मराठी प्रथम भाषा (N-601) - उत्तरपत्रिका

जुलै २०२५ | गुण: ८० | वेळ: ३ तास

विभाग-१ : गद्य (Prose)

(अ) उताऱ्याच्या आधारे सूचनेनुसार कृती करा : (१) आकृती पूर्ण करा : पुस्तकाच्या वेगळ्या जगात लेखिकेला भेटलेल्या गोष्टी.

न पाहिलेले देश
न पाहिलेली माणसं
न अनुभवलेले प्रसंग
अनोळखी तरीपण आपले वाटणारे / ओळखीचे धागे जुळणारे

(२) कोठे ते लिहा :

लेखिकेची पुस्तकांच्या गराड्यात बसण्याची जागा : माळ्यावर
पोपटांचे थवे उतरायचे ठिकाण : घरामागच्या मोठ्या उंबराच्या झाडावर

(३) स्वमत : पुस्तकांची वाट पाहण्याचा लेखिकेचा अनुभव तुमच्या शब्दांत लिहा.

उत्तर: उन्हाळ्याच्या सुट्टीत लेखिकेला पुस्तकांची वाट पाहण्यात एक वेगळीच गंमत वाटत असे. पुस्तकांमुळे त्यांना न पाहिलेले देश, माणसे आणि प्रसंग अनुभवायला मिळत. पुस्तकांतील शब्दांच्या जादूने आणि लेखकांच्या प्रतिभेने त्यांना भारावून टाकले होते. यामुळे सुट्टी कधी लागते आणि आपण माळ्यावर जाऊन पुस्तकांच्या विश्वात कधी रमतो, याची लेखिका आतुरतेने वाट पाहत असत.

(आ) उताऱ्याच्या आधारे सूचनेनुसार कृती करा : (१) उत्तरे लिहा :

(i) वन्यपशुंच्या दातांचे गुणवैशिष्ट्ये:

प्रचंड ताकद
चिवटपणा

(ii) कारण लिहा: सोनाली पेशंट असलेल्या गृहस्थाच्या अंगावर धावली.
कारण त्या गृहस्थाने दीपालीला सोनालीच्या (सिंहीण) जवळ पाहून भीतीपोटी घाईघाईने उचलले. हे पाहून सोनालीला वाटले की दीपालीला धोका आहे, म्हणून ती त्याच्यावर धावली.

(२) कोण ते लिहा :

पितळी पातेल्याची चाळणी करणारी : सोनाली
"छोना, छोना तू काय कत्ते ?" असे म्हणणारी : दीपाली

(३) स्वमत : 'पशुंनाही भावना असतात' या विधानाविषयी तुमचे मत सोदाहरण स्पष्ट करा.

उत्तर: हे विधान पूर्णपणे सत्य आहे. पशुंना बोलता येत नसले तरी त्यांना प्रेम, राग, लोभ या भावना नक्कीच असतात. उताऱ्यात सोनाली (सिंहीण) दीपालीवर आपल्या बछड्याप्रमाणे प्रेम करते. जेव्हा अनोळखी व्यक्ती दीपालीला उचलते, तेव्हा तिच्या संरक्षणासाठी ती आक्रमक होते. तसेच पाळीव कुत्रे मालक घरी आल्यावर शेपटी हालवून आनंद व्यक्त करतात. यावरून सिद्ध होते की पशूंमध्येही मानवाप्रमाणेच भावना असतात.

(इ) अपठित गद्य : (१) आकृतिबंध पूर्ण करा : सृष्टीतील अद्वैत शिकविणाऱ्या बाबी.

मेघ (पाणी देतात)
झाडे (फळे देतात)
फुले (सुगंध देतात)
नद्या (ओलावा देतात)

(याशिवाय सूर्य-चंद्र प्रकाश देतात हे देखील उत्तर चालू शकते).

(२) उत्तरे लिहा :

(i) अज्ञानामुळे जगात निर्माण होणारे: 1. अशांती 2. द्वेष-मत्सर

(ii) सर्वांसाठी असणारे सृष्टीतील घटक: 1. आकाशातील तारे 2. देवाचे जीवनप्रद वारे

विभाग-२ : पद्य (Poetry)

(१) तुलना करा :

पिंजऱ्यातील पोपट	पिंजऱ्याबाहेरील पोपट
वैभव आणि माया मिळते, फळ रसाळ मिळते.	स्वसामर्थ्याने आकाशात विहार करतो.
सुखलोलुप होऊन काया (शरीर) आळशी बनते.	दरी-डोंगर, सरिता-सागर ओलांडून कष्ट करतो.

(२) योग्य पर्याय ओळखा :

(i) सुखलोलुप झाली काया म्हणजे - (४) सुख उपभोगण्याची सवय लागणे
(ii) पिंजरा सोडून झेप घेतल्याने - (३) आपल्याला स्वसामर्थ्याची जाणीव होते

(३) सरळ अर्थ लिहा : 'घामातुन मोती फुलले...'

अर्थ: कवी म्हणतात की, शेतकऱ्यांच्या किंवा कष्टकऱ्यांच्या घामातूनच पिकांचे किंवा यशाचे मोती फुलतात. जेव्हा कष्टाने यश मिळते, तेव्हा साक्षात 'श्रमदेव' (श्रमाची देवता) घरी अवतरतात आणि घर प्रसन्नतेने नटते. कष्टातून मिळालेले हे वैभव जीवनातील एक सुंदर योग असतो.

(४) काव्यसौंदर्य : 'आकाशी झेप घे रे पाखरा, सोडी सोन्याचा पिंजरा'

विचारसौंदर्य: या ओळींतून कवी माणसाला परावलंबित्व सोडून स्वावलंबी होण्याचे आवाहन करत आहेत. 'सोन्याचा पिंजरा' हे सुखासीन पण गुलामगिरीच्या जीवनाचे प्रतीक आहे. ते सोडून 'आकाशी झेप घेणे' म्हणजे आपल्या स्वसामर्थ्यावर प्रगतीची शिखरे गाठणे. भौतिक सुखांचा त्याग करून ध्येयप्राप्तीसाठी कष्ट करण्याची प्रेरणा या ओळी देतात.

(आ) खालील मुद्द्यांच्या आधारे कृती सोडवा (कोणतीही एक):

कविता: खोद आणखी थोडेसे
(i) कवयित्री: आसावरी काकडे
(ii) विषय: जिद्द, आशावाद आणि प्रयत्नवाद.
(iii) शब्दार्थ:
(i) आर्त = तळमळ / वेदना
(ii) रिता = रिकामा

किंवा

कविता: तू झालास मूक समाजाचा नायक
(i) कवी: ज. वि. पवार
(ii) विषय: डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या कार्याचा गौरव.
(iii) शब्दार्थ:
(i) मळवाट = रुळलेली वाट / पारंपरिक मार्ग
(ii) बळ = ताकद / शक्ती

(इ) रसग्रहण : 'सुसंगति सदा घडो; सुजनवाक्य कानीं पडो...'

आशय सौंदर्य: ही ओळ मोरोपंतांच्या 'केकावली' या काव्यातून घेतली आहे. यात परमेश्वराकडे सद्वर्तनासाठी केलेली प्रार्थना आहे.
काव्य सौंदर्य: कवी म्हणतात, "हे देवा, मला नेहमी चांगल्या माणसांची संगत मिळो. संतांचे सुविचार माझ्या कानावर पडो." मन शुद्ध राहावे आणि बुद्धीवरील वाईट विचारांचा मळ (कलंक) झडून जावा, अशी या ओळींची शिकवण आहे. यमक अलंकारामुळे या रचनेला अवीट गोडी प्राप्त झाली आहे.

विभाग-३ : स्थूलवाचन (Rapid Reading)

(१) सबइन्स्पेक्टर रेखा मिश्रा यांच्या कार्याची माहिती वाचून तुमच्या मनात येणारे विचार स्पष्ट करा.

उत्तर: सबइन्स्पेक्टर रेखा मिश्रा यांनी रेल्वे स्थानकावर भरकटलेल्या अनेक मुलांना वाचवून त्यांना त्यांच्या पालकांपर्यंत पोहोचवण्याचे महान कार्य केले आहे. हे वाचून मनात त्यांच्याविषयी प्रचंड आदर निर्माण होतो. खाकी वर्दीतील माणुसकीचे दर्शन त्यांच्या कार्यातून घडते. समाजाप्रती आपलीही काही बांधिलकी आहे, याची जाणीव त्यांच्या कार्यातून होते.

(२) सहसंबंध स्पष्ट करा : 'बी' चे झाड होणे - माणसाचे माणूसपण जागे होणे.

उत्तर: बी जेव्हा स्वतःला जमिनीत गाडून घेते, तेव्हाच तिचे रूपांतर विशाल झाडात होते आणि ती जगाला उपयुक्त ठरते. त्याचप्रमाणे, माणसाने आपला अहंकार आणि स्वार्थ सोडून (गाडून) दुसऱ्यासाठी जगले पाहिजे. जेव्हा माणूस दुसऱ्याच्या दुःखाने व्याकुळ होतो आणि मदतीला धावतो, तेव्हाच त्याचे 'माणूसपण' जागे होते. बी चे झाड होणे ही एक निसर्ग प्रक्रिया आहे, तर माणूसपण जागे होणे ही एक नैतिक प्रक्रिया आहे.

(३) टीप लिहा : गिरिजा कीर यांच्या बालनाटिकांचे विशेष.

उत्तर: १. बालमनाचे चित्रण: गिरिजाबाईंच्या बालनाटिकांमध्ये मुलांच्या मनातील भावभावनांचे अचूक चित्रण आढळते. २. विनोदी शैली: नाटकांतून विनोद पेरल्यामुळे त्या रंजक होतात. ३. साधी व सोपी भाषा: मुलांना समजेल अशी ओघवती भाषा हे त्यांचे वैशिष्ट्य आहे. ४. मूल्यशिक्षण: मनोरंजनासोबतच त्यातून मुलांवर चांगले संस्कारही होतात.

विभाग-४ : भाषाभ्यास (Grammar)

(१) समास : योग्य जोड्या लावा.

(i) काव्यामृत	कर्मधारय समास (काव्य हेच अमृत)
(ii) बारभाई	द्विगू समास (बारा भावांचा समुदाय)

(२) शब्दसिद्धी : तक्ता पूर्ण करा.

प्रत्ययघटित	उपसर्गघटित	अभ्यस्त
कडवट, चढाई	उपवास, अचूक	(तक्त्यात शब्द दिले नाहीत, पण वरील पर्यायांत अभ्यस्त शब्द नाही)

(३) वाक्प्रचार (कोणतेही दोन):

अचंबित होणे: (आश्चर्यचकित होणे) - वाक्य: सर्कस मधील कसरत पाहून राजू अचंबित झाला.
सार्थक होणे: (धन्य होणे / चीज होणे) - वाक्य: मुलाला परीक्षेत यश मिळाल्यावर आईच्या कष्टाचे सार्थक झाले.
प्रतीक्षा करणे: (वाट पाहणे) - वाक्य: प्रवासी बसची खूप वेळ प्रतीक्षा करत होते.
गुडघे टेकणे: (शरण येणे) - वाक्य: भारतीय सैन्यापुढे शत्रूने गुडघे टेकले.

(आ) भाषिक घटकांवर आधारित कृती :

(१) शब्दसमूह: (i) अपेक्षा नसताना = अनपेक्षित (ii) पसरवलेली खोटी बातमी = अफवा (iii) उपकाराची जाणीव ठेवणारा = कृतज्ञ

(२) विरुद्धार्थी शब्द: (i) सुपीक x नापीक (ii) साक्षर x निरक्षर

(३) समानार्थी शब्द: (i) सूर्य = रवी / भास्कर (ii) पाणी = जल / नीर

(४) शब्द संपत्ती: 'जीवनचरित्र' या शब्दापासून दोन शब्द: 1. वन 2. चित्र (किंवा चर, रत्र)

(२) लेखननियम: (i) शिक्षणामुळे माणूस सुसंस्कृत होतो. (ii) स्त्री ही स्वाभिमानी असली पाहिजे.

(३) विरामचिन्हे ओळखा: (i) " " = दुहेरी अवतरण चिन्ह (ii) , = स्वल्पविराम

(४) पारिभाषिक शब्द: (i) Goodwill = सद्भावना / नावलौकिक (ii) Mobile = भ्रमणध्वनी

विभाग-५ : उपयोजित लेखन (Writing Skills)

(१) पत्रलेखन :

विनंती पत्र

दिनांक: १० जून २०२५

प्रति,
माननीय व्यवस्थापक,
'क्रीडासंकुल', नगर,
ई-मेल: sankul.nagar@gmail.com

विषय: योगासन शिबिरात ५० विद्यार्थ्यांना प्रवेश मिळण्याबाबत.

महोदय,
सप्रेम नमस्कार.

मी 'सरस्वती विद्यालय', नगर शाळेचा विद्यार्थी प्रमुख या नात्याने हे पत्र लिहीत आहे. आपण 'क्रीडासंकुल' द्वारे १५ जून ते २० जून या कालावधीत 'योगासन शिबिर' आयोजित केले आहे, ही आनंददायी बातमी समजली. 'उत्तम आरोग्य हीच खरी संपत्ती' या आपल्या ब्रीदवाक्याप्रमाणेच आमच्या शाळेलाही विद्यार्थ्यांच्या आरोग्याची काळजी आहे.

आमच्या शाळेतील इयत्ता १० वी च्या ५० विद्यार्थ्यांनी या शिबिरात सहभागी होण्याची इच्छा व्यक्त केली आहे. तरी कृपया या विद्यार्थ्यांना आपल्या शिबिरात सहभागी करून घ्यावे. विद्यार्थ्यांची संख्या जास्त असल्याने प्रवेश फीमध्ये काही सवलत मिळू शकेल का, याची माहिती द्यावी.

त्वरीत उत्तराच्या प्रतीक्षेत.

आपला नम्र,
अ. ब. क.
विद्यार्थी प्रमुख,
सरस्वती विद्यालय, नगर.

किंवा (२) सारांशलेखन

गद्य उतारा सारांश (विभाग १-इ):
विषय: निसर्गाचे औदार्य आणि मानवाची संकुचित वृत्ती.
सारांश: निसर्ग आपल्याला अद्वैताची शिकवण देतो. मेघ, झाडे, फुले आणि नद्या स्वतःसाठी काहीही न ठेवता सर्वस्व जगाला देतात. निसर्गातील तारे आणि वारा सर्वांसाठी समान आहेत. मात्र, मनुष्य स्वार्थी होऊन भिंती उभारतो आणि जमिनीचे तुकडे करून मालकी हक्क गाजवतो. या अज्ञानामुळेच जगात द्वेष, मत्सर आणि अशांती निर्माण होते.

(आ) खालीलपैकी कोणत्याही दोन कृती सोडवा : १. जाहिरात लेखन : संगणक वर्ग

💻 यश कॉम्प्युटर्स 💻

!! आजची गरज, उद्याची प्रगती !!

संगणक शिक्षणाची सुवर्णसंधी तुमच्या शहरात.

✅ अनुभवी प्रशिक्षक
✅ प्रत्येकाला स्वतंत्र संगणक
✅ माफक फी
✅ १००% सरावाची संधी

कोर्सेस: MS-CIT, Tally, DTP, C++

प्रवेश मर्यादित! आजच नाव नोंदवा.

संपर्क: यश कॉम्प्युटर्स, मेन रोड, महात्मा नगर.

मोबाईल: ९८७६५४३२१०

२. बातमी लेखन :

'प्रगती विद्यालय' मध्ये उत्साहात पार पडला वृक्षारोपण सोहळा
मोरगाव, दि. ६ जून: जागतिक पर्यावरण दिनाचे औचित्य साधून काल दि. ५ जून रोजी मोरगाव येथील 'प्रगती विद्यालय' मध्ये भव्य वृक्षारोपण कार्यक्रम संपन्न झाला.
या कार्यक्रमाचे उद्घाटन शाळेचे माननीय मुख्याध्यापक यांच्या हस्ते झाले. यावेळी शाळेच्या पटांगणात आणि परिसरात सुमारे १०० झाडे लावण्यात आली. मुख्याध्यापकांनी विद्यार्थ्यांना 'झाडे लावा, झाडे जगवा' हा संदेश दिला. विद्यार्थ्यांनी झाडांची काळजी घेण्याची शपथ घेतली. हा कार्यक्रम सकाळी ९ वाजता सुरू होऊन ११ वाजता संपला.

(इ) लेखन कौशल्य (कोणतीही एक): १. आत्मकथन : शेतकऱ्याचे मनोगत

मी शेतकरी बोलतोय...
"अरे, त्या ढगांकडे काय बघतोयस? पाऊस पडेल म्हणून? मी तर आयुष्यभर त्या आकाशाकडे डोळे लावून बसलोय. होय, मी शेतकरी बोलतोय."
माझा जन्म एका गरीब शेतकरी कुटुंबात झाला. बालपणापासूनच मातीत खेळलो, त्यामुळे मातीशी नाळ जोडली गेली. मला शिक्षणाची आवड होती, मी कृषी पदवी घेतली. अनेकांनी मला नोकरीचा सल्ला दिला, पण मला माझ्या काळ्या आईची सेवा करायची होती. मी आधुनिक तंत्रज्ञानाचा वापर करून शेतीत नवीन प्रयोग केले आणि उत्पन्नात वाढ केली.
आज मी इतर शेतकऱ्यांना मार्गदर्शन करतो. शेती हा केवळ व्यवसाय नाही, तर ती एक प्रतिष्ठा आहे, हे मला जगाला दाखवून द्यायचे आहे. ऊन, वारा, पाऊस याची तमा न बाळगता मी राबतो, कारण जगाचा पोशिंदा असल्याची जबाबदारी माझ्या खांद्यावर आहे.