рдк्рд░рд╢्рди рез. (рдЕ) рджिрдП рдЧрдП рдкрд░्рдпाрдпों рдоें рд╕े рдЙрдЪिрдд рдкрд░्рдпाрдп рдЪुрдирдХрд░ рд▓िрдЦिрдП : (рел рдЕंрдХ)
(i) рднूрдХ्рд╖ाрд░ीрдп рдзाрддुрдУं рдХी рд╕ंрдпोрдЬрдХрддा реи рд╣ै। рдЕрддः рдЖрдзुрдиिрдХ рдЖрд╡рд░्рдд рд╕ाрд░рдгी рдоें рдЙрдирдХा рд╕्рдеाрди _______ рдоें рд╣ै।
(рдЕ) рд╕рдоूрд╣ реи
(рдм) рд╕рдоूрд╣ резрем
(рдХ) рдЖрд╡рд░्рдд реи
(рдб) рдбी-рдЦंрдб
(рдЕ) рд╕рдоूрд╣ реи
(рдм) рд╕рдоूрд╣ резрем
(рдХ) рдЖрд╡рд░्рдд реи
(рдб) рдбी-рдЦंрдб
рдЙрдд्рддрд░: (рдЕ) рд╕рдоूрд╣ реи
(ii) рдХिрд╕ी рдкрд░рдоाрдгु рдпा рдЖрдпрди рдкрд░ рдЬрдм рдзрдиाрд╡ेрд╢ рдмрдв़рддा рд╣ै рдпा рдЛрдгाрд╡ेрд╢ рдХрдо рд╣ोрддा рд╣ै, рддो рдЙрд╕े _______ рдХрд╣рддे рд╣ैं।
(рдЕ) рдЕрдкрдЪрдпрди
(рдм) рдСрдХ्рд╕ीрдХрд░рдг
(рдХ) рд╡िрд╕्рдеाрдкрди
(рдб) рдЕрдкрдШрдЯрди (рд╡िрдЪ्рдЫेрджрди)
(рдЕ) рдЕрдкрдЪрдпрди
(рдм) рдСрдХ्рд╕ीрдХрд░рдг
(рдХ) рд╡िрд╕्рдеाрдкрди
(рдб) рдЕрдкрдШрдЯрди (рд╡िрдЪ्рдЫेрджрди)
рдЙрдд्рддрд░: (рдм) рдСрдХ्рд╕ीрдХрд░рдг
(iii) _______ рдЙрдкрдХрд░рдг рдХा рдЙрдкрдпोрдЧ рд╡िрдж्рдпुрдд рдзाрд░ा рдиिрд░्рдоिрддि рдХे рд▓िрдП рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै।
(рдЕ) рд╡िрдж्рдпुрдд рдЪрд▓िрдд्рд░
(рдм) рдЧैрд▓्рд╡рдиोрдоीрдЯрд░
(рдХ) рд╡िрдж्рдпुрдд рдЬрдиिрдд्рд░
(рдб) рд╡ोрд▓्рдЯрдоीрдЯрд░
(рдЕ) рд╡िрдж्рдпुрдд рдЪрд▓िрдд्рд░
(рдм) рдЧैрд▓्рд╡рдиोрдоीрдЯрд░
(рдХ) рд╡िрдж्рдпुрдд рдЬрдиिрдд्рд░
(рдб) рд╡ोрд▓्рдЯрдоीрдЯрд░
рдЙрдд्рддрд░: (рдХ) рд╡िрдж्рдпुрдд рдЬрдиिрдд्рд░
(iv) рдк्рд░рдХाрд╢ рдХे рдПрдХ рдкाрд░рджрд░्рд╢рдХ рдоाрдз्рдпрдо рдоें рд╕े рджूрд╕рд░े рдкाрд░рджрд░्рд╢рдХ рдоाрдз्рдпрдо рдоें рдЬाрддे рд╕рдордп рджिрд╢ा рдмрджрд▓рдиे рдХी рдШрдЯрдиा рдХो _______ рдХрд╣рддे рд╣ैं।
(рдЕ) рдкрд░ाрд╡рд░्рддрди
(рдм) рд╡िрдХ्рд╖ेрдкрдг
(рдХ) рдЕрдкрд╡рд░्рддрди
(рдб) рдЕрд╡рд╢ोрд╖рдг
(рдЕ) рдкрд░ाрд╡рд░्рддрди
(рдм) рд╡िрдХ्рд╖ेрдкрдг
(рдХ) рдЕрдкрд╡рд░्рддрди
(рдб) рдЕрд╡рд╢ोрд╖рдг
рдЙрдд्рддрд░: (рдХ) рдЕрдкрд╡рд░्рддрди
(v) рдЙрдЪ्рдЪ рдХрдХ्рд╖ा рдХी рднूрдкृрд╖्рда рд╕े рдКँрдЪाрдИ _______
(рдЕ) = реиреж,режрежреж km
(рдм) = реирен,режрежреж km
(рдХ) < рейреж,ренреореж km
(рдб) > рейрел,ренреореж km
(рдЕ) = реиреж,режрежреж km
(рдм) = реирен,режрежреж km
(рдХ) < рейреж,ренреореж km
(рдб) > рейрел,ренреореж km
рдЙрдд्рддрд░: (рдб) > рейрел,ренреореж km
рдк्рд░рд╢्рди рез. (рдм) рдиिрдо्рдирд▓िрдЦिрдд рдк्рд░рд╢्рдиों рдХे рдЙрдд्рддрд░ рд▓िрдЦिрдП : (рел рдЕंрдХ)
(i) рдЕрд╕ंрдЧрдд рд╢рдм्рдж рдЫाँрдЯрдХрд░ рд▓िрдЦिрдП : рд╕ंрдЧрд▓рдХ рддाрд░, рдЕрд╡рд░ोрдзрдХ рдкрджाрд░्рде, рд░рдмрд░ рдХे рдоोрдЬे, рдЬрдиिрдд्рд░।
рдЙрдд्рддрд░: рдЬрдиिрдд्рд░।
рдХाрд░рдг: рдЬрдиिрдд्рд░ рд╡िрдж्рдпुрдд рдзाрд░ा рдЙрдд्рдкрди्рди рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓ा рдЙрдкрдХрд░рдг рд╣ै, рдЬрдмрдХि рдЕрди्рдп рд╕рднी (рд╕ंрдЧрд▓рдХ рддाрд░, рдЕрд╡рд░ोрдзрдХ рдкрджाрд░्рде, рд░рдмрд░ рдХे рдоोрдЬे) рд╡िрдж्рдпुрдд рд╕ुрд░рдХ्рд╖ा рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рдШрдЯрдХ рд╣ैं।
рдХाрд░рдг: рдЬрдиिрдд्рд░ рд╡िрдж्рдпुрдд рдзाрд░ा рдЙрдд्рдкрди्рди рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓ा рдЙрдкрдХрд░рдг рд╣ै, рдЬрдмрдХि рдЕрди्рдп рд╕рднी (рд╕ंрдЧрд▓рдХ рддाрд░, рдЕрд╡рд░ोрдзрдХ рдкрджाрд░्рде, рд░рдмрд░ рдХे рдоोрдЬे) рд╡िрдж्рдпुрдд рд╕ुрд░рдХ्рд╖ा рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рдШрдЯрдХ рд╣ैं।
(ii) рд╕рд╣рд╕ंрдмंрдз рдкрд╣рдЪाрдиिрдП :
рд▓ाрд▓ рддрд░ंрдЧ рдХी рддрд░ंрдЧрджैрд░्рдз्рдп рд▓рдЧрднрдЧ ренрежреж nm : рдмैंрдЧрдиी рддрд░ंрдЧ рдХी рддрд░ंрдЧрджैрд░्рдз्рдп : _______
рд▓ाрд▓ рддрд░ंрдЧ рдХी рддрд░ंрдЧрджैрд░्рдз्рдп рд▓рдЧрднрдЧ ренрежреж nm : рдмैंрдЧрдиी рддрд░ंрдЧ рдХी рддрд░ंрдЧрджैрд░्рдз्рдп : _______
рдЙрдд्рддрд░: рд▓рдЧрднрдЧ рекрежреж nm (400 nm)
(iii) рдЙрдЪिрдд рдЬोрдб़ी рдмрдиाрдЗрдП :
рд╕्рддंрдн 'рдЕ': рджूрд░рджृрд╖्рдЯि рджोрд╖
рд╕्рддंрдн 'рдм': (рдЕ) рджूрд░ рдХी рд╡рд╕्рддु рд╕्рдкрд╖्рдЯ рджिрдЦाрдИ рджेрддी рд╣ै (рдм) рдиिрдХрдЯ рдХी рд╡рд╕्рддु рд╕्рдкрд╖्рдЯ рджिрдЦाрдИ рджेрддी рд╣ै (рдХ) рджूрд░ рдХी рд╡рд╕्рддु рд╕्рдкрд╖्рдЯ рджिрдЦाрдИ рдирд╣ीं рджेрддी рд╣ै
рд╕्рддंрдн 'рдЕ': рджूрд░рджृрд╖्рдЯि рджोрд╖
рд╕्рддंрдн 'рдм': (рдЕ) рджूрд░ рдХी рд╡рд╕्рддु рд╕्рдкрд╖्рдЯ рджिрдЦाрдИ рджेрддी рд╣ै (рдм) рдиिрдХрдЯ рдХी рд╡рд╕्рддु рд╕्рдкрд╖्рдЯ рджिрдЦाрдИ рджेрддी рд╣ै (рдХ) рджूрд░ рдХी рд╡рд╕्рддु рд╕्рдкрд╖्рдЯ рджिрдЦाрдИ рдирд╣ीं рджेрддी рд╣ै
рдЙрдд्рддрд░: рджूрд░рджृрд╖्рдЯि рджोрд╖ — (рдЕ) рджूрд░ рдХी рд╡рд╕्рддु рд╕्рдкрд╖्рдЯ рджिрдЦाрдИ рджेрддी рд╣ै।
(iv) рдЗрд▓ेрдХ्рдЯ्рд░ॉрдиिрдХ рд╕ंрд░ूрдкрдг рд▓िрдЦिрдП : рдПрд▓्рдпुрдоिрдиिрдпрдо।
рдЙрдд्рддрд░: рдПрд▓्рдпुрдоिрдиिрдпрдо (Al) рдХा рдкрд░рдоाрдгु рдХ्рд░рдоांрдХ резрей рд╣ै।
рдЗрд▓ेрдХ्рдЯ्рд░ॉрдиिрдХ рд╕ंрд░ूрдкрдг: реи, рео, рей (2, 8, 3)
рдЗрд▓ेрдХ्рдЯ्рд░ॉрдиिрдХ рд╕ंрд░ूрдкрдг: реи, рео, рей (2, 8, 3)
(v) рдиिрдо्рдирд▓िрдЦिрдд рдХрдерди рд╕рдд्рдп рд╣ै рдпा рдЕрд╕рдд्рдп, рд▓िрдЦिрдП : рдЪंрдж्рд░рдоा рдкрд░ рдоुрдХ्рддि рд╡ेрдЧ рдкृрде्рд╡ी рдкрд░ рдоुрдХ्рддि рд╡ेрдЧ рд╕े рдХрдо рд╣ोрддा рд╣ै।
рдЙрдд्рддрд░: рд╕рдд्рдп।
рдк्рд░рд╢्рди реи. (рдЕ) рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рдХाрд░рдг рд▓िрдЦिрдП (рдХोрдИ рджो) : (рек рдЕंрдХ)
(i) рд╕ोрдбिрдпрдо рдХो рд╣рдоेрд╢ा рдоिрдЯ्рдЯी рдХे рддेрд▓ (рдХेрд░ोрд╕िрди) рдоें рдбुрдмाрдХрд░ рд░рдЦрддे рд╣ैं।
рдЙрдд्рддрд░:
- рд╕ोрдбिрдпрдо рдПрдХ рдЕрдд्рдпंрдд рдХ्рд░िрдпाрд╢ीрд▓ рдзाрддु рд╣ै।
- рд╕ाрдоाрди्рдп рддाрдкрдоाрди рдкрд░ рд╡рд╣ рд╣рд╡ा рдоें рдЙрдкрд╕्рдеिрдд рдСрдХ्рд╕ीрдЬрди рдФрд░ рдирдоी рдХे рд╕ाрде рддीрд╡्рд░рддा рд╕े рдЕрднिрдХ्рд░िрдпा рдХрд░рддा рд╣ै।
- рдпрд╣ рдЕрднिрдХ्рд░िрдпा рдКрд╖्рдоाрдХ्рд╖ेрдкी рд╣ोрддी рд╣ै рдФрд░ рдЗрд╕рд╕े рд╕ोрдбिрдпрдо рдЖрдЧ рдкрдХрдб़ рд▓ेрддा рд╣ै।
- рд╕ोрдбिрдпрдо рдоिрдЯ्рдЯी рдХे рддेрд▓ (рдХेрд░ोрд╕िрди) рдХे рд╕ाрде рдЕрднिрдХ्рд░िрдпा рдирд╣ीं рдХрд░рддा рдФрд░ рдЙрд╕рдоें рдбूрдм рдЬाрддा рд╣ै; рдЗрд╕рд▓िрдП рджुрд░्рдШрдЯрдиा рд╕े рдмрдЪрдиे рдХे рд▓िрдП рд╕ोрдбिрдпрдо рдХो рд╣рдоेрд╢ा рдоिрдЯ्рдЯी рдХे рддेрд▓ рдоें рдбुрдмाрдХрд░ рд░рдЦрддे рд╣ैं।
(ii) рдЖँрдЦ рд╕े 25 cm рд╕े рдХрдо рджूрд░ी рдкрд░ рд░рдЦी рд╡рд╕्рддु рдХो рд╕ाрдоाрди्рдп рдЖँрдЦ рд╕ुрд╕्рдкрд╖्рдЯ рд░ूрдк рд╕े рджेрдЦ рдирд╣ीं рд╕рдХрддी।
рдЙрдд्рддрд░:
- рдЖँрдЦ рдХी рдкुрддрд▓ी рдХे рд╕्рдиाрдпु (Ciliary muscles) рд▓ेंрд╕ рдХी рд╡рдХ्рд░рддा рдХो рд╕рдоाрдпोрдЬिрдд рдХрд░рдХे рдлोрдХрд╕ рджूрд░ी рдХो рдХрдо рдпा рдЬ्рдпाрджा рдХрд░рддे рд╣ैं (рд╕рдоंрдЬрди рдХ्рд╖рдорддा)।
- рдкрд░ंрддु, рд▓ेंрд╕ рдХी рд╡рдХ्рд░рддा рдмрдв़ाрдиे рдХी рдПрдХ рд╕ीрдоा рд╣ोрддी рд╣ै।
- рд╕ाрдоाрди्рдп рдоाрдирд╡ рдЖँрдЦ рдХे рд▓िрдП рд╕ुрд╕्рдкрд╖्рдЯ рджृрд╖्рдЯि рдХी рди्рдпूрдирддрдо рджूрд░ी рд▓рдЧрднрдЧ реирел рд╕ेрдоी (25 cm) рд╣ोрддी рд╣ै। рдЗрд╕рд╕े рдХрдо рджूрд░ी рдкрд░ рд░рдЦी рд╡рд╕्рддु рдкрд░ рдЖँрдЦ рдаीрдХ рд╕े рдлोрдХрд╕ рдирд╣ीं рдХрд░ рдкाрддी।
- рдЕрддः, 25 cm рд╕े рдХрдо рджूрд░ी рдкрд░ рд░рдЦी рд╡рд╕्рддु рдзुंрдзрд▓ी рджिрдЦाрдИ рджेрддी рд╣ै рдФрд░ рдЙрд╕े рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд░ूрдк рд╕े рдирд╣ीं рджेрдЦा рдЬा рд╕рдХрддा।
(iii) рд╡िрдж्рдпुрдд рдмрд▓्рдм рдоें рдХुंрдбрд▓ी рдмрдиाрдиे рдХे рд▓िрдП рдЯंрдЧрд╕्рдЯрди рдзाрддु рдХा рдЙрдкрдпोрдЧ рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै।
рдЙрдд्рддрд░:
- рд╡िрдж्рдпुрдд рдмрд▓्рдм рдХे рдлिрд▓ाрдоेंрдЯ (рддंрддु) рдХो рдк्рд░рдХाрд╢ рдЙрдд्рд╕рд░्рдЬिрдд рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдЕрдд्рдпрдзिрдХ рдЧрд░्рдо рд╣ोрдиा рдкрдб़рддा рд╣ै।
- рдЯंрдЧрд╕्рдЯрди рдзाрддु рдХा рдЧрд▓рдиांрдХ (Melting point) рдмрд╣ुрдд рдЙрдЪ्рдЪ ($3422^{\circ}C$) рд╣ोрддा рд╣ै।
- рдпрд╣ рдЙрдЪ्рдЪ рддाрдкрдоाрди рдкрд░ рднी рдкिрдШрд▓рддा рдирд╣ीं рд╣ै।
- рдЗрд╕рд▓िрдП, рд╡िрдж्рдпुрдд рдмрд▓्рдм рдоें рдк्рд░рдХाрд╢ рдЙрдд्рдкрди्рди рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓ी рдХुंрдбрд▓ी рдмрдиाрдиे рдХे рд▓िрдП рдЯंрдЧрд╕्рдЯрди рдХा рдЙрдкрдпोрдЧ рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै।
рдк्рд░рд╢्рди реи. (рдм) рдиिрдо्рдирд▓िрдЦिрдд рдк्рд░рд╢्рдиों рдХे рдЙрдд्рддрд░ рд▓िрдЦिрдП (рдХोрдИ рддीрди) : (рем рдЕंрдХ)
(i) рдпрджि рдХिрд╕ी рдЧ्рд░рд╣ рдкрд░ рдПрдХ рдкिंрдб рдХो рел m (5 m) рдКрдкрд░ рд╕े рдиीрдЪे рдЖрдиे рдоें рел рд╕ेрдХंрдб (5 s) рд▓рдЧрддे рд╣ैं, рддो рдЙрд╕ рдЧ्рд░рд╣ рдкрд░ рдЧुрд░ुрдд्рд╡ीрдп рдд्рд╡рд░рдг ($g$) рдХिрддрдиा рд╣ोрдЧा?
рджिрдпा рдЧрдпा рд╣ै:
рд╕рдордп ($t$) = рел s
рд╡िрд╕्рдеाрдкрди ($s$) = рел m
рдк्рд░ाрд░ंрднिрдХ рд╡ेрдЧ ($u$) = реж m/s
рдЬ्рдЮाрдд рдХрд░рдиा рд╣ै: рдЧुрд░ुрдд्рд╡ीрдп рдд्рд╡рд░рдг ($g$)
рд╕ूрдд्рд░: $s = ut + \frac{1}{2}gt^2$
рдЧрдгрдиा:
$$рел = (реж \times рел) + \frac{1}{2} \times g \times (рел)^2$$
$$рел = реж + \frac{1}{2} \times g \times реирел$$
$$рел = резреи.рел \times g$$
$$g = \frac{рел}{резреи.рел}$$
$$g = реж.рек \, m/s^2$$
рдЙрдд्рддрд░: рдЙрд╕ рдЧ्рд░рд╣ рдкрд░ рдЧुрд░ुрдд्рд╡ीрдп рдд्рд╡рд░рдг реж.рек m/s² рд╣ोрдЧा।
рд╕рдордп ($t$) = рел s
рд╡िрд╕्рдеाрдкрди ($s$) = рел m
рдк्рд░ाрд░ंрднिрдХ рд╡ेрдЧ ($u$) = реж m/s
рдЬ्рдЮाрдд рдХрд░рдиा рд╣ै: рдЧुрд░ुрдд्рд╡ीрдп рдд्рд╡рд░рдг ($g$)
рд╕ूрдд्рд░: $s = ut + \frac{1}{2}gt^2$
рдЧрдгрдиा:
$$рел = (реж \times рел) + \frac{1}{2} \times g \times (рел)^2$$
$$рел = реж + \frac{1}{2} \times g \times реирел$$
$$рел = резреи.рел \times g$$
$$g = \frac{рел}{резреи.рел}$$
$$g = реж.рек \, m/s^2$$
рдЙрдд्рддрд░: рдЙрд╕ рдЧ्рд░рд╣ рдкрд░ рдЧुрд░ुрдд्рд╡ीрдп рдд्рд╡рд░рдг реж.рек m/s² рд╣ोрдЧा।
(ii) рдХिрд╕ी рддрдд्рдд्рд╡ рдХा рдЗрд▓ेрдХ्рдЯ्рд░ॉрдиिрдХ рд╕ंрд░ूрдкрдг реи, рео, реи рд╣ै। рдЗрд╕ рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рдиिрдо्рдирд▓िрдЦिрдд рдк्рд░рд╢्рдиों рдХे рдЙрдд्рддрд░ рд▓िрдЦिрдП :
(рдЕ) рдЗрд╕ рддрдд्рдд्рд╡ рдХा рдкрд░рдоाрдгु рдХ्рд░рдоांрдХ рдХ्рдпा рд╣ै?
(рдм) рдпрд╣ рддрдд्рдд्рд╡ рдХौрдирд╕े рдЖрд╡рд░्рдд рдоें рд╣ै?
(рдЕ) рдЗрд╕ рддрдд्рдд्рд╡ рдХा рдкрд░рдоाрдгु рдХ्рд░рдоांрдХ рдХ्рдпा рд╣ै?
(рдм) рдпрд╣ рддрдд्рдд्рд╡ рдХौрдирд╕े рдЖрд╡рд░्рдд рдоें рд╣ै?
рдЙрдд्рддрд░:
(рдЕ) рдкрд░рдоाрдгु рдХ्рд░рдоांрдХ = рдЗрд▓ेрдХ्рдЯ्рд░ॉрдиों рдХा рдпोрдЧ = реи + рео + реи = резреи. рдЕрддः рдкрд░рдоाрдгु рдХ्рд░рдоांрдХ резреи рд╣ै।
(рдм) рдЗрд╕рдоें рей рдХрдХ्рд╖ाрдПँ (K, L, M) рд╣ैं, рдЗрд╕рд▓िрдП рдпрд╣ рддрдд्рдд्рд╡ рддीрд╕рд░े рдЖрд╡рд░्рдд рдоें рд╣ै।
(рдЕ) рдкрд░рдоाрдгु рдХ्рд░рдоांрдХ = рдЗрд▓ेрдХ्рдЯ्рд░ॉрдиों рдХा рдпोрдЧ = реи + рео + реи = резреи. рдЕрддः рдкрд░рдоाрдгु рдХ्рд░рдоांрдХ резреи рд╣ै।
(рдм) рдЗрд╕рдоें рей рдХрдХ्рд╖ाрдПँ (K, L, M) рд╣ैं, рдЗрд╕рд▓िрдП рдпрд╣ рддрдд्рдд्рд╡ рддीрд╕рд░े рдЖрд╡рд░्рдд рдоें рд╣ै।
(iii) рдиिрдо्рдирд▓िрдЦिрдд рд░ाрд╕ाрдпрдиिрдХ рдЕрднिрдХ्рд░िрдпा рдкूрд░्рдг рдХीрдЬिрдП рддрдеा рдЙрдд्рдкाрджों рдХे рдиाрдо рд▓िрдЦिрдП :
$CuSO_{4(aq)} + Fe_{(s)} \longrightarrow ......... + .......$
$CuSO_{4(aq)} + Fe_{(s)} \longrightarrow ......... + .......$
рдЙрдд्рддрд░:
рдЕрднिрдХ्рд░िрдпा: $CuSO_{4(aq)} + Fe_{(s)} \longrightarrow FeSO_{4(aq)} + Cu_{(s)}$
рдЙрдд्рдкाрджों рдХे рдиाрдо: рдлेрд░рд╕ рд╕рд▓्рдлेрдЯ (рдЖрдпрд░рди рд╕рд▓्рдлेрдЯ) рдФрд░ рддांрдмा (Copper)।
рдЕрднिрдХ्рд░िрдпा: $CuSO_{4(aq)} + Fe_{(s)} \longrightarrow FeSO_{4(aq)} + Cu_{(s)}$
рдЙрдд्рдкाрджों рдХे рдиाрдо: рдлेрд░рд╕ рд╕рд▓्рдлेрдЯ (рдЖрдпрд░рди рд╕рд▓्рдлेрдЯ) рдФрд░ рддांрдмा (Copper)।
(iv) рд╡िрд╢िрд╖्рдЯ рдКрд╖्рдоाрдзाрд░िрддा рдХी рдкрд░िрднाрд╖ा рд▓िрдЦрдХрд░ рдЙрд╕рдХी SI рдк्рд░рдгाрд▓ी рдФрд░ CGS рдк्рд░рдгाрд▓ी рдоें рдЗрдХाрдЗрдпाँ рд▓िрдЦिрдП।
рдкрд░िрднाрд╖ा: рдЗрдХाрдИ рдж्рд░рд╡्рдпрдоाрди рд╡ाрд▓े рдкрджाрд░्рде рдХा рддाрдкрдоाрди $1^{\circ}C$ рд╕े рдмрдв़ाрдиे рдХे рд▓िрдП рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рдКрд╖्рдоा рдХी рдоाрдд्рд░ा рдХो рдЙрд╕ рдкрджाрд░्рде рдХी 'рд╡िрд╢िрд╖्рдЯ рдКрд╖्рдоाрдзाрд░िрддा' рдХрд╣рддे рд╣ैं।
SI рдЗрдХाрдИ: рдЬूрд▓ рдк्рд░рддि рдХिрд▓ोрдЧ्рд░ाрдо рдбिрдЧ्рд░ी рд╕ेрд▓्рд╕िрдпрд╕ ($J/kg^{\circ}C$)
CGS рдЗрдХाрдИ: рдХैрд▓ोрд░ी рдк्рд░рддि рдЧ्рд░ाрдо рдбिрдЧ्рд░ी рд╕ेрд▓्рд╕िрдпрд╕ ($cal/g^{\circ}C$)
SI рдЗрдХाрдИ: рдЬूрд▓ рдк्рд░рддि рдХिрд▓ोрдЧ्рд░ाрдо рдбिрдЧ्рд░ी рд╕ेрд▓्рд╕िрдпрд╕ ($J/kg^{\circ}C$)
CGS рдЗрдХाрдИ: рдХैрд▓ोрд░ी рдк्рд░рддि рдЧ्рд░ाрдо рдбिрдЧ्рд░ी рд╕ेрд▓्рд╕िрдпрд╕ ($cal/g^{\circ}C$)
(v) рдоीрдеेрди ($CH_4$) рдФрд░ рдЗрдеेрди ($C_2H_6$) рдХा рдЗрд▓ेрдХ्рдЯ्рд░ॉрди-рдбॉрдЯ рд╕ंрд░рдЪрдиा рд╕ूрдд्рд░ рд▓िрдЦिрдП।
рдЙрдд्рддрд░:
рез. рдоीрдеेрди ($CH_4$): рдХेंрдж्рд░ рдоें рдПрдХ рдХाрд░्рдмрди рдкрд░рдоाрдгु рдЪाрд░ рд╣ाрдЗрдб्рд░ोрдЬрди рдкрд░рдоाрдгुрдУं рдХे рд╕ाрде рдПрдХ-рдПрдХ рдЗрд▓ेрдХ्рдЯ्рд░ॉрди рд╕ाрдЭा рдХрд░рддा рд╣ै।
реи. рдЗрдеेрди ($C_2H_6$): рджो рдХाрд░्рдмрди рдкрд░рдоाрдгु рдЖрдкрд╕ рдоें рдПрдХ рдЗрд▓ेрдХ्рдЯ्рд░ॉрди рдЬोрдб़ी рд╕ाрдЭा рдХрд░рддे рд╣ैं рдФрд░ рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рдХाрд░्рдмрди рддीрди рд╣ाрдЗрдб्рд░ोрдЬрди рдкрд░рдоाрдгुрдУं рдХे рд╕ाрде рдЗрд▓ेрдХ्рдЯ्рд░ॉрди рд╕ाрдЭा рдХрд░рддा рд╣ै।
(рдиोрдЯ: рдкрд░ीрдХ्рд╖ा рдоें рдЖрдкрдХो рд╡ृрдд्рдд рдФрд░ рдмिंрджुрдУं/рдХ्рд░ॉрд╕ рдХा рдЙрдкрдпोрдЧ рдХрд░рдХे рд╕ंрд░рдЪрдиा рдмрдиाрдиी рдЪाрд╣िрдП।)
рез. рдоीрдеेрди ($CH_4$): рдХेंрдж्рд░ рдоें рдПрдХ рдХाрд░्рдмрди рдкрд░рдоाрдгु рдЪाрд░ рд╣ाрдЗрдб्рд░ोрдЬрди рдкрд░рдоाрдгुрдУं рдХे рд╕ाрде рдПрдХ-рдПрдХ рдЗрд▓ेрдХ्рдЯ्рд░ॉрди рд╕ाрдЭा рдХрд░рддा рд╣ै।
реи. рдЗрдеेрди ($C_2H_6$): рджो рдХाрд░्рдмрди рдкрд░рдоाрдгु рдЖрдкрд╕ рдоें рдПрдХ рдЗрд▓ेрдХ्рдЯ्рд░ॉрди рдЬोрдб़ी рд╕ाрдЭा рдХрд░рддे рд╣ैं рдФрд░ рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рдХाрд░्рдмрди рддीрди рд╣ाрдЗрдб्рд░ोрдЬрди рдкрд░рдоाрдгुрдУं рдХे рд╕ाрде рдЗрд▓ेрдХ्рдЯ्рд░ॉрди рд╕ाрдЭा рдХрд░рддा рд╣ै।
(рдиोрдЯ: рдкрд░ीрдХ्рд╖ा рдоें рдЖрдкрдХो рд╡ृрдд्рдд рдФрд░ рдмिंрджुрдУं/рдХ्рд░ॉрд╕ рдХा рдЙрдкрдпोрдЧ рдХрд░рдХे рд╕ंрд░рдЪрдиा рдмрдиाрдиी рдЪाрд╣िрдП।)
рдк्рд░рд╢्рди рей. рдиिрдо्рдирд▓िрдЦिрдд рдк्рд░рд╢्рдиों рдХे рдЙрдд्рддрд░ рд▓िрдЦिрдП (рдХोрдИ рдкाँрдЪ) : (резрел рдЕंрдХ)
(i) 'рдоुрдХ्рддि рд╡ेрдЧ' рдХी рд╕ंрдХрд▓्рдкрдиा рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдХीрдЬिрдП।
рдЙрдд्рддрд░:
- рдЬрдм рдХिрд╕ी рдкिंрдб рдХो рдкृрде्рд╡ी рдХे рдкृрд╖्рдарднाрдЧ рд╕े рд▓ंрдмрд╡рдд рдКрдкрд░ рдХी рдУрд░ рдлेंрдХा рдЬाрддा рд╣ै, рддो рдкृрде्рд╡ी рдХे рдЧुрд░ुрдд्рд╡ाрдХрд░्рд╖рдг рдХे рдХाрд░рдг рдЙрд╕рдХा рд╡ेрдЧ рдХрдо рд╣ोрддा рдЬाрддा рд╣ै।
- рдпрджि рд╣рдо рдк्рд░ाрд░ंрднिрдХ рд╡ेрдЧ рдмрдв़ाрддे рд╣ैं, рддो рдкिंрдб рдЕрдзिрдХ рдКँрдЪाрдИ рддрдХ рдЬाрдПрдЧा।
- рдк्рд░ाрд░ंрднिрдХ рд╡ेрдЧ рдХा рд╡рд╣ рд╡िрд╢िрд╖्рдЯ рдоाрди, рдЬिрд╕рд╕े рдКрдкрд░ рдлेंрдХा рдЧрдпा рдкिंрдб рдкृрде्рд╡ी рдХे рдЧुрд░ुрдд्рд╡ाрдХрд░्рд╖рдг рдХो рдкाрд░ рдХрд░ рд╕рдХे рдФрд░ рд╡ाрдкрд╕ рдкृрде्рд╡ी рдкрд░ рди рдЧिрд░े, рдЙрд╕े рдоुрдХ्рддि рд╡ेрдЧ ($v_{esc}$) рдХрд╣рддे рд╣ैं।
- рдкृрде्рд╡ी рдХे рд▓िрдП рдоुрдХ्рддि рд╡ेрдЧ рд▓рдЧрднрдЧ резрез.реи km/s рд╣ै।
- рд╕ूрдд्рд░: $v_{esc} = \sqrt{\frac{2GM}{R}}$
(ii) рдЖрдзुрдиिрдХ рдЖрд╡рд░्рдд рд╕ाрд░рдгी рд╕ंрдмंрдзी рдиिрдо्рдирд▓िрдЦिрдд рдЬाрдирдХाрд░ी рд▓िрдЦिрдП :
(рдЕ) рдЖрдзुрдиिрдХ рдЖрд╡рд░्рдд рдиिрдпрдо рд▓िрдЦिрдП।
(рдм) рдЖрд╡рд░्рддों рдФрд░ рд╕рдоूрд╣ों рдХी рд╕ंрдЦ्рдпा рд▓िрдЦिрдП।
(рдХ) рд╣ैрд▓ोрдЬрди рд╕рдоूрд╣ рдХे рддрдд्рдд्рд╡ों рдХी рд╕ंрдпोрдЬрдХрддा рд▓िрдЦिрдП।
(рдЕ) рдЖрдзुрдиिрдХ рдЖрд╡рд░्рдд рдиिрдпрдо рд▓िрдЦिрдП।
(рдм) рдЖрд╡рд░्рддों рдФрд░ рд╕рдоूрд╣ों рдХी рд╕ंрдЦ्рдпा рд▓िрдЦिрдП।
(рдХ) рд╣ैрд▓ोрдЬрди рд╕рдоूрд╣ рдХे рддрдд्рдд्рд╡ों рдХी рд╕ंрдпोрдЬрдХрддा рд▓िрдЦिрдП।
рдЙрдд्рддрд░:
(рдЕ) рдЖрдзुрдиिрдХ рдЖрд╡рд░्рдд рдиिрдпрдо: "рддрдд्рдд्рд╡ों рдХे рдЧुрдгрдзрд░्рдо рдЙрдирдХे рдкрд░рдоाрдгु рдХ्рд░рдоांрдХों рдХे рдЖрд╡рд░्рддी рдлрд▓рди рд╣ोрддे рд╣ैं।"
(рдм) рдЖрдзुрдиिрдХ рдЖрд╡рд░्рдд рд╕ाрд░рдгी рдоें рен рдЖрд╡рд░्рдд рдФрд░ резрео рд╕рдоूрд╣ рд╣ैं।
(рдХ) рд╣ैрд▓ोрдЬрди рд╕рдоूрд╣ (рд╕рдоूрд╣ резрен) рдХे рддрдд्рдд्рд╡ों рдХी рд╕ंрдпोрдЬрдХрддा рез рд╣ोрддी рд╣ै।
(рдЕ) рдЖрдзुрдиिрдХ рдЖрд╡рд░्рдд рдиिрдпрдо: "рддрдд्рдд्рд╡ों рдХे рдЧुрдгрдзрд░्рдо рдЙрдирдХे рдкрд░рдоाрдгु рдХ्рд░рдоांрдХों рдХे рдЖрд╡рд░्рддी рдлрд▓рди рд╣ोрддे рд╣ैं।"
(рдм) рдЖрдзुрдиिрдХ рдЖрд╡рд░्рдд рд╕ाрд░рдгी рдоें рен рдЖрд╡рд░्рдд рдФрд░ резрео рд╕рдоूрд╣ рд╣ैं।
(рдХ) рд╣ैрд▓ोрдЬрди рд╕рдоूрд╣ (рд╕рдоूрд╣ резрен) рдХे рддрдд्рдд्рд╡ों рдХी рд╕ंрдпोрдЬрдХрддा рез рд╣ोрддी рд╣ै।
(iii) рдиीрдЪे рджी рдЧрдИ рд░ाрд╕ाрдпрдиिрдХ рдЕрднिрдХ्рд░िрдпाрдПँ рдКрд╖्рдоाрдЧ्рд░ाрд╣ी рд╣ैं рдпा рдКрд╖्рдоाрджाрдпी (рдКрд╖्рдоा рдЙрди्рдоोрдЪी) рдпрд╣ рдкрд╣рдЪाрдирдХрд░ рд▓िрдЦिрдП :
(рдЕ) $HCl + NaOH \to NaCl + H_2O + \text{рдКрд╖्рдоा}$
(рдм) $2KClO_{3(s)} \to 2KCl_{(s)} + 3O_2 \uparrow$
(рдХ) $CaO + H_2O \to Ca(OH)_2 + \text{рдКрд╖्рдоा}$
(рдЕ) $HCl + NaOH \to NaCl + H_2O + \text{рдКрд╖्рдоा}$
(рдм) $2KClO_{3(s)} \to 2KCl_{(s)} + 3O_2 \uparrow$
(рдХ) $CaO + H_2O \to Ca(OH)_2 + \text{рдКрд╖्рдоा}$
рдЙрдд्рддрд░:
(рдЕ) рдКрд╖्рдоाрджाрдпी (Exothermic) - рдКрд╖्рдоा рдмाрд╣рд░ рдиिрдХрд▓рддी рд╣ै।
(рдм) рдКрд╖्рдоाрдЧ्рд░ाрд╣ी (Endothermic) - рдЕрдкрдШрдЯрди рдХे рд▓िрдП рдКрд╖्рдоा рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рд╣ोрддी рд╣ै।
(рдХ) рдКрд╖्рдоाрджाрдпी (Exothermic) - рдмुрдЭा рд╣ुрдЖ рдЪूрдиा рдмрдирддे рд╕рдордп рдКрд╖्рдоा рдЙрдд्рдкрди्рди рд╣ोрддी рд╣ै।
(рдЕ) рдКрд╖्рдоाрджाрдпी (Exothermic) - рдКрд╖्рдоा рдмाрд╣рд░ рдиिрдХрд▓рддी рд╣ै।
(рдм) рдКрд╖्рдоाрдЧ्рд░ाрд╣ी (Endothermic) - рдЕрдкрдШрдЯрди рдХे рд▓िрдП рдКрд╖्рдоा рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рд╣ोрддी рд╣ै।
(рдХ) рдКрд╖्рдоाрджाрдпी (Exothermic) - рдмुрдЭा рд╣ुрдЖ рдЪूрдиा рдмрдирддे рд╕рдордп рдКрд╖्рдоा рдЙрдд्рдкрди्рди рд╣ोрддी рд╣ै।
(iv) рджी рдЧрдИ рдЖрдХृрддिрдпाँ рдЕ, рдм, рдХ рдкрд╣рдЪाрдиिрдП рдФрд░ рдЙрдирдХे рдЙрдкрдпोрдЧ рд▓िрдЦिрдП।
(рдЪिрдд्рд░ рдоें рдЧैрд▓्рд╡рдиोрдоीрдЯрд░ рджрд░्рд╢ाрдпा рдЧрдпा рд╣ै)
рдкрд╣рдЪाрди: рдпрд╣ рдЙрдкрдХрд░рдг рдЧैрд▓्рд╡рдиोрдоीрдЯрд░ (Galvanometer) рд╣ै।
рдЙрдкрдпोрдЧ: рдЗрд╕рдХा рдЙрдкрдпोрдЧ рд╡िрдж्рдпुрдд рдкрд░िрдкрде рдоें рдЕрд▓्рдк рд╡िрдж्рдпुрдд рдзाрд░ा рдХी рдЙрдкрд╕्рдеिрддि рдХा рдкрддा рд▓рдЧाрдиे рдФрд░ рдЙрд╕рдХी рджिрд╢ा рдЬ्рдЮाрдд рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै।
рдкрд╣рдЪाрди: рдпрд╣ рдЙрдкрдХрд░рдг рдЧैрд▓्рд╡рдиोрдоीрдЯрд░ (Galvanometer) рд╣ै।
рдЙрдкрдпोрдЧ: рдЗрд╕рдХा рдЙрдкрдпोрдЧ рд╡िрдж्рдпुрдд рдкрд░िрдкрде рдоें рдЕрд▓्рдк рд╡िрдж्рдпुрдд рдзाрд░ा рдХी рдЙрдкрд╕्рдеिрддि рдХा рдкрддा рд▓рдЧाрдиे рдФрд░ рдЙрд╕рдХी рджिрд╢ा рдЬ्рдЮाрдд рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै।
(v) рел kg рдж्рд░рд╡्рдпрдоाрди рд╡ाрд▓े рдкाрдиी рдХा рддाрдкрдоाрди $20^{\circ}C$ рд╕े $100^{\circ}C$ рддрдХ рдмрдв़ाрдиे рдХे рд▓िрдП рдХिрддрдиी рдКрд╖्рдоा рд▓рдЧेрдЧी? (рдкाрдиी рдХी рд╡िрд╢िрд╖्рдЯ рдКрд╖्рдоाрдзाрд░िрддा $= 1~kcal/kg^{\circ}C$)
рджिрдпा рдЧрдпा рд╣ै:
рдж्рд░рд╡्рдпрдоाрди ($m$) = рел kg
рддाрдкрдоाрди рдоें рдкрд░िрд╡рд░्рддрди ($\Delta T$) = $100^{\circ}C - 20^{\circ}C = 80^{\circ}C$
рд╡िрд╢िрд╖्рдЯ рдКрд╖्рдоा ($c$) = $1~kcal/kg^{\circ}C$
рд╕ूрдд्рд░: рдКрд╖्рдоा ($Q$) = $m \times c \times \Delta T$
рдЧрдгрдиा:
$$Q = рел \times рез \times реореж$$
$$Q = рекрежреж \text{ kcal}$$
рдЙрдд्рддрд░: рекрежреж kcal рдКрд╖्рдоा рд▓рдЧेрдЧी।
рдж्рд░рд╡्рдпрдоाрди ($m$) = рел kg
рддाрдкрдоाрди рдоें рдкрд░िрд╡рд░्рддрди ($\Delta T$) = $100^{\circ}C - 20^{\circ}C = 80^{\circ}C$
рд╡िрд╢िрд╖्рдЯ рдКрд╖्рдоा ($c$) = $1~kcal/kg^{\circ}C$
рд╕ूрдд्рд░: рдКрд╖्рдоा ($Q$) = $m \times c \times \Delta T$
рдЧрдгрдиा:
$$Q = рел \times рез \times реореж$$
$$Q = рекрежреж \text{ kcal}$$
рдЙрдд्рддрд░: рекрежреж kcal рдКрд╖्рдоा рд▓рдЧेрдЧी।
(vi) рд▓ेंрд╕ рдХे рд▓िрдП рдХाрд░्рддीрдп (рдХाрд░्рдЯेрд╢िрдЕрди) рдЪिрд╣्рди рд╕ंрдХेрдд рд▓िрдЦिрдП।
рдЙрдд्рддрд░:
- рд▓ेंрд╕ рдХे рдк्рд░рдХाрд╢िрдХ рдХेंрдж्рд░ (O) рдХो рдоूрд▓ рдмिंрджु рдоाрдиा рдЬाрддा рд╣ै। рдоुрдЦ्рдп рдЕрдХ्рд╖ рдХो X-рдЕрдХ्рд╖ рдоाрдиा рдЬाрддा рд╣ै।
- рд╕рднी рджूрд░िрдпाँ рдк्рд░рдХाрд╢िрдХ рдХेंрдж्рд░ рд╕े рдиाрдкी рдЬाрддी рд╣ैं।
- рдЖрдкрддिрдд рдк्рд░рдХाрд╢ рдХी рджिрд╢ा рдоें рдиाрдкी рдЧрдИ рджूрд░िрдпाँ рдзрдиाрдд्рдордХ рдоाрдиी рдЬाрддी рд╣ैं।
- рдЖрдкрддिрдд рдк्рд░рдХाрд╢ рдХी рд╡िрдкрд░ीрдд рджिрд╢ा рдоें рдиाрдкी рдЧрдИ рджूрд░िрдпाँ рдЛрдгाрдд्рдордХ рдоाрдиी рдЬाрддी рд╣ैं।
- рдоुрдЦ्рдп рдЕрдХ्рд╖ рдХे рд▓ंрдмрд╡рдд рдФрд░ рдКрдкрд░ рдХी рдУрд░ рдиाрдкी рдЧрдИ рджूрд░िрдпाँ (рд╡рд╕्рддु рдХी рдКँрдЪाрдИ) рдзрдиाрдд्рдордХ рд╣ोрддी рд╣ैं।
- рдоुрдЦ्рдп рдЕрдХ्рд╖ рдХे рд▓ंрдмрд╡рдд рдФрд░ рдиीрдЪे рдХी рдУрд░ рдиाрдкी рдЧрдИ рджूрд░िрдпाँ (рдк्рд░рддिрдмिंрдм рдХी рдКँрдЪाрдИ) рдЛрдгाрдд्рдордХ рд╣ोрддी рд╣ैं।
- рдЙрдд्рддрд▓ рд▓ेंрд╕ рдХी рдлोрдХрд╕ рджूрд░ी рдзрдиाрдд्рдордХ рдФрд░ рдЕрд╡рддрд▓ рд▓ेंрд╕ рдХी рдлोрдХрд╕ рджूрд░ी рдЛрдгाрдд्рдордХ рд╣ोрддी рд╣ै।
(vii) рдиिрдо्рдирд▓िрдЦिрдд рддाрд▓िрдХा рдкूрд░्рдг рдХीрдЬिрдП (рдЙрдкрдЧ्рд░рд╣ рдк्рд░рдХाрд░ рд╡ рдХाрд░्рдп):
IRNSS, рдоौрд╕рдо рд╕ंрдмंрдзी рдЙрдкрдЧ्рд░рд╣, рдкृрде्рд╡ी рдиिрд░ीрдХ्рд╖рдг।
IRNSS, рдоौрд╕рдо рд╕ंрдмंрдзी рдЙрдкрдЧ्рд░рд╣, рдкृрде्рд╡ी рдиिрд░ीрдХ्рд╖рдг।
рдЙрдд्рддрд░:
- IRNSS: рджिрд╢ाрджрд░्рд╢рдХ рдЙрдкрдЧ्рд░рд╣ (Navigation) - рд╕्рдеाрди рдиिрд╢्рдЪिрддी (Fixation of location)।
- рдоौрд╕рдо рд╕ंрдмंрдзी рдЙрдкрдЧ्рд░рд╣: рдоौрд╕рдо рдХा рдЕрдз्рдпрдпрди рдФрд░ рднрд╡िрд╖्рдпрд╡ाрдгी (рдЙрджा. INSAT/GSAT)।
- рдкृрде्рд╡ी рдиिрд░ीрдХ्рд╖рдг: рдкृрде्рд╡ी рдХे рд╕ंрд╕ाрдзрдиों рдХा рдк्рд░рдмंрдзрди рдФрд░ рдиिрд░ीрдХ्рд╖рдг (рдЙрджा. IRS)।
(viii) рдиिрдо्рдирд▓िрдЦिрдд рдШрдЯрдиाрдУं рдХे рд▓िрдП рд░ाрд╕ाрдпрдиिрдХ рд╕рдоीрдХрд░рдг рд▓िрдЦिрдП :
(рдЕ) рдерд░्рдоिрдЯ рдЕрднिрдХ्рд░िрдпा
(рдм) рдоैрдЧ्рдиीрд╢िрдпрдо рдХे рдлीрддे рдХा рд╣рд╡ा рдоें рдЬ्рд╡рд▓рди
(рдХ) рд▓ोрд╣े рдХी рдХीрд▓/рдмुрд░ाрджे рдХो рдХॉрдкрд░ рд╕рд▓्рдлेрдЯ рдХे рдЬрд▓ीрдп рд╡िрд▓рдпрди рдоें рдбाрд▓ा рдЬाрдП।
(рдЕ) рдерд░्рдоिрдЯ рдЕрднिрдХ्рд░िрдпा
(рдм) рдоैрдЧ्рдиीрд╢िрдпрдо рдХे рдлीрддे рдХा рд╣рд╡ा рдоें рдЬ्рд╡рд▓рди
(рдХ) рд▓ोрд╣े рдХी рдХीрд▓/рдмुрд░ाрджे рдХो рдХॉрдкрд░ рд╕рд▓्рдлेрдЯ рдХे рдЬрд▓ीрдп рд╡िрд▓рдпрди рдоें рдбाрд▓ा рдЬाрдП।
рдЙрдд्рддрд░:
(рдЕ) рдерд░्рдоिрдЯ рдЕрднिрдХ्рд░िрдпा:
$$Fe_2O_{3(s)} + 2Al_{(s)} \longrightarrow 2Fe_{(l)} + Al_2O_{3(s)} + \text{рдКрд╖्рдоा}$$
(рдм) рдоैрдЧ्рдиीрд╢िрдпрдо рдХा рдЬ्рд╡рд▓рди:
$$2Mg_{(s)} + O_{2(g)} \longrightarrow 2MgO_{(s)}$$
(рдХ) рд▓ोрд╣ा рдФрд░ рдХॉрдкрд░ рд╕рд▓्рдлेрдЯ:
$$Fe_{(s)} + CuSO_{4(aq)} \longrightarrow FeSO_{4(aq)} + Cu_{(s)}$$
(рдЕ) рдерд░्рдоिрдЯ рдЕрднिрдХ्рд░िрдпा:
$$Fe_2O_{3(s)} + 2Al_{(s)} \longrightarrow 2Fe_{(l)} + Al_2O_{3(s)} + \text{рдКрд╖्рдоा}$$
(рдм) рдоैрдЧ्рдиीрд╢िрдпрдо рдХा рдЬ्рд╡рд▓рди:
$$2Mg_{(s)} + O_{2(g)} \longrightarrow 2MgO_{(s)}$$
(рдХ) рд▓ोрд╣ा рдФрд░ рдХॉрдкрд░ рд╕рд▓्рдлेрдЯ:
$$Fe_{(s)} + CuSO_{4(aq)} \longrightarrow FeSO_{4(aq)} + Cu_{(s)}$$
рдк्рд░рд╢्рди рек. рдиिрдо्рдирд▓िрдЦिрдд рдоें рд╕े рдХिрд╕ी рдПрдХ рдк्рд░рд╢्рди рдХा рдЙрдд्рддрд░ рд▓िрдЦिрдП : (рел рдЕंрдХ)
(i) рдЗंрдж्рд░рдзрдиुрд╖ рдпрд╣ рдк्рд░рдХाрд╢ рдХे рд╡िрдХ्рд╖ेрдкрдг, рдЕрдкрд╡рд░्рддрди рдФрд░ рдкूрд░्рдг рдЖंрддрд░िрдХ рдкрд░ाрд╡рд░्рддрди рдЗрди рддीрди рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рдШрдЯрдиाрдУं рдХा рдПрдХрдд्рд░ीрдХрд░рдг рд╣ै। рдЗрд╕ рдХрдерди рдХो рдЖрдХृрддि рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рд╕िрдж्рдз рдХीрдЬिрдП।
рдЙрдд्рддрд░:
рдЗंрдж्рд░рдзрдиुрд╖ рдЖрдХाрд╢ рдоें рджिрдЦрдиे рд╡ाрд▓ी рдПрдХ рд╕ुंрджрд░ рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рдШрдЯрдиा рд╣ै рдЬो рдоुрдЦ्рдпрдд: рдмाрд░िрд╢ рдХे рдмाрдж рджिрдЦाрдИ рджेрддी рд╣ै। рдпрд╣ рдк्рд░рдХाрд╢ рдХे рдЕрдкрд╡рд░्рддрди, рд╡िрдХ्рд╖ेрдкрдг рдФрд░ рдкूрд░्рдг рдЖंрддрд░िрдХ рдкрд░ाрд╡рд░्рддрди рдХा рд╕ंрдпुрдХ्рдд рдкрд░िрдгाрдо рд╣ै।
рд╕्рдкрд╖्рдЯीрдХрд░рдг:
(рдиोрдЯ: рдЙрдд्рддрд░ рдоें рдкाрдиी рдХी рдмूंрдж рдФрд░ рдк्рд░рдХाрд╢ рдХिрд░рдг рдХे рдоाрд░्рдЧ рдХो рджрд░्рд╢ाрдиे рд╡ाрд▓ी рдиाрдоांрдХिрдд рдЖрдХृрддि рдмрдиाрдиा рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ै।)
рдЗंрдж्рд░рдзрдиुрд╖ рдЖрдХाрд╢ рдоें рджिрдЦрдиे рд╡ाрд▓ी рдПрдХ рд╕ुंрджрд░ рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рдШрдЯрдиा рд╣ै рдЬो рдоुрдЦ्рдпрдд: рдмाрд░िрд╢ рдХे рдмाрдж рджिрдЦाрдИ рджेрддी рд╣ै। рдпрд╣ рдк्рд░рдХाрд╢ рдХे рдЕрдкрд╡рд░्рддрди, рд╡िрдХ्рд╖ेрдкрдг рдФрд░ рдкूрд░्рдг рдЖंрддрд░िрдХ рдкрд░ाрд╡рд░्рддрди рдХा рд╕ंрдпुрдХ्рдд рдкрд░िрдгाрдо рд╣ै।
рд╕्рдкрд╖्рдЯीрдХрд░рдг:
- рдЬрдм рд╕ूрд░्рдп рдХा рдк्рд░рдХाрд╢ рд╣рд╡ा рдоें рд▓рдЯрдХी рд╣ुрдИ рдкाрдиी рдХी рд╕ूрдХ्рд╖्рдо рдмूंрджों рдоें рдк्рд░рд╡ेрд╢ рдХрд░рддा рд╣ै, рддो рдЙрд╕рдХा рдЕрдкрд╡рд░्рддрди рдФрд░ рд╡िрдХ्рд╖ेрдкрдг рд╣ोрддा рд╣ै। рдЗрд╕рд╕े рдк्рд░рдХाрд╢ рдЕрдкрдиे рд╕ाрдд рд░ंрдЧों (рдмैंрдЬाрдиीрд╣рдкीрдиाрд▓ा) рдоें рд╡िрднाрдЬिрдд рд╣ो рдЬाрддा рд╣ै।
- рдЗрд╕рдХे рдмाрдж, рдмूंрдж рдХे рдЕंрджрд░ рдк्рд░рдХाрд╢ рдХा рдкूрд░्рдг рдЖंрддрд░िрдХ рдкрд░ाрд╡рд░्рддрди рд╣ोрддा рд╣ै।
- рдЕंрдд рдоें, рдЬрдм рдк्рд░рдХाрд╢ рдмूंрдж рд╕े рдмाрд╣рд░ рдиिрдХрд▓рддा рд╣ै, рддो рдЙрд╕рдХा рдкुрдиः рдЕрдкрд╡рд░्рддрди рд╣ोрддा рд╣ै।
(рдиोрдЯ: рдЙрдд्рддрд░ рдоें рдкाрдиी рдХी рдмूंрдж рдФрд░ рдк्рд░рдХाрд╢ рдХिрд░рдг рдХे рдоाрд░्рдЧ рдХो рджрд░्рд╢ाрдиे рд╡ाрд▓ी рдиाрдоांрдХिрдд рдЖрдХृрддि рдмрдиाрдиा рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ै।)
(ii) рдиिрдо्рдирд▓िрдЦिрдд рд╕ाрд░рдгी рдкूрд░्рдг рдХीрдЬिрдП (рдРрд▓्рдХेрди рдХी рд╕рдордЬाрддीрдп рд╢्рд░ेрдгी)।
рдЙрдд्рддрд░:
| рдЕ. рдХ्рд░. | рдХाрд░्рдмрди рдкрд░рдоाрдгुрдУं рдХी рд╕рд░рд▓ рд╢्рд░ृंрдЦрд▓ा | рдЕрдгुрд╕ूрдд्рд░ | рдиाрдо |
|---|---|---|---|
| рез. | C | $CH_4$ | рдоीрдеेрди |
| реи. | C-C | $C_2H_6$ | рдИрдеेрди |
| рей. | C-C-C | $C_3H_8$ | рдк्рд░ोрдкेрди |
| рек. | C-C-C-C | $C_4H_{10}$ | рдм्рдпूрдЯेрди |
| рел. | C-C-C-C-C | $C_5H_{12}$ | рдкेрди्рдЯेрди |
| рем. | C-C-C-C-C-C | $C_6H_{14}$ | рд╣ेрдХ्рд╕ेрди |
| рен. | C-C-C-C-C-C-C | $C_7H_{16}$ | рд╣ेрдк्рдЯेрди |
| рео. | C-C-C-C-C-C-C-C | $C_8H_{18}$ | рдСрдХ्рдЯेрди |
| реп. | C-C-C-C-C-C-C-C-C | $C_9H_{20}$ | рдиोрдиेрди |
| резреж. | C-C-C-C-C-C-C-C-C-C | $C_{10}H_{22}$ | рдбेрдХेрди |