष्ट स्थानावर अधिकाराचे झालेले एकत्रीकरण.

(२) बँका अधिविकर्ष सवलत बचत खातेधारकांना उपलब्ध करून देतात.

उत्तर: बँका अधिविकर्ष सवलत चालू खातेधारकांना उपलब्ध करून देतात.

(३) भारतात विक्रेते विखुरलेले असून ते असंघटित आहेत.

उत्तर: भारतात ग्राहक विखुरलेले असून ते असंघटित आहेत.

(४) KPO मध्ये कमी ज्ञान आणि विशेष कार्य समाविष्ट होतात.

उत्तर: BPO मध्ये कमी ज्ञान आणि प्रक्रिया कार्य समाविष्ट होतात. (टीप: प्रश्नातील रचनेनुसार, जर KPO बद्दल विधान असेल तर ते 'उच्च ज्ञान' असावे. परंतु अधोरेखित शब्द 'विशेष' असल्याने आणि वाक्य 'कमी ज्ञान' म्हणत असल्याने, हे BPO चे वर्णन आहे. म्हणून KPO ऐवजी BPO हा शब्द असावा. किंवा 'विशेष' ऐवजी 'प्रक्रिया'.)
(Standard correction: BPO मध्ये कमी ज्ञान आणि प्रक्रिया कार्य समाविष्ट होतात.)

(५) विमा व्यवसायातील धोके वाढवण्यास मदत करते.

उत्तर: विमा व्यवसायातील धोके कमी करण्यास (किंवा विभागण्यास) मदत करते.

12th OCM Board Papers (February & July 2023)

• OCM - February 2023 English Medium: View | Answer Key
• OCM - February 2023 Marathi Medium: View | Answer Key
• OCM - July 2023 English Medium: View | Answer Key
• OCM - July 2023 Marathi Medium: View | Answer Key

प्र. १. (ड) [५]

योग्य क्रम लावा.

(१) नियंत्रण, संघटन, नियोजन

उत्तर: नियोजन, संघटन, नियंत्रण.

(२) अपघात, पॉलिसी घेणे, दावा

उत्तर: पॉलिसी घेणे, अपघात, दावा.

(३) मालाची मागणी नोंदवणे, वस्तू पोहोचत्या केल्यानंतर शोधन, नोंदणी

उत्तर: नोंदणी, मालाची मागणी नोंदवणे, वस्तू पोहोचत्या केल्यानंतर शोधन.

(४) जिल्हा न्यायाधीश, सर्वोच्च न्यायालयाचे न्यायाधीश, उच्च न्यायालयाचे न्यायाधीश

उत्तर: जिल्हा न्यायाधीश, उच्च न्यायालयाचे न्यायाधीश, सर्वोच्च न्यायालयाचे न्यायाधीश.

(५) प्रतवारी, बाजार नियोजन, वितरण

उत्तर: बाजार नियोजन, प्रतवारी, वितरण.

12th OCM Board Papers (2014 - 2022)

• OCM - March 2022 English Medium: View
• OCM - March 2022 Marathi Medium: View | Answer Key
• OCM - July 2022 English Medium: View | Answer Key
• OCM - March 2020 English Medium: View
• OCM - March 2020 Marathi Medium: View | Answer Key
• OCM - March 2019: View
• OCM - July 2018: View
• OCM - March 2018: View
• OCM - July 2017: View
• OCM - March 2017: View
• OCM - July 2016: View
• OCM - March 2016: View
• OCM - July 2015: View
• OCM - March 2015: View
• OCM - October 2014: View
• OCM - March 2014: View

प्र. २. [८]

खालील संज्ञा / संकल्पना स्पष्ट करा (कोणत्याही चार).

(१) संघटन (Organizing):

संघटन म्हणजे नियोजनामध्ये ठरवलेली उद्दिष्टे साध्य करण्यासाठी लागणारी साधनसामग्री (माणसे, पैसा, साहित्य इ.) गोळा करणे व त्यांची रचना करणे होय. यात कार्ये व संसाधने यांची विभागणी केली जाते.

(२) विमा (Insurance):

विमा हा दोन पक्षांमधील करार आहे, ज्यात एक पक्ष (विमा कंपनी) दुसऱ्या पक्षाला (विमाधारक) संभाव्य आर्थिक नुकसानीची भरपाई देण्याचे मान्य करतो. यासाठी विमाधारक ठराविक हप्ता (Premium) भरतो.

(३) ई-व्यवसाय (E-Business):

ई-व्यवसाय म्हणजे 'इलेक्ट्रॉनिक व्यवसाय'. इंटरनेट आणि माहिती तंत्रज्ञानाचा वापर करून व्यवसाय करणे म्हणजे ई-व्यवसाय होय. यात केवळ खरेदी-विक्रीच नव्हे तर ग्राहक सेवा, भागीदारांशी सहयोग इत्यादींचा समावेश होतो.

(४) स्थान विपणी संज्ञा (Place Mix):

स्थान विपणी मिश्र (Place Mix) म्हणजे उत्पादित वस्तू योग्य वेळी, योग्य ठिकाणी आणि योग्य ग्राहकांपर्यंत पोहोचवण्यासाठी केलेली व्यवस्था. यामध्ये वितरण साखळी (Channels of distribution) आणि भौतिक वितरणाचा समावेश होतो.

(५) लोक अदालत (Lok Adalat):

लोक अदालत ही एक जलद, स्वस्त आणि सामोपचाराने वाद मिटवणारी न्यायालयीन व्यवस्था आहे. याला 'लोकांचे न्यायालय' असेही म्हणतात. येथे तडजोडीने खटले निकालात काढले जातात.

(६) बाह्य सेवा (Outsourcing):

बाह्य सेवा म्हणजे व्यवसायातील काही ठराविक कार्ये स्वतः करण्याऐवजी बाहेरील तज्ज्ञ संस्थेकडून किंवा एजन्सीकडून करून घेणे. यामुळे खर्च कमी होतो आणि मुख्य कामांवर लक्ष केंद्रित करता येते. उदा. BPO.

प्र. ३. [६]

खालील घटना किंवा परिस्थितीचा अभ्यास करून आपले मत लिहा (कोणतेही दोन).

(१) अ. ब. क. कंपनीत श्री. पाटील त्यांच्या अंतर्गत काम करणाऱ्या कर्मचाऱ्यांना सूचना देतात, मार्गदर्शन करतात आणि त्यांच्या उत्कृष्ट कामगिरीसाठी त्यांना प्रेरित करतात, तर दुसरीकडे श्री. जोशी हे संघटनात्मक उद्दिष्टे साध्य करण्यासाठी विविध विभागांतील कर्मचाऱ्यांनी केलेल्या कामात सुसंवाद साधण्यासाठी प्रयत्न करतात. श्री. दुबल हे व्यावसायिक संघटनेला आवश्यक संसाधनांची व्यवस्था पाहतात.

खालील कार्यात गुंतलेल्या कर्मचाऱ्यांची नावे सांगा.

(अ) संघटन    (ब) निर्देशन    (क) समन्वय

उत्तर:
(अ) संघटन: श्री. दुबल (संसाधनांची व्यवस्था पाहतात)
(ब) निर्देशन: श्री. पाटील (सूचना व मार्गदर्शन देतात)
(क) समन्वय: श्री. जोशी (सुसंवाद साधतात)

(२) श्री. राजाराम हे तरुण एम. एस. सी. ॲग्री पदवीधर आहेत. श्री. सीताराम हे वाणिज्य पदवीधर आहेत. श्री. राजाराम यांची त्यांच्या गावात कृषी पर्यटन केंद्र सुरू करण्याची इच्छा आहे. श्री. सीताराम यांना खाजगी कंपनीमध्ये अकाउंटंट म्हणून काम करण्याची इच्छा आहे.

उत्तर:
(अ) श्री. सीताराम यांची इच्छा काय आहे?
उत्तर: श्री. सीताराम यांची इच्छा रोजगार (नोकरी) करण्याची आहे.

(ब) श्री. राजाराम यांची काय इच्छा आहे?
उत्तर: श्री. राजाराम यांची इच्छा उद्योजक बनण्याची (व्यवसाय सुरू करण्याची) आहे.

(क) श्री. सीताराम यांची शैक्षणिक पात्रता काय आहे?
उत्तर: श्री. सीताराम हे वाणिज्य पदवीधर (Commerce Graduate) आहेत.

(३) अजय www.amazon.com या वेबसाईटवरून काही इलेक्ट्रिक उपकरणे ऑनलाईन खरेदी करतो. त्याचवेळी संजय olx.com या वेबसाईटवरून जुनी मोटारसायकल खरेदी करतो. तर खालील व्यवहार ओळखा.

उत्तर:
(अ) C2C (सी टू सी) शी संबंधित वेबसाईट कोणती?
उत्तर: olx.com ही C2C (ग्राहक ते ग्राहक) शी संबंधित वेबसाईट आहे.

(ब) B2C (बी टू सी) शी संबंधित वेबसाईट कोणती?
उत्तर: www.amazon.com ही B2C (व्यवसाय ते ग्राहक) शी संबंधित वेबसाईट आहे.

(क) अजयने ऑनलाईन व्यवहार करताना कोणती पहिली अवस्था अनुकरण करावी?
उत्तर: अजयने ऑनलाईन व्यवहार करताना पहिली अवस्था 'नोंदणी' (Registration) अनुकरण करावी.

प्र. ४. [१२]

खालील संज्ञांमध्ये फरक स्पष्ट करा (कोणतेही तीन).

(१) नियोजन व नियंत्रण

• अर्थ: नियोजन म्हणजे भविष्यात काय करायचे आहे हे आधीच ठरवणे. नियंत्रण म्हणजे नियोजनानुसार काम होत आहे की नाही हे पाहणे.
• उद्देश: नियोजनाचा उद्देश ध्येय निश्चित करणे आहे. नियंत्रणाचा उद्देश ध्येय साध्य झाले की नाही हे तपासणे आहे.
• क्रम: नियोजन हे व्यवस्थापनाचे पहिले कार्य आहे. नियंत्रण हे शेवटचे कार्य आहे.

(२) जीवनविमा (आयुर्विमा) व अग्नी विमा

• विषयबाब: जीवनविम्यात मानवी आयुष्य हा विषय असतो. अग्नी विम्यात मालमत्ता किंवा वस्तू हा विषय असतो.
• मुदत: जीवनविमा दीर्घ मुदतीचा असतो (उदा. २०-३० वर्षे). अग्नी विमा सहसा एक वर्षासाठी असतो.
• नुकसान भरपाई: जीवनविम्यात मृत्यू किंवा मुदतपूर्तीनंतर रक्कम मिळते (गुंतवणूक + संरक्षण). अग्नी विम्यात केवळ नुकसान झाले तरच भरपाई मिळते (फक्त संरक्षण).

(३) जिल्हा आयोग व राष्ट्रीय आयोग

• कार्यक्षेत्र: जिल्हा आयोगाचे कार्यक्षेत्र एका जिल्ह्यापुरते मर्यादित असते. राष्ट्रीय आयोगाचे कार्यक्षेत्र संपूर्ण भारतासाठी असते.
• आर्थिक मर्यादा (२०१९ कायद्यानुसार): १ कोटी रुपयांपर्यंतच्या तक्रारी जिल्हा आयोगात येतात. १० कोटी रुपयांपेक्षा जास्त रकमेच्या तक्रारी राष्ट्रीय आयोगात येतात.
• अध्यक्ष: जिल्हा आयोगाचा अध्यक्ष जिल्हा न्यायाधीश होण्यास पात्र असावा. राष्ट्रीय आयोगाचा अध्यक्ष सर्वोच्च किंवा उच्च न्यायालयाचा न्यायाधीश असावा.

(४) कर्मचारी व्यवस्थापन व निर्देशन

• अर्थ: योग्य कामासाठी योग्य व्यक्तीची निवड, प्रशिक्षण व विकास म्हणजे कर्मचारी व्यवस्थापन. कर्मचाऱ्यांना सूचना, मार्गदर्शन व प्रेरणा देणे म्हणजे निर्देशन.
• संसाधन: हे मानवी संसाधनांशी निगडित आहे. हे मानवी प्रयत्नांना दिशा देण्याशी निगडित आहे.
• घटक: भरती, निवड, प्रशिक्षण हे घटक आहेत. नेतृत्व, संप्रेषण, प्रेरणा हे घटक आहेत.

प्र. ५. [८]

खालील प्रश्नांची थोडक्यात उत्तरे लिहा (कोणतेही दोन).

(१) वस्तू विपणन मिश्रचे चार पी (4Ps) स्पष्ट करा.

मॅकार्थी यांनी विपणन मिश्रचे ४ पी (4Ps) सांगितले आहेत:

1. वस्तू (Product): ग्राहकांच्या गरजा पूर्ण करणारी वस्तू किंवा सेवा. तिची गुणवत्ता, डिझाइन आणि पॅकेजिंग महत्त्वाचे असते.
2. किंमत (Price): वस्तूबदल्यात ग्राहकाने मोजलेले मूल्य. किंमत योग्य असावी जेणेकरून नफाही मिळेल आणि ग्राहकही समाधानी होईल.
3. स्थान (Place): वस्तू योग्य वेळी ग्राहकांपर्यंत पोहोचवणे. यात वितरण साखळीचा समावेश होतो.
4. संवर्धन (Promotion): वस्तूची माहिती ग्राहकांपर्यंत पोहोचवून विक्री वाढवणे. यात जाहिरात, प्रसिद्धी इत्यादींचा समावेश होतो.

(२) कर्मचाऱ्यांप्रति असणाऱ्या व्यवसायाच्या कोणत्याही चार सामाजिक जबाबदाऱ्या स्पष्ट करा.

1. नोकरीची सुरक्षितता: कर्मचाऱ्यांना नोकरीची शाश्वती देणे, ज्यामुळे ते निष्ठेने काम करतील.
2. योग्य मोबदला: कामाच्या बदल्यात न्याय्य पगार, बोनस आणि भत्ते वेळेवर देणे.
3. आरोग्य व सुरक्षा: कामाच्या ठिकाणी सुरक्षित वातावरण, शुद्ध हवा, पाणी आणि वैद्यकीय सुविधा पुरवणे.
4. कामगार संघटनांना मान्यता: कर्मचाऱ्यांना संघटना स्थापन करण्याचा व आपले प्रश्न मांडण्याचा अधिकार देणे.

(३) ग्राहकांचे कोणतेही चार अधिकार / हक्क स्पष्ट करा.

1. सुरक्षिततेचा अधिकार: आरोग्यास व जीवास हानिकारक असलेल्या वस्तूंपासून संरक्षण मिळवण्याचा हक्क.
2. माहितीचा अधिकार: वस्तूची किंमत, गुणवत्ता, शुद्धता, घटक इत्यादींबद्दल पूर्ण माहिती मिळवण्याचा हक्क.
3. निवडीचा अधिकार: विविध प्रकारच्या वस्तूंमधून आपल्या आवडीनुसार आणि गरजेनुसार वस्तू निवडण्याचा हक्क.
4. तक्रार निवारणाचा अधिकार: फसवणूक झाल्यास त्याविरुद्ध दाद मागण्याचा आणि भरपाई मिळवण्याचा अधिकार.

प्र. ६. [८]

खालील विधाने सकारण स्पष्ट करा (कोणतेही दोन).

(१) व्यवस्थापनाची तत्त्वे लवचीक स्वरूपाची असतात.

कारण: १. व्यवस्थापनाची तत्त्वे ही विज्ञानाच्या जड नियमांसारखी नसतात.
२. व्यवसाय परिस्थिती सतत बदलत असते (उदा. तंत्रज्ञान, बाजारपेठ).
३. व्यवस्थापकाला परिस्थितीनुसार तत्त्वांमध्ये बदल करावा लागतो.
४. मानवी वागणूक अनपेक्षित असते, त्यामुळे ही तत्त्वे गरजेनुसार वापरावी लागतात. म्हणून ती लवचीक असतात.

(२) ग्राहक संरक्षणाच्या विविध पद्धती असतात.

कारण: १. ग्राहकांची फसवणूक थांबवण्यासाठी केवळ कायदा पुरेसा नाही.
२. 'लोक अदालत' द्वारे जलद न्याय मिळतो.
३. 'जनहित याचिका' (PIL) द्वारे सामान्य लोकांच्या हितासाठी न्यायालयात जाता येते.
४. ग्राहक संघटना जनजागृती करतात. या विविध मार्गांनी ग्राहकांचे रक्षण केले जाते.

(३) प्रत्यासनाचे तत्त्व हे नुकसान भरपाईच्या करारास लागू पडते.

कारण: १. प्रत्यासनाचा हक्क (Subrogation) म्हणजे नुकसान भरपाई दिल्यानंतर विमा कंपनीला त्या वस्तूची मालकी मिळणे.
२. जेव्हा विमा कंपनी पूर्ण नुकसान भरपाई देते, तेव्हा उरलेल्या भंगार मालाची (Scrap) मालकी विमा कंपनीकडे जाते.
३. विमाधारक नफा कमवू नये यासाठी हे तत्त्व आहे.
४. हे तत्त्व फक्त नुकसान भरपाईच्या करारांना (उदा. अग्नी, सागरी विमा) लागू होते, जीवनविम्याला नाही.

(४) विपणन हे ग्राहकांसाठी उपयुक्त आहे.

कारण: १. विपणनामुळे ग्राहकांना नवीन वस्तूंची माहिती मिळते.
२. वस्तू सहज उपलब्ध होतात, ज्यामुळे राहणीमानाचा दर्जा सुधारतो.
३. स्पर्धा वाढल्यामुळे वस्तूंच्या किमती वाजवी राहतात.
४. ग्राहकांच्या गरजा आणि समाधानाला प्राधान्य दिले जाते.

प्र. ७. [१०]

खालील प्रश्न सोडवा (कोणतेही दोन).

(१) हेन्री फेयॉल यांची व्यवस्थापनाची कोणतीही पाच तत्त्वे स्पष्ट करा.

हेन्री फेयॉल यांनी १४ तत्त्वे मांडली आहेत, त्यापैकी पाच खालीलप्रमाणे:

1. कामाच्या विभागणीचे तत्त्व: कामाची विभागणी कर्मचाऱ्यांच्या कौशल्यानुसार करावी, ज्यामुळे कार्यक्षमता वाढते.
2. अधिकार आणि जबाबदारीचे तत्त्व: अधिकार आणि जबाबदारी यांचा समतोल असावा. अधिकार असेल तर जबाबदारीही असावी.
3. शिस्तीचे तत्त्व: संस्थेत नियमांचे पालन आणि शिस्त असावी, ज्यामुळे कामकाज सुरळीत चालते.
4. आदेशातील एकवाक्यतेचे तत्त्व (Unity of Command): एका कर्मचाऱ्याला एकाच वरिष्ठाकडून आदेश मिळावेत, जेणेकरून गोंधळ होणार नाही.
5. सांघिक भावनेचे तत्त्व (Esprit de corps): कर्मचाऱ्यांमध्ये एकजूट आणि सहकार्याची भावना असावी.

(२) शासनाप्रति व्यवसायाच्या कोणत्याही पाच सामाजिक जबाबदाऱ्या स्पष्ट करा.

1. वेळेवर कर भरणे: जीएसटी, आयकर इत्यादी कर वेळेवर आणि प्रामाणिकपणे भरणे.
2. नियमांचे पालन: पर्यावरण कायदे, कामगार कायदे आणि परवाना नियमांचे उल्लंघन न करणे.
3. परकीय चलन मिळवणे: निर्यातीद्वारे देशाला परकीय चलन मिळवून देणे.
4. आर्थिक विकासात मदत: देशाच्या औद्योगिक आणि आर्थिक प्रगतीत सक्रिय सहभाग घेणे.
5. भ्रष्टाचाराला आळा: लाच देणे किंवा गैरमार्गाचा वापर टाळून पारदर्शक व्यवहार करणे.

(३) गोदामांचे प्रकार स्पष्ट करा.

1. खाजगी गोदामे: मोठ्या उत्पादकांचे स्वतःचे मालकीचे गोदाम.
2. सार्वजनिक गोदामे: ही गोदामे भाडेतत्त्वावर सामान्य लोकांसाठी उपलब्ध असतात. शासनाचा परवाना लागतो.
3. करदेय गोदामे (Bonded Warehouses): आयात केलेला माल, ज्यावर अजून सीमा शुल्क (Duty) भरलेले नाही, तो इथे ठेवला जातो.
4. करदत्त गोदामे (Duty Paid Warehouses): आयात कर भरलेला माल इथे ठेवला जातो.
5. शासकीय गोदामे: केंद्र किंवा राज्य सरकारच्या मालकीची गोदामे (उदा. FCI).
6. शीतगृहे (Cold Storage): नाशवंत वस्तूंसाठी (फळे, भाजीपाला) तापमान नियंत्रित गोदामे.

प्र. ८. [८]

खालील प्रश्नांची सविस्तर उत्तरे लिहा (कोणतेही एक).

(१) बँकेचा अर्थ स्पष्ट करून बँकांचे विविध प्रकार स्पष्ट करा.

बँकेचा अर्थ: बँक ही पैशाचा व्यवहार करणारी संस्था आहे जी लोकांकडून ठेवी स्वीकारते आणि गरजूंना कर्ज देते.

बँकांचे प्रकार:

1. मध्यवर्ती बँक: देशाची सर्वोच्च बँक (उदा. RBI). ती नोटा छापते आणि इतर बँकांवर नियंत्रण ठेवते.
2. व्यापारी बँका: नफा मिळवण्यासाठी व्यवसाय व लोकांना बँकिंग सेवा देतात (उदा. SBI, HDFC).
3. सहकारी बँका: सहकार तत्त्वावर चालणाऱ्या बँका. ग्रामीण भागात आणि निमशहरी भागात महत्त्वाच्या असतात.
4. विकास बँका: उद्योगांना दीर्घकालीन कर्ज देतात (उदा. SIDBI, IFCI).
5. विनिमय बँका (Exchange Banks): परकीय व्यापार आणि परकीय चलन व्यवहारात मदत करतात.
6. प्रादेशिक ग्रामीण बँका (RRB): ग्रामीण भागातील शेतकरी व कारागीर यांच्यासाठी स्थापन केलेल्या बँका.
7. बचत बँका: लोकांमध्ये बचतीची सवय लावण्यासाठी (उदा. पोस्टल बँक).
8. विशेष बँका: विशिष्ट क्षेत्रासाठी (उदा. EXIM बँक, नाबार्ड).

(२) विपणनाची कार्ये सविस्तर स्पष्ट करा.

विपणन (Marketing) ही एक व्यापक प्रक्रिया आहे. तिची प्रमुख कार्ये खालीलप्रमाणे:

1. बाजारपेठ संशोधन: ग्राहकांच्या गरजा, आवडीनिवडी आणि बाजारातील स्पर्धा समजून घेण्यासाठी माहिती गोळा करणे.
2. वस्तूची खरेदी व एकत्रीकरण: विविध ठिकाणांहून कच्चा माल किंवा वस्तू गोळा करणे.
3. बाजारपेठ नियोजन: कंपनीचे उद्दिष्ट साध्य करण्यासाठी योजना तयार करणे.
4. वस्तू विकास: ग्राहकांच्या गरजेनुसार वस्तूची रचना, आकार आणि गुणवत्ता ठरवणे.
5. प्रतवारी आणि प्रमाणीकरण: वस्तूंच्या गुणवत्तेनुसार त्यांचे वर्गीकरण करणे (Grading).
6. वेष्टन (Packaging): वस्तू सुरक्षित ठेवण्यासाठी आणि आकर्षक दिसण्यासाठी पॅकेजिंग करणे.
7. मुद्रीकरण (Branding): वस्तूला विशिष्ट नाव किंवा ओळख देणे.
8. किंमत निश्चिती: उत्पादन खर्च आणि नफा विचारात घेऊन किंमत ठरवणे.
9. जाहिरात व विक्री वृद्धी: ग्राहकांना आकर्षित करण्यासाठी माहिती देणे.
10. वितरण: वस्तू ग्राहकांपर्यंत पोहोचवण्याची व्यवस्था करणे.

अधिक शैक्षणिक साहित्यासाठी Omtex Classes ला भेट द्या