HSC 12th Economics Question Paper Solution 2024 Maharashtra Board Hindi Medium

ECONOMICS (49) - 2024 Solution

Maharashtra State Board - HSC Class 12

рдк्рд░. 1. (рдЕ) рдиिрдо्рдирд▓िрдЦिрдд рд╡िрдзाрди рдкूрд░्рдг рдХीрдЬिрдП :
(i) рд╡्рдпрд╖्рдЯि рдЕрд░्рдерд╢ाрд╕्рдд्рд░ рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг рдоें рдк्рд░рдпोрдЧ рдХी рдЬाрдиेрд╡ाрд▓ी рдкрдж्рдзрддि (рд╡िрдзि) :
  • (рдЕ) рд░ाрд╢ि рдкрдж्рдзрддि
  • (рдм) рд╕рдордЧ्рд░ рдкрдж्рдзрддि
  • (рдХ) рд╡िрднाрдЬрди рдкрдж्рдзрддि
  • (рдб) рд╕рд░्рд╡рд╕рдоाрд╡ेрд╢ी рдкрдж्рдзрддि

рд╡िрдХрд▓्рдк- (1) рдЕ, рдХ, рдб (2) рдм, рдХ, рдб (3) рд╕िрд░्рдл рдХ (4) рд╕िрд░्рдл рдЕ

рдЙрдд्рддрд░: (3) рд╕िрд░्рдл рдХ (рд╡िрднाрдЬрди рдкрдж्рдзрддि)
(ii) рдЕрд╕ंрдЧрдаिрдд рдоुрдж्рд░ाрдмाрдЬ़ाрд░ рдоें рдиिрдо्рдиांрдХिрдд рдШрдЯрдХ рдХाрд░्рдп рдХрд░рддे рд╣ैं:
  • (рдЕ) рд╕ाрд╣ूрдХाрд░
  • (рдм) рд╡ाрдгिрдЬ्рдпिрдХ рдмैंрдХ
  • (рдХ) рд╣ुрдг्рдбिрдпाँ
  • (рдб) рдЪिрдЯрдлंрдб

рд╡िрдХрд▓्рдк- (1) рдЕ, рдм, рдХ (2) рдм, рдХ (3) рдм, рдб (4) рдЕ, рдХ, рдб

рдЙрдд्рддрд░: (4) рдЕ, рдХ, рдб
(рдиोрдЯ: рд╡ाрдгिрдЬ्рдпिрдХ рдмैंрдХ рд╕ंрдЧрдаिрдд рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХा рд╣िрд╕्рд╕ा рд╣ै।)
(iii) рд╕рд░рдХाрд░ рдХे рдРрдЪ्рдЫिрдХ рдХाрд░्рдп рдоें рдЗрди рдХाрд░्рдпों рдХा рд╕рдоाрд╡ेрд╢ рд╣ोрддा рд╣ै:
  • (рдЕ) рд╡िрджेрд╢ी рдЖрдХ्рд░рдордг рд╕े рд╕ुрд░рдХ्рд╖ा
  • (рдм) рд╢िрдХ्рд╖ा рдФрд░ рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп рд╕ेрд╡ाрдПँ
  • (рдХ) рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╕ुрд░рдХ्рд╖ा рдХे рдЙрдкाрдп
  • (рдб) рдХрд░ рд╕ंрдХрд▓рди

рд╡िрдХрд▓्рдк- (1) рдм, рдХ (2) рдЕ, рдм, рдХ (3) рдм, рдХ, рдб (4) рд╕рднी

рдЙрдд्рддрд░: (1) рдм, рдХ
(рд╕ुрд░рдХ्рд╖ा рдФрд░ рдХрд░ рд╕ंрдХрд▓рди рдЕрдиिрд╡ाрд░्рдп рдХाрд░्рдп рд╣ैं।)
(iv) рдиिрдо्рдирд▓िрдЦिрдд рд╡िрдзाрдиों рд╕े рд╕ूрдЪрдХांрдХ/рдиिрд░्рджेрд╢ांрдХ рдХा рдорд╣рдд्рдд्рд╡ рдЦोрдЬिрдП:
  • (рдЕ) рднрд╡िрд╖्рдпрдХाрд▓ рдХा рдкूрд░्рд╡ाрдиुрдоाрди рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдЙрдкрдпोрдЧी рдиिрд░्рджेрд╢ांрдХ
  • (рдм) рдоूрд▓्рдпрд╡ृрдж्рдзि рдХा рдоाрдкрди рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдЙрдкрдпोрдЧी рдиिрд░्рджेрд╢ांрдХ
  • (рдХ) рдЙрдЪिрдд рдиीрддिрдпों рдХा рдиिрд░्рдзाрд░рдг рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдЙрдкрдпोрдЧी рдиिрд░्рджेрд╢ांрдХ
  • (рдб) рдиिрд░्рджेрд╢ांрдХ рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдЧрд▓рдд рдХाрд░्рдпों рдХे рд▓िрдП рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै

рд╡िрдХрд▓्рдк- (1) рдм, рдХ, рдб (2) рдЕ, рдм, рдХ (3) рдЕ, рдм, рдб (4) рдЕ, рдХ, рдб

рдЙрдд्рддрд░: (2) рдЕ, рдм, рдХ
(v) рдм्рд▓рдб рдмैंрдХ [Blood Bank] рдиिрдо्рди рдХा рдЙрджाрд╣рд░рдг рд╣ै:
  • (рдЕ) рд╕्рдеाрди рдЙрдкрдпोрдЧिрддा
  • (рдм) рдЬ्рдЮाрди рдЙрдкрдпोрдЧिрддा
  • (рдХ) рд╕ेрд╡ा рдЙрдкрдпोрдЧिрддा
  • (рдб) рд╕рдордп рдЙрдкрдпोрдЧिрддा

рд╡िрдХрд▓्рдк- (1) рдЕ, рдм, рдХ (2) рдм, рдХ, рдб (3) рдЕ, рдм, рдб (4) рд╕िрд░्рдл рдб

рдЙрдд्рддрд░: (4) рд╕िрд░्рдл рдб (рд╕рдордп рдЙрдкрдпोрдЧिрддा)

Economics Board Questions with Solution

рдк्рд░. 1. (рдм) рдЕрд╕ंрдЧрдд рд╢рдм्рдж рдкрд╣рдЪाрдиिрдП:
(i) рдоाँрдЧ рдХे рдк्рд░рдХाрд░ -

рдк्рд░рдд्рдпрдХ्рд╖ рдоाँрдЧ, рдкрд░ोрдХ्рд╖/рдЕрдк्рд░рдд्рдпрдХ्рд╖ рдоाँрдЧ, рд╕ंрдпुрдХ्рдд рдоाँрдЧ, рдмाрдЬाрд░ рдоाँрдЧ

рдЙрдд्рддрд░: рдмाрдЬाрд░ рдоाँрдЧ
(рдЕрди्рдп рд╕рднी рдоांрдЧ рдХे рд╡рд░्рдЧीрдХрд░рдг рдХे рдк्рд░рдХाрд░ рд╣ैं, рдЬрдмрдХि рдмाрдЬाрд░ рдоांрдЧ рдПрдХ рд╡्рдпाрдкрдХ рдЕрд╡рдзाрд░рдгा рд╣ै।)
(ii) рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдЖрдп рдХी рд╡िрд╢ेрд╖рддाрдПँ -

рдЖрд░्рдеिрдХ рд╡рд░्рд╖, рдоुрдж्рд░ा рдоें рд╡्рдпрдХ्рдд рдХिрдпा рдЧрдпा рдоूрд▓्рдп, рд╕्рдеाрдпी рдЕрд╡рдзाрд░рдгा, рдк्рд░рд╡ाрд╣ी рдЕрд╡рдзाрд░рдгा

рдЙрдд्рддрд░: рд╕्рдеाрдпी рдЕрд╡рдзाрд░рдгा
(рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдЖрдп рдПрдХ рдк्рд░рд╡ाрд╣ी рдЕрд╡рдзाрд░рдгा рд╣ै, рд╕्рдеाрдпी (Stock) рдирд╣ीं।)
(iii) рдмрдЬрдЯ рдХे рдк्рд░рдХाрд░ -

рдШाрдЯे рдХा рдмрдЬрдЯ, рд╢ूрди्рдпाрдзाрд░िрдд рдмрдЬрдЯ, рд╕ंрддुрд▓िрдд рдмрдЬрдЯ, рдмрдЪрдд рдХा рдмрдЬрдЯ

рдЙрдд्рддрд░: рд╢ूрди्рдпाрдзाрд░िрдд рдмрдЬрдЯ
(рдЕрди्рдп рд╕рднी рдмрдЬрдЯ рд╕ंрддुрд▓рди рдХी рд╕्рдеिрддि рджрд░्рд╢ाрддे рд╣ैं, рдЬрдмрдХि рд╢ूрди्рдпाрдзाрд░िрдд рдПрдХ рддрдХрдиीрдХ рд╣ै।)
(iv) рдХाрдиूрдиी рдПрдХाрдзिрдХाрд░ -

рдкेрдЯेंрдЯ, рдУрдкेрдХ (OPEC), рдЕрдзिрдХाрд░, рдЯ्рд░ेрдбрдоाрд░्рдХ

рдЙрдд्рддрд░: рдУрдкेрдХ (OPEC)
(OPEC рдПрдХ рдЕंрддрд░्рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдХाрд░्рдЯेрд▓ рд╣ै, рдХाрдиूрдиी рдПрдХाрдзिрдХाрд░ рдирд╣ीं।)
(v) рд╡िрдд्рддीрдп рдкрд░िрд╕рдо्рдкрдд्рддिрдпाँ -

рдмंрдзрдкрдд्рд░ (bonds), рднूрдоि, рд╕рд░рдХाрд░ी рдк्рд░рддिрднूрддिрдпाँ, рд╡्рдпुрдд्рдкрди्рди рдмंрдзрдкрдд्рд░

рдЙрдд्рддрд░: рднूрдоि
(рднूрдоि рдПрдХ рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХ рд╕ंрдкрдд्рддि рд╣ै, рдмाрдХी рд╡िрдд्рддीрдп рд╕ंрдкрдд्рддिрдпां рд╣ैं।)
рдк्рд░. 1. (рдХ) рдЖрд░्рдеिрдХ/рдЕрд░्рдерд╢ाрд╕्рдд्рд░ीрдп рдкाрд░िрднाрд╖िрдХ рд╢рдм्рдж рд▓िрдЦिрдП :
(i) рдХीрдордд рд╕्рдеिрд░ рд╣ोрддे рд╣ुрдП рдЕрди्рдп рдХाрд░рдХों рдоें рдЕрдиुрдХूрд▓ рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдХे рдкрд░िрдгाрдорд╕्рд╡рд░ूрдк рдоाँрдЧ рдоें рд╡ृрдж्рдзि рд╣ोрдиा।
рдЙрдд्рддрд░: рдоाँрдЧ рдоें рд╡ृрдж्рдзि (Increase in Demand)
(ii) рдоाँрдЧ рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдЦाрддे рд╕े рд░ाрд╢ि рдиिрдХाрд▓ी рдЬाрдиेрд╡ाрд▓ी рдЬрдоाрдПँ।
рдЙрдд्рддрд░: рдоाँрдЧ рдЬрдоाрдПँ (Demand Deposits)
(iii) рдПрдХ рд╣ी рд╡рд╕्рддु рдФрд░ рд╕ेрд╡ाрдУं рдХी рдЕрд▓рдЧ-рдЕрд▓рдЧ рдЧ्рд░ाрд╣рдХों рдХो рдЕрд▓рдЧ-рдЕрд▓рдЧ рдХीрдордд рдиिрд╢्рдЪिрдд рдХрд░рдиा।
рдЙрдд्рддрд░: рдоूрд▓्рдп рд╡िрднेрдж / рдХीрдордд рд╡िрднेрдж (Price Discrimination)
(iv) рдПрдХ рд╕े рдЕрдзिрдХ рдЗрдХाрдИ рдХा рдЙрдд्рдкाрджрди рдХрд░рдиे рдХे рдкрд╢्рдЪाрдд् рдХुрд▓ рдЦрд░्рдЪ рдоें рд╣ोрдиेрд╡ाрд▓ी рд╢ुрдж्рдз рд╡ृрдж्рдзि।
рдЙрдд्рддрд░: рд╕ीрдоांрдд рд▓ाрдЧрдд (Marginal Cost)
(v) рд╕िрд░्рдл рдЖрдп рдХे рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдХे рдкрд░िрдгाрдорд╕्рд╡рд░ूрдк рдЕрд░्рдеाрдд् рдоाँрдЧ рдоें рд╣ोрдиेрд╡ाрд▓ा рдкрд░िрд╡рд░्рддрди।
рдЙрдд्рддрд░: рдоाँрдЧ рдХी рдЖрдп рд▓ोрдЪ (Income Elasticity of Demand)
рдк्рд░. 1. (рдб) рд╕рд╣рд╕ंрдмंрдз рдкूрд░्рдг рдХीрдЬिрдП :
(i) рд╕ाрдоाрди्рдп рд╕ंрддुрд▓рди : рд╕рдорд╖्рдЯि рдЕрд░्рдерд╢ाрд╕्рдд्рд░ : :      : рд╡्рдпрд╖्рдЯि рдЕрд░्рдерд╢ाрд╕्рдд्рд░
рдЙрдд्рддрд░: рдЖंрд╢िрдХ рд╕ंрддुрд▓рди (Partial Equilibrium)
(ii) рдЙрдд्рдкाрджрди рдкрдж्рдзрддि :      : : рдЖрдп рдкрдж्рдзрддि : рд╕ाрдзрди/рдШрдЯрдХ рдкрдж्рдзрддि
рдЙрдд्рддрд░: рдоाрд▓рд╕ूрдЪी рдкрдж्рдзрддि / рдЖрдЙрдЯрдкुрдЯ рдкрдж्рдзрддि (Inventory Method / Output Method)
(iii) рд░ूрдк рдЙрдкрдпोрдЧिрддा : рдлрд░्рдиीрдЪрд░ : :      : рдбॉрдХ्рдЯрд░
рдЙрдд्рддрд░: рд╕ेрд╡ा рдЙрдкрдпोрдЧिрддा (Service Utility)
(iv) рдкूрд░्рдгрддрдпा рд▓ोрдЪрджाрд░ рдоाँрдЧ : Ed = ∞ : :      : Ed = 0
рдЙрдд्рддрд░: рдкूрд░्рдгрддрдпा рдмेрд▓ोрдЪрджाрд░ рдоाँрдЧ (Perfectly Inelastic Demand)
(v)      : рдкूрд░्рддि рдоें рдкрд░िрд╡рд░्рддрди : : рдЕрди्рдп рдХाрд░рдХ рд╕्рдеिрд░ : рдкूрд░्рддि рдоें рд╡िрдЪрд▓рди
рдЙрдд्рддрд░: рдХीрдордд рд╕्рдеिрд░ (Price Constant)
рдк्рд░. 2. (рдЕ) рдиिрдо्рдирд▓िрдЦिрдд рдЙрджाрд╣рд░рдгों рдХी рд╕рд╣ाрдпрддा рд╕े рдЕрд╡рдзाрд░рдгा рдкрд╣рдЪाрдирдХрд░ рдЙрд╕े рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдХीрдЬिрдП (рдХोрдИ рддीрди):
(i) рдордиीрд╖ा рдиे рдХॉрдкी рдкेрди рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдХрд░рдХे рдиिрдмंрдз рд▓ेрдЦрди рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рдкूрд░्рдг рдХी।

рдЕрд╡рдзाрд░рдгा: рдЙрдкрдпोрдЧिрддा (Utility)

рд╕्рдкрд╖्рдЯीрдХрд░рдг: рд╡рд╕्рддु рдоें рдоाрдирд╡ीрдп рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рдХो рд╕ंрддुрд╖्рдЯ рдХрд░рдиे рдХी рдЬो рдХ्рд╖рдорддा рд╣ोрддी рд╣ै, рдЙрд╕े рдЙрдкрдпोрдЧिрддा рдХрд╣рддे рд╣ैं। рдпрд╣ाँ рдкेрди рдФрд░ рдХॉрдкी рдордиीрд╖ा рдХी рд▓िрдЦрдиे рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рдХो рдкूрд░ा рдХрд░ рд░рд╣े рд╣ैं।

(ii) рд░рдШु рдХे рдкिрддाрдЬी рдЙрдирдХे рдкैрд╕े рджेрд╢ рдоें рдФрд░ рджेрд╢ рдХे рдмाрд╣рд░ рд╕ंрдпुрдХ्рдд рд╢ेрдпрд░ рдФрд░ рдХрд░्рдЬ (рдЛрдг) рдРрд╕े рджोрдиों рджीрд░्рдШрдХाрд▓ीрди рдлंрдб рдоें рдмाрдЬ़ाрд░ рдоें рдиिрд╡ेрд╢ рдХрд░рддे рд╣ैं।

рдЕрд╡рдзाрд░рдгा: рд╡िрджेрд╢ी рдиिрд╡ेрд╢ / рдкोрд░्рдЯрдлोрд▓िрдпो рдиिрд╡ेрд╢ (Foreign Investment)

рд╕्рдкрд╖्рдЯीрдХрд░рдг: рдЬрдм рдХोрдИ рд╡्рдпрдХ्рддि рдпा рд╕ंрд╕्рдеा рдЕрдкрдиे рджेрд╢ рдХी рд╕ीрдоाрдУं рдХे рдмाрд╣рд░ рд╡िрдд्рддीрдп рдкрд░िрд╕ंрдкрдд्рддिрдпों (рдЬैрд╕े рд╢ेрдпрд░ рдпा рдмांрдб) рдоें рдиिрд╡ेрд╢ рдХрд░рддी рд╣ै, рддो рдЗрд╕े рд╡िрджेрд╢ी рдиिрд╡ेрд╢ рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै।

(iii) рдХोрд░ोрдиा рдорд╣ाрдоाрд░ी рдХे рдХाрд▓ рдоें рдоाрд╕्рдХ рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдЕрдиिрд╡ाрд░्рдп рдХрд░рдиे рд╕े рдоाрд╕्рдХ рддैрдпाрд░ рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓े рд╢्рд░рдоिрдХों рдХी рдоाँрдЧ рдмрдв़ рдЧрдИ।

рдЕрд╡рдзाрд░рдгा: рд╡्рдпुрдд्рдкрди्рди рдоाँрдЧ (Derived Demand) / рдоाँрдЧ рдоें рд╡ृрдж्рдзि (Increase in Demand)

рд╕्рдкрд╖्рдЯीрдХрд░рдг: рдЬрдм рдХिрд╕ी рд╡рд╕्рддु (рд╢्рд░рдоिрдХ) рдХी рдоाँрдЧ, рдЕंрддिрдо рд╡рд╕्рддु (рдоाрд╕्рдХ) рдХी рдоाँрдЧ рдмрдв़рдиे рдХे рдХाрд░рдг рдмрдв़рддी рд╣ै, рддो рдЙрд╕े рд╡्рдпुрдд्рдкрди्рди рдоाँрдЧ рдХрд╣рддे рд╣ैं। рд╕ाрде рд╣ी, рдпрд╣ рдЕрди्рдп рдХाрд░рдХों рдХे рдХाрд░рдг рдоाँрдЧ рд╡рдХ्рд░ рдХा рдЦिрд╕рдХрдиा рднी рджрд░्рд╢ाрддा рд╣ै।

(iv) рдорд╣ाрд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рдиे рдкंрдЬाрдм рд╕े рдЧेрд╣ूँ рдЦрд░ीрджा।

рдЕрд╡рдзाрд░рдгा: рдЖंрддрд░िрдХ рд╡्рдпाрдкाрд░ (Internal Trade)

рд╕्рдкрд╖्рдЯीрдХрд░рдг: рджेрд╢ рдХी рд╕ीрдоाрдУं рдХे рднीрддрд░, рджो рдЕрд▓рдЧ-рдЕрд▓рдЧ рд░ाрдЬ्рдпों рдпा рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдХे рдмीрдЪ рд╣ोрдиे рд╡ाрд▓े рд╡рд╕्рддुрдУं рдФрд░ рд╕ेрд╡ाрдУं рдХे рдХ्рд░рдп-рд╡िрдХ्рд░рдп рдХो рдЖंрддрд░िрдХ рдпा рдШрд░ेрд▓ू рд╡्рдпाрдкाрд░ рдХрд╣рддे рд╣ैं।

(v) рдЬाрдЧृрддि рдХो рд░ाрдЬ्рдп рд╕рд░рдХाрд░ рд╕े рдк्рд░рддिрдоाрд╣ ₹ 5,000 рдкेрди्рд╢рди рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ोрддी рд╣ै।

рдЕрд╡рдзाрд░рдгा: рд╣рд╕्рддांрддрд░рдг рднुрдЧрддाрди (Transfer Payment)

рд╕्рдкрд╖्рдЯीрдХрд░рдг: рдпрд╣ рд╕рд░рдХाрд░ рдж्рд╡ाрд░ा рд╡्рдпрдХ्рддिрдпों рдХो рдХिрдпा рдЧрдпा рдПрдХ рддрд░рдлा рднुрдЧрддाрди рд╣ै рдЬिрд╕рдХे рдмрджрд▓े рдоें рдХोрдИ рдЙрдд्рдкाрджрдХ рд╕ेрд╡ा рдк्рд░ाрдк्рдд рдирд╣ीं рд╣ोрддी। рдЬैрд╕े рдкेंрд╢рди, рдмेрд░ोрдЬрдЧाрд░ी рднрдд्рддा।

рдк्рд░. 2. (рдм) рдЕंрддрд░ рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдХीрдЬिрдП (рдХोрдИ рддीрди) :
(i) рдЖрд╡рд░्рддी рдЬрдоाрдПँ (Recurring Deposit) рдПрд╡ं рд╕ाрд╡рдзि рдЬрдоाрдПँ (Fixed Deposit)
  • рдЖрд╡рд░्рддी рдЬрдоा: рдЗрд╕рдоें рдЧ्рд░ाрд╣рдХ рдПрдХ рдиिрд╢्рдЪिрдд рдЕрд╡рдзि рдХे рд▓िрдП рд╣рд░ рдорд╣ीрдиे рдПрдХ рдиिрд╢्рдЪिрдд рд░ाрд╢ि рдЬрдоा рдХрд░рддा рд╣ै। рдпрд╣ рдЫोрдЯे рдмрдЪрддрдХрд░्рддाрдУं рдХो рдк्рд░ोрдд्рд╕ाрд╣िрдд рдХрд░рддा рд╣ै।
  • рд╕ाрд╡рдзि рдЬрдоा: рдЗрд╕рдоें рдПрдХрдоुрд╢्рдд рд░ाрд╢ि рдПрдХ рдиिрд╢्рдЪिрдд рдЕрд╡рдзि рдХे рд▓िрдП рдЬрдоा рдХी рдЬाрддी рд╣ै। рдЗрд╕рдоें рдм्рдпाрдЬ рджрд░ рдЖрд╡рд░्рддी рдЬрдоा рдХी рддुрд▓рдиा рдоें рд╕ाрдоाрди्рдпрддः рдЕрдзिрдХ рд╣ोрддी рд╣ै।
(ii) рдХुрд▓ рдЙрдкрдпोрдЧिрддा (Total Utility) рдПрд╡ं рд╕ीрдоांрдд рдЙрдкрдпोрдЧिрддा (Marginal Utility)
  • рдХुрд▓ рдЙрдкрдпोрдЧिрддा: рдЙрдкрднोрдЧ рдХी рдЧрдИ рд╡рд╕्рддु рдХी рд╕рднी рдЗрдХाрдЗрдпों рд╕े рдк्рд░ाрдк्рдд рдЙрдкрдпोрдЧिрддाрдУं рдХा рдХुрд▓ рдпोрдЧ рдХुрд▓ рдЙрдкрдпोрдЧिрддा рдХрд╣рд▓ाрддा рд╣ै। (TU = ╬гMU)
  • рд╕ीрдоांрдд рдЙрдкрдпोрдЧिрддा: рд╡рд╕्рддु рдХी рдПрдХ рдЕрддिрд░िрдХ्рдд рдЗрдХाрдИ рдХे рдЙрдкрднोрдЧ рд╕े рдХुрд▓ рдЙрдкрдпोрдЧिрддा рдоें рд╣ोрдиे рд╡ाрд▓ी рд╢ुрдж्рдз рд╡ृрдж्рдзि рдХो рд╕ीрдоांрдд рдЙрдкрдпोрдЧिрддा рдХрд╣рддे рд╣ैं।
(iii) рдкूрд░्рдгрддрдпा рд▓ोрдЪрджाрд░ рдоाँрдЧ рдПрд╡ं рдкूрд░्рдгрддрдпा рдмेрд▓ोрдЪрджाрд░ рдоाँрдЧ
  • рдкूрд░्рдгрддрдпा рд▓ोрдЪрджाрд░ рдоाँрдЧ (Ed = ∞): рдЬрдм рдХीрдордд рдоें рдирдЧрдг्рдп рдпा рд╢ूрди्рдп рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рд╣ोрдиे рдкрд░ рдоाँрдЧ рдоें рдЕрдиंрдд рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рд╣ोрддा рд╣ै। рдоाँрдЧ рд╡рдХ्рд░ рдХ्рд╖ैрддिрдЬ (X-рдЕрдХ्рд╖ рдХे рд╕рдоांрддрд░) рд╣ोрддा рд╣ै।
  • рдкूрд░्рдгрддрдпा рдмेрд▓ोрдЪрджाрд░ рдоाँрдЧ (Ed = 0): рдЬрдм рдХीрдордд рдоें рдХिрддрдиा рднी рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рд╣ो, рд▓ेрдХिрди рдоाँрдЧ рдоें рдХोрдИ рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдирд╣ीं рд╣ोрддा। рдоाँрдЧ рд╡рдХ्рд░ рд▓ंрдмрд╡рдд (Y-рдЕрдХ्рд╖ рдХे рд╕рдоांрддрд░) рд╣ोрддा рд╣ै।
(iv) рдХीрдордд рдиिрд░्рджेрд╢ांрдХ рдПрд╡ं рд╕ंрдЦ्рдпाрдд्рдордХ рдиिрд░्рджेрд╢ांрдХ
  • рдХीрдордд рдиिрд░्рджेрд╢ांрдХ: рдпрд╣ рдХिрд╕ी рдиिрд╢्рдЪिрдд рдЕрд╡рдзि рдоें рд╡рд╕्рддुрдУं рдХी рдХीрдорддों рдоें рд╣ोрдиे рд╡ाрд▓े рд╕ाрдоाрди्рдп рдкрд░िрд╡рд░्рддрдиों рдХो рдоाрдкрддा рд╣ै।
  • рд╕ंрдЦ्рдпाрдд्рдордХ рдиिрд░्рджेрд╢ांрдХ: рдЗрд╕े рдоाрдд्рд░ा рдиिрд░्рджेрд╢ांрдХ рднी рдХрд╣рддे рд╣ैं। рдпрд╣ рдЕрд░्рдерд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдоें рдЙрдд्рдкाрджрди рдХी рдоाрдд्рд░ा рдпा рднौрддिрдХ рдоाрдд्рд░ा рдоें рд╣ोрдиे рд╡ाрд▓े рдкрд░िрд╡рд░्рддрдиों рдХो рдоाрдкрддा рд╣ै।
(v) рдЕंрддрд░्рдЧрдд рдЛрдг рдПрд╡ं рдмाрд╣्рдп рдЛрдг
  • рдЕंрддрд░्рдЧрдд рдЛрдг: рдЬрдм рд╕рд░рдХाрд░ рдЕрдкрдиे рджेрд╢ рдХे рдиाрдЧрд░िрдХों, рдмैंрдХों рдпा рд╕ंрд╕्рдеाрдУं рд╕े рджेрд╢ рдХी рд╕ीрдоाрдУं рдХे рднीрддрд░ рдЛрдг рд▓ेрддी рд╣ै।
  • рдмाрд╣्рдп рдЛрдг: рдЬрдм рд╕рд░рдХाрд░ рд╡िрджेрд╢ी рд╕рд░рдХाрд░ों, рд╡िрджेрд╢ी рдмैंрдХों рдпा рдЕंрддрд░्рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╕ंрд╕्рдеाрдУं (рдЬैрд╕े IMF, World Bank) рд╕े рдЛрдг рд▓ेрддी рд╣ै।
рдк्рд░. 3. рдиिрдо्рдирд▓िрдЦिрдд рдк्рд░рд╢्рдиों рдХे рдЙрдд्рддрд░ рд▓िрдЦिрдП (рдХोрдИ рддीрди) :
(i) рдоाँрдЧ рдХे рдХोрдИ рдЪाрд░ рдк्рд░рдХाрд░ рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдХीрдЬिрдП।

рдоाँрдЧ рдХे рдк्рд░рдоुрдЦ рдк्рд░рдХाрд░ рдиिрдо्рдирд▓िрдЦिрдд рд╣ैं:

  1. рдк्рд░рдд्рдпрдХ्рд╖ рдоाँрдЧ (Direct Demand): рдЬрдм рд╡рд╕्рддुрдУं рдХी рдоाँрдЧ рд╕ीрдзे рдЙрдкрднोрдХ्рддाрдУं рдж्рд╡ाрд░ा рдЕрдкрдиी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддाрдУं рдХी рд╕ंрддुрд╖्рдЯि рдХे рд▓िрдП рдХी рдЬाрддी рд╣ै। рдЬैрд╕े - рднोрдЬрди, рдХрдкрдб़े।
  2. рдЕрдк्рд░рдд्рдпрдХ्рд╖ рдоाँрдЧ (Indirect Demand): рдЗрд╕े рд╡्рдпुрдд्рдкрди्рди рдоाँрдЧ рднी рдХрд╣рддे рд╣ैं। рдпрд╣ рдЙрдд्рдкाрджрди рдХे рд╕ाрдзрдиों рдХी рдоाँрдЧ рд╣ै рдЬो рдЕंрддिрдо рд╡рд╕्рддु рдХे рдЙрдд्рдкाрджрди рдХे рд▓िрдП рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ोрддी рд╣ै। рдЬैрд╕े - рдХाрд░рдЦाрдиे рдоें рдордЬрджूрд░ों рдХी рдоाँрдЧ।
  3. рдкूрд░рдХ рдпा рд╕ंрдпुрдХ्рдд рдоाँрдЧ (Joint Demand): рдЬрдм рдПрдХ рд╣ी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рдХो рдкूрд░ा рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рджो рдпा рджो рд╕े рдЕрдзिрдХ рд╡рд╕्рддुрдУं рдХी рдПрдХ рд╕ाрде рдоाँрдЧ рдХी рдЬाрддी рд╣ै। рдЬैрд╕े - рдХाрд░ рдФрд░ рдкेрдЯ्рд░ोрд▓, рдкेрди рдФрд░ рд╕्рдпाрд╣ी।
  4. рд╕рдо्рдоिрд╢्рд░ рдоाँрдЧ (Composite Demand): рдЬрдм рдПрдХ рд╣ी рд╡рд╕्рддु рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдХрдИ рдЙрдж्рджेрд╢्рдпों рдХे рд▓िрдП рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рдЬैрд╕े - рдмिрдЬрд▓ी рдХी рдоाँрдЧ (рдк्рд░рдХाрд╢, рдкंрдЦा, рдПрд╕ी рдЖрджि рдХे рд▓िрдП)।
(ii) рднाрд░рдд рдоें рдкूँрдЬी рдмाрдЬाрд░ рдХी рдХोрдИ рдЪाрд░ рд╕рдорд╕्рдпाрдПँ рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдХीрдЬिрдП।
  1. рд╡िрдд्рддीрдп рдШोрдЯाрд▓ों рдХा рднрдп: рдЖрдП рджिрди рд╣ोрдиे рд╡ाрд▓े рд╡िрдд्рддीрдп рдШोрдЯाрд▓ों рдХे рдХाрд░рдг рдиिрд╡ेрд╢рдХों рдХा рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рдХрдо рд╣ो рдЬाрддा рд╣ै।
  2. рдЕрдкрд░्рдпाрдк्рдд рдЛрдг рд╕ाрдзрди: рднाрд░рддीрдп рдкूँрдЬी рдмाрдЬाрд░ рдоें рдЛрдг рд╕ाрдзрдиों (Debt Instruments) рдХी рдХрдоी рд╣ै, рдЬिрд╕рд╕े рдиिрд╡ेрд╢рдХों рдХे рдкाрд╕ рд╡िрдХрд▓्рдк рд╕ीрдоिрдд рд╣ोрддे рд╣ैं।
  3. рдмाрдЬाрд░ рдХा рд╕ंрдХुрдЪिрдд рджाрдпрд░ा: рдкूँрдЬी рдмाрдЬाрд░ рдоुрдЦ्рдп рд░ूрдк рд╕े рдмрдб़े рд╢рд╣рд░ों рддрдХ рд╣ी рд╕ीрдоिрдд рд╣ै, рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдоें рдЗрд╕рдХी рдкрд╣ुँрдЪ рдмрд╣ुрдд рдХрдо рд╣ै।
  4. рд╕ूрдЪрдиा рдХी рдХрдоी: рдХрдИ рдмाрд░ рдХंрдкрдиिрдпों рдж्рд╡ाрд░ा рджी рдЬाрдиे рд╡ाрд▓ी рдЬाрдирдХाрд░ी рдЕрдкрд░्рдпाрдк्рдд рдпा рдн्рд░ाрдордХ рд╣ोрддी рд╣ै, рдЬिрд╕рд╕े рд╕рд╣ी рдиिрд╡ेрд╢ рдиिрд░्рдгрдп рд▓ेрдиे рдоें рдХрдаिрдиाрдИ рд╣ोрддी рд╣ै।
(iii) рдЙрдкрдпोрдЧिрддा рдХी рдХोрдИ рдЪाрд░ рд╡िрд╢ेрд╖рддाрдПँ рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдХीрдЬिрдП।
  1. рд╕ाрдкेрдХ्рд╖िрдХ рдЕрд╡рдзाрд░рдгा: рдЙрдкрдпोрдЧिрддा рд╕рдордп рдФрд░ рд╕्рдеाрди рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдмрджрд▓рддी рд░рд╣рддी рд╣ै। (рдЬैрд╕े - рдЧрд░्рдоिрдпों рдоें рдКрдиी рдХрдкрдб़ों рдХी рдХрдо рдЙрдкрдпोрдЧिрддा)।
  2. рд╡्рдпрдХ्рддिрдкрд░рдХ рдЕрд╡рдзाрд░рдгा: рдпрд╣ рд╡्рдпрдХ्рддि рджрд░ рд╡्рдпрдХ्рддि рднिрди्рди рд╣ोрддी рд╣ै। рдПрдХ рд╣ी рд╡рд╕्рддु рдХी рдЙрдкрдпोрдЧिрддा рджो рдЕрд▓рдЧ-рдЕрд▓рдЧ рд╡्рдпрдХ्рддिрдпों рдХे рд▓िрдП рдЕрд▓рдЧ рд╣ो рд╕рдХрддी рд╣ै।
  3. рдиैрддिрдХ рд░ूрдк рд╕े рддрдЯрд╕्рде: рдЙрдкрдпोрдЧिрддा рдЕрдЪ्рдЫे рдФрд░ рдмुрд░े рдоें рднेрдж рдирд╣ीं рдХрд░рддी। (рдЬैрд╕े - рдЪाрдХू рдХा рдЙрдкрдпोрдЧ рд╕рдм्рдЬी рдХाрдЯрдиे рдпा рдХिрд╕ी рдХो рдиुрдХрд╕ाрди рдкрд╣ुँрдЪाрдиे рджोрдиों рдоें рд╣ो рд╕рдХрддा рд╣ै)।
  4. рдЙрдкрдпोрдЧिрддा рдФрд░ рдЖрдиंрдж рдоें рдЕंрддрд░: рдЬрд░ूрд░ी рдирд╣ीं рдХि рдЬिрд╕ рд╡рд╕्рддु рдоें рдЙрдкрдпोрдЧिрддा рд╣ो, рдЙрд╕рд╕े рдЖрдиंрдж рднी рдоिрд▓े। (рдЬैрд╕े - рдХрдб़рд╡ी рджрд╡ाрдИ рдпा рдЗंрдЬेрдХ्рд╢рди)।
(iv) рд╕ाрд░्рд╡рдЬрдиिрдХ рд╡्рдпрдп рдоें рд╡ृрдж्рдзि рд╣ोрдиे рдХे рдХोрдИ рдЪाрд░ рдХाрд░рдг рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдХीрдЬिрдП।
  1. рд╢ाрд╕рди рдХाрд░्рдпों рдоें рд╡ृрдж्рдзि: рдЖрдзुрдиिрдХ рд░ाрдЬ्рдп 'рдХрд▓्рдпाрдгрдХाрд░ी рд░ाрдЬ्рдп' рд╣ै, рдЗрд╕рд▓िрдП рд╕ुрд░рдХ्рд╖ा рдФрд░ рдк्рд░рд╢ाрд╕рди рдХे рдЕрд▓ाрд╡ा рд╢िрдХ्рд╖ा, рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп рдЖрджि рдкрд░ рднी рдЦрд░्рдЪ рдХрд░рдиा рдкрдб़рддा рд╣ै।
  2. рдЬрдирд╕ंрдЦ्рдпा рдоें рд╡ृрдж्рдзि: рдмрдв़рддी рдЬрдирд╕ंрдЦ्рдпा рдХी рдЬрд░ूрд░рддों рдХो рдкूрд░ा рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рд╕рд░рдХाрд░ рдХो рдЕрдзिрдХ рд╕ंрд╕ाрдзрди рдЦрд░्рдЪ рдХрд░рдиे рдкрдб़рддे рд╣ैं।
  3. рд╢рд╣рд░ीрдХрд░рдг: рд╢рд╣рд░ों рдХे рд╡िрд╕्рддाрд░ рдХे рдХाрд░рдг рдмिрдЬрд▓ी, рдкाрдиी, рд╕рдб़рдХ, рдкрд░िрд╡рд╣рди рдЬैрд╕ी рдмुрдиिрдпाрджी рд╕ुрд╡िрдзाрдУं рдкрд░ рд╡्рдпрдп рдмрдв़ рдЧрдпा рд╣ै।
  4. рд▓ोрдХрддंрдд्рд░ рдХा рдк्рд░рд╕ाрд░: рд▓ोрдХрддांрдд्рд░िрдХ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдоें рдЪुрдиाрд╡ рдХрд░ाрдиे рдФрд░ рд▓ोрдХрддांрдд्рд░िрдХ рд╕ंрд╕्рдеाрдУं рдХो рдмрдиाрдП рд░рдЦрдиे рдоें рднाрд░ी рдЦрд░्рдЪ рд╣ोрддा рд╣ै।
(v) рд╕рдорд╖्рдЯि рдЕрд░्рдерд╢ाрд╕्рдд्рд░ рдХी рдХोрдИ рдЪाрд░ рд╡िрд╢ेрд╖рддाрдПँ рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдХीрдЬिрдП।
  1. рд╕рдордЧ्рд░ рдХा рдЕрдз्рдпрдпрди: рдпрд╣ рдкूрд░ी рдЕрд░्рдерд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХा рдПрдХ рд╕ाрде рдЕрдз्рдпрдпрди рдХрд░рддा рд╣ै, рди рдХि рд╡्рдпрдХ्рддिрдЧрдд рдЗрдХाрдЗрдпों рдХा। (рдЬैрд╕े - рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдЖрдп, рдХुрд▓ рд░ोрдЬрдЧाрд░)।
  2. рд░ाрд╢ि рдкрдж्рдзрддि: рдпрд╣ 'рд╕्рд▓ाрдЗрд╕िंрдЧ' рдХे рдмрдЬाрдп 'рд▓рдо्рдкिंрдЧ' (рд╕рдоूрд╣) рдкрдж्рдзрддि рдХा рдЙрдкрдпोрдЧ рдХрд░рддा рд╣ै।
  3. рд╕ाрдоाрди्рдп рд╕ंрддुрд▓рди рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг: рдпрд╣ рдкूрд░ी рдЕрд░्рдерд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХे рд╕ंрддुрд▓рди рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рд╣ै, рдЬрд╣ाँ рд╕рднी рдЪрд░ों рдХी рдкрд░рд╕्рдкрд░ рдиिрд░्рднрд░рддा рдХा рдЕрдз्рдпрдпрди рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै।
  4. рдкрд░рд╕्рдкрд░ рдиिрд░्рднрд░рддा: рд╕рдорд╖्рдЯि рдЖрд░्рдеिрдХ рдЪрд░ (рдЬैрд╕े рдЖрдп, рдЙрдд्рдкाрджрди, рд░ोрдЬрдЧाрд░) рдПрдХ-рджूрд╕рд░े рдкрд░ рдиिрд░्рднрд░ рд╣ोрддे рд╣ैं।
рдк्рд░. 4. рдиिрдо्рдирд▓िрдЦिрдд рд╡िрдзाрдиों рд╕े рдЖрдк рд╕рд╣рдордд рд╣ैं рдпा рдЕрд╕рд╣рдордд рд╣ैं, рдХाрд░рдг рд╕рд╣िрдд рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдХीрдЬिрдП (рдХोрдИ рддीрди) :
(i) рдкिрдЫрд▓े 75 рд╡рд░्рд╖ों рдХे рджौрд░ाрди рднाрд░рдд рдХे рд╡िрджेрд╢ी рд╡्рдпाрдкाрд░ рдХी рд╕ंрд░рдЪрдиा рдФрд░ рджिрд╢ा рдоें рдкूрд░्рдг рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рд╣ुрдЖ।

рдордд: рдоैं рдЗрд╕ рд╡िрдзाрди рд╕े рд╕рд╣рдордд рд╣ूँ।

рдХाрд░рдг:

  • рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рд╕े рдкрд╣рд▓े рднाрд░рдд рдоुрдЦ्рдп рд░ूрдк рд╕े рдХрдЪ्рдЪे рдоाрд▓ рдХा рдиिрд░्рдпाрддрдХ рдФрд░ рддैрдпाрд░ рдоाрд▓ рдХा рдЖрдпाрддрдХ рдеा।
  • рдкिрдЫрд▓े 75 рд╡рд░्рд╖ों рдоें, рднाрд░рдд рдЕрдм рддैрдпाрд░ рдоाрд▓, рдЗंрдЬीрдиिрдпрд░िंрдЧ рд╕ाрдоाрди, рдФрд░ рд╕ॉрдл्рдЯрд╡ेрдпрд░ рд╕ेрд╡ाрдУं рдХा рдмрдб़ा рдиिрд░्рдпाрддрдХ рдмрди рдЧрдпा рд╣ै।
  • рд╡्рдпाрдкाрд░ рдХी рджिрд╢ा рднी рдмрджрд▓ी рд╣ै; рдкрд╣рд▓े рд╡्рдпाрдкाрд░ рдоुрдЦ्рдп рд░ूрдк рд╕े рдм्рд░िрдЯेрди рдХे рд╕ाрде рдеा, рдЕрдм рдЕрдоेрд░िрдХा, рдЪीрди, рдпूрдПрдИ рдФрд░ рдЕрди्рдп рдПрд╢िрдпाрдИ рджेрд╢ों рдХे рд╕ाрде рд╡्рдпाрдкाрд░ рдмрдв़ा рд╣ै।
(ii) рд╕рдорд╖्рдЯि рдЕрд░्рдерд╢ाрд╕्рдд्рд░ рдпрд╣ рд╡्рдпрд╖्рдЯि рдЕрд░्рдерд╢ाрд╕्рдд्рд░ рд╕े рднिрди्рди рд╣ै।

рдордд: рдоैं рдЗрд╕ рд╡िрдзाрди рд╕े рд╕рд╣рдордд рд╣ूँ।

рдХाрд░рдг:

  • рд╡्рдпрд╖्рдЯि рдЕрд░्рдерд╢ाрд╕्рдд्рд░ рд╡्рдпрдХ्рддिрдЧрдд рдЗрдХाрдЗрдпों (рдЬैрд╕े рдПрдХ рдЙрдкрднोрдХ्рддा, рдПрдХ рдлрд░्рдо) рдХा рдЕрдз्рдпрдпрди рдХрд░рддा рд╣ै, рдЬрдмрдХि рд╕рдорд╖्рдЯि рдЕрд░्рдерд╢ाрд╕्рдд्рд░ рдкूрд░ी рдЕрд░्рдерд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा (рдЬैрд╕े рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдЖрдп) рдХा рдЕрдз्рдпрдпрди рдХрд░рддा рд╣ै।
  • рд╡्рдпрд╖्рдЯि рдЕрд░्рдерд╢ाрд╕्рдд्рд░ 'рд╡िрднाрдЬрди рдкрдж्рдзрддि' рдХा рдЙрдкрдпोрдЧ рдХрд░рддा рд╣ै, рдЬрдмрдХि рд╕рдорд╖्рдЯि рдЕрд░्рдерд╢ाрд╕्рдд्рд░ 'рд░ाрд╢ि рдкрдж्рдзрддि' рдХा।
  • рд╡्рдпрд╖्рдЯि рдЕрд░्рдерд╢ाрд╕्рдд्рд░ рдХा рдоुрдЦ्рдп рдпंрдд्рд░ 'рдХीрдордд рд╕िрдж्рдзांрдд' рд╣ै, рдЬрдмрдХि рд╕рдорд╖्рдЯि рдХा 'рдЖрдп рдФрд░ рд░ोрдЬрдЧाрд░ рд╕िрдж्рдзांрдд' рд╣ै।
(iii) рдХीрдорддрдХрд░्рддा рдПрдХाрдзिрдХाрд░ рдмाрдЬ़ाрд░ рдХी рдПрдХрдоाрдд्рд░ рд╡िрд╢ेрд╖рддा рд╣ै।

рдордд: рдоैं рдЗрд╕ рд╡िрдзाрди рд╕े рдЕрд╕рд╣рдордд рд╣ूँ।

рдХाрд░рдг:

  • рд╣ाрд▓ाँрдХि 'рдХीрдорддрдХрд░्рддा' (Price Maker) рдПрдХाрдзिрдХाрд░ рдХी рдПрдХ рдоुрдЦ्рдп рд╡िрд╢ेрд╖рддा рд╣ै, рд▓ेрдХिрди рдпрд╣ 'рдПрдХрдоाрдд्рд░' рд╡िрд╢ेрд╖рддा рдирд╣ीं рд╣ै।
  • рдЕрди्рдп рд╡िрд╢ेрд╖рддाрдПँ рднी рд╣ैं рдЬैрд╕े: рдЕрдХेрд▓ा рд╡िрдХ्рд░ेрддा, рдиिрдХрдЯ рд╕्рдеाрдиाрдкрди्рди рд╡рд╕्рддुрдУं рдХा рдЕрднाрд╡, рдлрд░्рдоों рдХे рдк्рд░рд╡ेрд╢ рдкрд░ рдк्рд░рддिрдмंрдз, рдФрд░ рдоूрд▓्рдп рд╡िрднेрдж рдХी рд╕ंрднाрд╡рдиा।
  • рдЗрд╕рд▓िрдП, рдХेрд╡рд▓ рдХीрдордд рдиिрд░्рдзाрд░рдг рд╣ी рдЗрд╕рдХी рдкрд╣рдЪाрди рдирд╣ीं рд╣ै।
(iv) рдЧैрд░-рдХрд░ рдЖрдп рдХे рдХрдИ рд╕्рд░ोрдд рд╣ैं।

рдордд: рдоैं рдЗрд╕ рд╡िрдзाрди рд╕े рд╕рд╣рдордд рд╣ूँ।

рдХाрд░рдг:

  • рд╕рд░рдХाрд░ рдХो рдХрд░ों рдХे рдЕрд▓ाрд╡ा рднी рдХрдИ рдЕрди्рдп рд╕्рд░ोрддों рд╕े рдЖрдп рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ोрддी рд╣ै।
  • рдЗрдирдоें рд╢ुрд▓्рдХ (Fees), рдЬुрд░्рдоाрдиा (Fines), рд╡िрд╢ेрд╖ рдХрд░ (Special Assessment), рдЙрдкрд╣ाрд░ рдФрд░ рдЕрдиुрджाрди (Grants), рддрдеा рд╕ाрд░्рд╡рдЬрдиिрдХ рдЙрдкрдХ्рд░рдоों рд╕े рдк्рд░ाрдк्рдд рд▓ाрдн рд╢ाрдоिрд▓ рд╣ैं।
  • рдпрд╣ рдЖрдп рд╕рд░рдХाрд░ рдХे рдХुрд▓ рд░ाрдЬрд╕्рд╡ рдХा рдПрдХ рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╣िрд╕्рд╕ा рд╣ै।
(v) рдиिрд░्рджेрд╢ांрдХ рдХे рд╡िрднिрди्рди рдк्рд░рдХाрд░ рд╣ैं।

рдордд: рдоैं рдЗрд╕ рд╡िрдзाрди рд╕े рд╕рд╣рдордд рд╣ूँ।

рдХाрд░рдг:

  • рдиिрд░्рджेрд╢ांрдХों рдХो рдЙрдирдХे рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рд╡рд░्рдЧीрдХृрдд рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै।
  • рдк्рд░рдоुрдЦ рдк्рд░рдХाрд░ рд╣ैं: рдХीрдордд рдиिрд░्рджेрд╢ांрдХ (Price Index), рдоाрдд्рд░ा рдиिрд░्рджेрд╢ांрдХ (Quantity Index), рдоूрд▓्рдп рдиिрд░्рджेрд╢ांрдХ (Value Index)।
  • рдЗрд╕рдХे рдЕрд▓ाрд╡ा рд╡िрд╢ेрд╖ рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рдиिрд░्рджेрд╢ांрдХ рднी рд╣ोрддे рд╣ैं рдЬैрд╕े рд╢ेрдпрд░ рдмाрдЬाрд░ рд╕ूрдЪрдХांрдХ, рдЖрдпाрдд-рдиिрд░्рдпाрдд рдиिрд░्рджेрд╢ांрдХ рдЖрджि।
рдк्рд░. 5. рдиिрдо्рдирд▓िрдЦिрдд рддाрд▓िрдХा, рд░ेрдЦाрдЪिрдд्рд░, рдкрд░िрдЪ्рдЫेрдж рдХा рдЕрдз्рдпрдпрди рдХрд░рдХे рдкूрдЫे рдЧрдП рдк्рд░рд╢्рдиों рдХे рдЙрдд्рддрд░ рд▓िрдЦिрдП (рдХोрдИ рджो) :
(i) рдиिрдо्рдиांрдХिрдд рддाрд▓िрдХा рдХी рд╕рд╣ाрдпрддा рд╕े рдк्рд░рд╢्рдиों рдХे рдЙрдд्рддрд░ рд▓िрдЦिрдП।
рд╡рд╕्рддु 2006 рдХी рдХीрдордд (₹)
(\(P_0\)) (рдЖрдзाрд░ рд╡рд░्рд╖)
2019 рдХी рдХीрдордд (₹)
(\(P_1\)) (рдЪाрд▓ू рд╡рд░्рд╖)
рдЕ2030
рдм3045
рдХ4060
рдб5075
рдЗ6090

(1) рдХीрдордд рдиिрд░्рджेрд╢ांрдХ рдЬ्рдЮाрдд рдХрд░рдиे рдХा рд╕ूрдд्рд░ рд▓िрдЦिрдП।

рд╕ूрдд्рд░: \( P_{01} = \frac{\Sigma P_1}{\Sigma P_0} \times 100 \)


(2) \(\Sigma P_0\) рдФрд░ \(\Sigma P_1\) рдХी рдХीрдордд рдЬ्рдЮाрдд рдХीрдЬिрдП।

\(\Sigma P_0 = 20 + 30 + 40 + 50 + 60 = 200\)

\(\Sigma P_1 = 30 + 45 + 60 + 75 + 90 = 300\)


(3) рдХीрдордд рдиिрд░्рджेрд╢ांрдХ (\(P_{01}\)) рдЬ्рдЮाрдд рдХीрдЬिрдП।

\( P_{01} = \frac{300}{200} \times 100 = 1.5 \times 100 = 150 \)

(ii) рдиिрдо्рдиांрдХिрдд рд░ेрдЦाрдЪिрдд्рд░ рдХा рдиिрд░ीрдХ्рд╖рдг рдХीрдЬिрдП рдФрд░ рдк्рд░рд╢्рдиों рдХे рдЙрдд्рддрд░ рджीрдЬिрдП:
Demand Shift Diagram Placeholder

(1) рджाрдпीं рдУрд░ рд╕्рдеाрдиांрддрд░िрдд рд╣ोрдиे рд╡ाрд▓ा рдоाँрдЧ рд╡рдХ्рд░: рдоाँрдЧ рдоें рд╡ृрдж्рдзि (Increase in Demand)

(2) рдмाрдпीं рдУрд░ рд╕्рдеाрдиांрддрд░िрдд рд╣ोрдиे рд╡ाрд▓ा рдоाँрдЧ рд╡рдХ्рд░: рдоाँрдЧ рдоें рдХрдоी (Decrease in Demand)

(3) рд╡рд╕्рддु рдХी рдХीрдордд: рд╕्рдеिрд░ (Constant)

(4) рдоाँрдЧ рдоें рд╡ृрдж्рдзि рдПрд╡ं рдХрдоी рдЗрд╕ ------ рдЕрд╡рдзाрд░рдгा рдХे рдЕंрддрд░्рдЧрдд рдЖрддी рд╣ै: рдоाँрдЧ рдоें рдкрд░िрд╡рд░्рддрди (Change in Demand)

(iii) рдиिрдо्рдирд▓िрдЦिрдд рдкрд░िрдЪ्рдЫेрдж рдкрдв़рдХрд░ рдкूрдЫे рдЧрдП рдк्рд░рд╢्рдиों рдХे рдЙрдд्рддрд░ рджीрдЬिрдП :
(рдкрд░िрдЪ्рдЫेрдж рдХा рд╕ाрд░ांрд╢: рдмाрдЬाрд░ рдПрдХ рд╡िрд╢िрд╖्рдЯ рд╕्рдеाрди рдирд╣ीं рдмрд▓्рдХि рдПрдХ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рд╣ै рдЬрд╣ाँ рдХ्рд░ेрддा-рд╡िрдХ्рд░ेрддा рд▓ेрди-рджेрди рдХрд░рддे рд╣ैं। рдмाрдЬाрд░ рдХा рд╡рд░्рдЧीрдХрд░рдг рд╕्рдеाрди, рд╕рдордп рдФрд░ рдк्рд░рддिрдпोрдЧिрддा рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рд╣ोрддा рд╣ै। рдПрдХाрдзिрдХाрд░ рдпुрдХ्рдд рдк्рд░рддिрдпोрдЧिрддा рдоें рд╡िрдХ्рд░рдп рд▓ाрдЧрдд (рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрди рдЖрджि) рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╣ोрддी рд╣ै।)

(1) рдЕрд░्рдерд╢ाрд╕्рдд्рд░ीрдп рджृрд╖्рдЯि рд╕े рдмाрдЬ़ाрд░ рдХी рдкрд░िрднाрд╖ा рд▓िрдЦिрдП।

рдЙрдд्рддрд░: рдЕрд░्рдерд╢ाрд╕्рдд्рд░ीрдп рджृрд╖्рдЯि рд╕े рдмाрдЬ़ाрд░ рдПрдХ рд╡िрд╢िрд╖्рдЯ рд╕्рдеाрди рди рд╣ोрдХрд░ рдПрдХ рдРрд╕ी рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рд╣ै рдЬिрд╕рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рдХ्рд░ेрддा рдФрд░ рд╡िрдХ्рд░ेрддा рдк्рд░рдд्рдпрдХ्рд╖ рдпा рдЕрдк्рд░рдд्рдпрдХ्рд╖ рд░ूрдк рд╕े рдЕрдкрдиी рд╡рд╕्рддुрдУं рдХा рд▓ेрди-рджेрди рдХрд░рддे рд╣ैं।


(2) рдмाрдЬ़ाрд░ рдХा рд╡рд░्рдЧीрдХрд░рдг рдХैрд╕े рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै? рд▓िрдЦिрдП।

рдЙрдд्рддрд░: рдмाрдЬ़ाрд░ рдХा рд╡рд░्рдЧीрдХрд░рдг рд╕्рдеाрди, рд╕рдордп, рдФрд░ рдк्рд░рддिрдпोрдЧिрддा рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै।


(3) рдмिрдХ्рд░ी рд╡्рдпрдп рдХे рдмाрд░े рдоें рдЕрдкрдиे рд╡िрдЪाрд░ рд▓िрдЦिрдП।

рдЙрдд्рддрд░: рдПрдХाрдзिрдХाрд░ рдпुрдХ्рдд рдк्рд░рддिрдпोрдЧिрддा рдоें рдмिрдХ्рд░ी рд╡्рдпрдп (Selling Cost) рдЕрдд्рдпंрдд рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╣ै। рдпрд╣ рдЙрдд्рдкाрдж рдХी рдоाँрдЧ рдмрдв़ाрдиे рдФрд░ рдмिрдХ्рд░ी рдмрдв़ाрдиे рдХे рд▓िрдП рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рдЗрд╕рдоें рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрди, рд╣ोрд░्рдбिंрдЧ, рд╡िंрдбो рдбिрд╕्рдк्рд▓े рдЖрджि рд╢ाрдоिрд▓ рд╣ैं। рдпрд╣ рдЧैрд░-рдХीрдордд рдк्рд░рддिрдпोрдЧिрддा рдХा рдПрдХ рдоुрдЦ्рдп рд╕ाрдзрди рд╣ै।

рдк्рд░. 6. рдиिрдо्рдирд▓िрдЦिрдд рдк्рд░рд╢्рдиों рдХे рдЙрдд्рддрд░ рд╡िрд╕्рддाрд░ рд╕े рд▓िрдЦिрдП (рдХोрдИ рджो) :
(i) рдоाँрдЧ рдХी рд▓ोрдЪ рдХी рдЕрд╡рдзाрд░рдгा рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдХрд░рдХे рдоाँрдЧ рдХी рдЖрдп рд▓ोрдЪ рдХे рдк्рд░рдХाрд░ рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдХीрдЬिрдП।

рдоाँрдЧ рдХी рд▓ोрдЪ (Elasticity of Demand): рдХीрдордд рдФрд░ рдЕрди्рдп рдХाрд░рдХों рдоें рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдХे рдлрд▓рд╕्рд╡рд░ूрдк рдоाँрдЧ рдХी рдоाрдд्рд░ा рдоें рд╣ोрдиे рд╡ाрд▓े рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдХी рддीрд╡्рд░рддा рдпा рдк्рд░рддिрдХ्рд░िрдпा рдХी рдоाрдк рдХो рдоाँрдЧ рдХी рд▓ोрдЪ рдХрд╣рддे рд╣ैं।

рдоाँрдЧ рдХी рдЖрдп рд▓ोрдЪ (Income Elasticity of Demand): "рдЕрди्рдп рдмाрддें рд╕рдоाрди рд░рд╣рдиे рдкрд░, рдЙрдкрднोрдХ्рддा рдХी рдЖрдп рдоें рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдХे рдкрд░िрдгाрдорд╕्рд╡рд░ूрдк рдоाँрдЧ рдоें рд╣ोрдиे рд╡ाрд▓े рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдХे рдЕрдиुрдкाрдд рдХो рдоाँрдЧ рдХी рдЖрдп рд▓ोрдЪ рдХрд╣рддे рд╣ैं।"

рдоाँрдЧ рдХी рдЖрдп рд▓ोрдЪ рдХे рдк्рд░рдХाрд░:

  1. рдзрдиाрдд्рдордХ рдЖрдп рд▓ोрдЪ: рдЬрдм рдЖрдп рдмрдв़рдиे рдкрд░ рдоाँрдЧ рдмрдв़рддी рд╣ै рдФрд░ рдЖрдп рдШрдЯрдиे рдкрд░ рдоाँрдЧ рдШрдЯрддी рд╣ै। (рд╕ाрдоाрди्рдп рд╡рд╕्рддुрдПँ)।
    • рдЗрдХाрдИ рд╕े рдЕрдзिрдХ (рд╡िрд▓ाрд╕िрддा рдХी рд╡рд╕्рддुрдПँ)
    • рдЗрдХाрдИ рд╕े рдХрдо (рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╡рд╕्рддुрдПँ)
    • рдЗрдХाрдИ рдХे рдмрд░ाрдмрд░
  2. рдЛрдгाрдд्рдордХ рдЖрдп рд▓ोрдЪ: рдЬрдм рдЖрдп рдмрдв़рдиे рдкрд░ рдоाँрдЧ рдШрдЯрддी рд╣ै। (рдШрдЯिрдпा рдпा рдЧिрдлिрди рд╡рд╕्рддुрдПँ)।
  3. рд╢ूрди्рдп рдЖрдп рд▓ोрдЪ: рдЬрдм рдЖрдп рдоें рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдХा рдоाँрдЧ рдкрд░ рдХोрдИ рдк्рд░рднाрд╡ рдирд╣ीं рдкрдб़рддा। (рдЕрдд्рдпंрдд рдЕрдиिрд╡ाрд░्рдп рд╡рд╕्рддुрдПँ рдЬैрд╕े рдирдордХ)।
(ii) рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдЖрдп рдХी рдЕрд╡рдзाрд░рдгा рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдХрд░рдХे рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдЖрдп рдХी рдЧрдгрдиा рдоें рдЖрдиेрд╡ाрд▓ी рд╡्рдпाрд╡рд╣ाрд░िрдХ рдХрдаिрдиाрдЗрдпाँ рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдХीрдЬिрдП।

рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдЖрдп (National Income): рдПрдХ рд╡िрдд्рддीрдп рд╡рд░्рд╖ рдоें рджेрд╢ рдоें рдЙрдд्рдкाрджिрдд рд╕рднी рдЕंрддिрдо рд╡рд╕्рддुрдУं рдФрд░ рд╕ेрд╡ाрдУं рдХे рд╢ुрдж्рдз рдоौрдж्рд░िрдХ рдоूрд▓्рдп рдХो рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдЖрдп рдХрд╣рддे рд╣ैं।

рд╡्рдпाрд╡рд╣ाрд░िрдХ рдХрдаिрдиाрдЗрдпाँ:

  1. рджोрд╣рд░ी рдЧрдгрдиा рдХी рд╕рдорд╕्рдпा: рдХिрд╕ी рд╡рд╕्рддु рдХे рдоूрд▓्рдп рдХो рдПрдХ рд╕े рдЕрдзिрдХ рдмाрд░ рдЧिрдирдиे рдХा рдЬोрдЦिрдо (рдЬैрд╕े рдЧрди्рдиे рдФрд░ рдЪीрдиी рджोрдиों рдХा рдоूрд▓्рдп рдЬोрдб़рдиा)।
  2. рдЕрдоौрдж्рд░िрдХ рдХ्рд╖ेрдд्рд░: рднाрд░рдд рдЬैрд╕े рджेрд╢ों рдоें рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдоें рд╡рд╕्рддु рд╡िрдиिрдордп рдк्рд░рдгाрд▓ी рдФрд░ рд╕्рд╡рдпं рдХे рдЙрдкрднोрдЧ рдХे рд▓िрдП рдЙрдд्рдкाрджрди рд╣ोрддा рд╣ै, рдЬिрд╕рдХा рдоौрдж्рд░िрдХ рдоूрд▓्рдп рдоाрдкрдиा рдХрдаिрди рд╣ै।
  3. рдЕрдкрд░्рдпाрдк्рдд рдФрд░ рдЕрд╡िрд╢्рд╡рд╕рдиीрдп рдЖँрдХрдб़े: рдЕрд╕ंрдЧрдаिрдд рдХ्рд╖ेрдд्рд░, рдЫोрдЯे рд╡्рдпाрдкाрд░िрдпों рдФрд░ рдХृрд╖рдХों рд╕े рд╕рд╣ी рдбेрдЯा рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░рдиा рдоुрд╢्рдХिрд▓ рд╣ोрддा рд╣ै।
  4. рдоूрд▓्рдпрд╣्рд░ाрд╕ рдХा рдЕрдиुрдоाрди: рдкूंрдЬीрдЧрдд рд╕ंрдкрдд्рддिрдпों рдХी рдШिрд╕ाрдИ (Depreciation) рдХा рд╕рд╣ी рдЕрдиुрдоाрди рд▓рдЧाрдиा рдХрдаिрди рд╣ै рдХ्рдпोंрдХि рдЕрд▓рдЧ-рдЕрд▓рдЧ рд╕ंрдкрдд्рддिрдпों рдХी рджрд░ें рдЕрд▓рдЧ рд╣ोрддी рд╣ैं।
  5. рдкूंрдЬीрдЧрдд рд▓ाрдн рдпा рд╣ाрдиि: рд╕ंрдкрдд्рддि рдХे рдоूрд▓्рдпों рдоें рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдХो рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдЖрдп рдоें рд╢ाрдоिрд▓ рдирд╣ीं рдХिрдпा рдЬाрддा, рдЬिрд╕рд╕े рдЧрдгрдиा рдЬрдЯिрд▓ рд╣ो рдЬाрддी рд╣ै।
(iii) рдкूрд░्рддि рдХा рдиिрдпрдо рдЙрд╕рдХी рдоाрди्рдпрддाрдУं рдж्рд╡ाрд░ा рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдХीрдЬिрдП।

рдкूрд░्рддि рдХा рдиिрдпрдо (Law of Supply): "рдЕрди्рдп рдмाрддें рд╕рдоाрди рд░рд╣рдиे рдкрд░, рд╡рд╕्рддु рдХी рдХीрдордд рдЕрдзिрдХ рд╣ोрдиे рдкрд░ рдкूрд░्рддि рдХी рдоाрдд्рд░ा рдЕрдзिрдХ рд╣ोрддी рд╣ै рдФрд░ рдХीрдордд рдХрдо рд╣ोрдиे рдкрд░ рдкूрд░्рддि рдХी рдоाрдд्рд░ा рдХрдо рд╣ोрддी рд╣ै।" (рдХीрдордд рдФрд░ рдкूрд░्рддि рдоें рдк्рд░рдд्рдпрдХ्рд╖ рд╕ंрдмंрдз рд╣ोрддा рд╣ै)।

рдоाрди्рдпрддाрдПँ (Assumptions):

  1. рдЙрдд्рдкाрджрди рд▓ाрдЧрдд рд╕्рдеिрд░: рдпрд╣ рдоाрдиा рдЬाрддा рд╣ै рдХि рдЙрдд्рдкाрджрди рдХे рд╕ाрдзрдиों рдХी рдХीрдорддों рдоें рдХोрдИ рдмрджрд▓ाрд╡ рдирд╣ीं рд╣ोрддा।
  2. рдЙрдд्рдкाрджрди рддрдХрдиीрдХ рд╕्рдеिрд░: рддрдХрдиीрдХ рдоें рдХोрдИ рд╕ुрдзाрд░ рдпा рдмрджрд▓ाрд╡ рдирд╣ीं рд╣ोрдиा рдЪाрд╣िрдП।
  3. рдоौрд╕рдо рдоें рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдирд╣ीं: рдХृрд╖ि рдЙрдд्рдкाрджों рдХे рдоाрдорд▓े рдоें рдоौрд╕рдо рдЕрдиुрдХूрд▓ рдФрд░ рд╕्рдеिрд░ рд░рд╣рдиा рдЪाрд╣िрдП।
  4. рд╕рд░рдХाрд░ी рдиीрддिрдпाँ рд╕्рдеिрд░: рдХрд░ рдФрд░ рд╕рдм्рд╕िрдбी рдХी рдиीрддिрдпों рдоें рдХोрдИ рдмрджрд▓ाрд╡ рдирд╣ीं рд╣ोрдиा рдЪाрд╣िрдП।
  5. рдкрд░िрд╡рд╣рди рд▓ाрдЧрдд рд╕्рдеिрд░: рдкрд░िрд╡рд╣рди рд╕ुрд╡िрдзाрдУं рдФрд░ рд▓ाрдЧрдд рдоें рдХोрдИ рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдирд╣ीं рд╣ोрдиा рдЪाрд╣िрдП।
  6. рднрд╡िрд╖्рдп рдХी рдХीрдорддों рдХी рдк्рд░рдд्рдпाрд╢ा рдирд╣ीं: рд╡िрдХ्рд░ेрддा рдХो рднрд╡िрд╖्рдп рдоें рдХीрдорддों рдоें рдмрджрд▓ाрд╡ рдХी рдЙрдо्рдоीрдж рдирд╣ीं рд╣ोрдиी рдЪाрд╣िрдП।
HSC Board Exam Paper Economics Hindi Medium Page No. 1 HSC Board Exam Paper Economics Hindi Medium Page No. 2 HSC Board Exam Paper Economics Hindi Medium Page No. 3 HSC Board Exam Paper Economics Hindi Medium Page No. 4 HSC Board Exam Paper Economics Hindi Medium Page No. 5 HSC Board Exam Paper Economics Hindi Medium Page No. 6 HSC Board Exam Paper Economics Hindi Medium Page No. 7