Marathi First Language Question Paper Solved July 2024 - SSC Board

विषय: मराठी प्रथम भाषा (N-301) | इयत्ता: १० वी (SSC Board) | जुलै २०२४

विभाग-१ : गद्य

(अ) उताऱ्याच्या आधारे सूचनेनुसार कृती करा :

(१) खालील आकृती पूर्ण करा : अरुणिमाला अमान्य असणाऱ्या गोष्टी

• लक (Luck)
• भाग्य
• किस्मत
• डेस्टिनी (Destiny)

संदर्भ: उताऱ्यातील वाक्य - "लक, भाग्य, किस्मत, डेस्टिनी असल्या भाकड शब्दांना मी नाही मानत."

(२) खालील चौकटी पूर्ण करा : गिर्यारोहणाने अरुणिमाला मिळालेले धडे

• आत्मविश्वास (Confidence)
• नेतृत्व (Leadership)
• गटबांधणी (Team Building)
• पोलादी कणखरपणा (Steely Determination)

संदर्भ: "गिर्यारोहणाने मला... माझ्यात आत्मविश्वास जागवला. नेतृत्व, गटबांधणी यांचे धडे तर मिळालेच; पण एक पोलादी कणखरपणा माझ्यात निर्माण केला."

(३) स्वमत : 'कर्तृत्ववान माणूस नशिबावर अवलंबून राहत नाही' याविषयी तुमचे मत लिहा.

उत्तर: कर्तृत्ववान माणसाचा स्वतःच्या कष्टावर आणि सामर्थ्यावर अढळ विश्वास असतो. नशीब किंवा दैव या गोष्टींवर विसंबून राहिल्यास माणसाची प्रगती खुंटते. अरुणिमा सिन्हाचे उदाहरण पाहता, तिने अपंगत्वावर मात करून आणि 'भाग्य' किंवा 'किस्मत' या शब्दांना नकार देऊन केवळ स्वतःच्या जिद्दीवर एव्हरेस्ट सर केले. नशिबाची वाट पाहणारे लोक केवळ स्वप्न पाहत राहतात, पण कर्तृत्ववान माणसे अपार मेहनत करून आपली स्वप्ने सत्यात उतरवतात. "प्रयत्नांती परमेश्वर" या उक्तीप्रमाणे, यश मिळवण्यासाठी नशिबापेक्षा कर्तृत्वाला जास्त महत्त्व आहे, हे मला मनापासून पटते.

(आ) उताऱ्याच्या आधारे सूचनेनुसार कृती करा : (आजी, आगळ आणि वाडा)

(१) चौकटी पूर्ण करा : आगळची वैशिष्ट्ये

• सहा फुटांची लांब
• पाऊण फूट रुंद
• सागवानी लाकडाची
• वाड्याचे भरभक्कम संरक्षक कवच

(२) एका शब्दात उत्तरे लिहा :

(i) वर्तमानपत्राची संपादक: आजी

(ii) वाड्याचं भरभक्कम संरक्षक कवच: आगळ

(३) स्वमत : 'आमची ढाळज म्हणजे गावाचं वर्तमानपत्र होतं,' या विधानाचा अर्थ लिहा.

उत्तर: पूर्वीच्या काळी ग्रामीण भागात संपर्काची किंवा करमणुकीची आधुनिक साधने उपलब्ध नव्हती. अशा वेळी लेखकाच्या घरी असणारी 'ढाळज' हे गावकऱ्यांच्या एकत्र येण्याचे मुख्य ठिकाण होते. तिथे गावातील अनेक लोक जमायचे आणि दिवसभराच्या विविध बातम्यांची चर्चा करायचे. विशेष म्हणजे, आजी या बातम्यांची शहानिशा करायची, म्हणजेच त्यांची सत्यता तपासायची आणि त्यानंतरच त्या बातम्या गावभर पसरल्या जायच्या. ज्याप्रमाणे वर्तमानपत्र बातम्या संकलित करून लोकांपर्यंत पोहोचवते, त्याचप्रमाणे ढाळज हे बातम्यांच्या देवाणघेवाणीचे केंद्र होते. यामुळे सामाजिक भान आणि गावातील घडामोडींचे ज्ञान सर्वांना मिळत असे.

(इ) अपठित गद्य (डॉ. कलाम)

(१) आकृतिबंध पूर्ण करा :

(i) अधिकारवाणीने जागा होणारा: अहंभाव

(ii) राष्ट्राचे प्रमुख असणारे: डॉ. कलाम सर / राष्ट्रपती

(२) योग्य पर्याय निवडा :

(i) अहंभावी माणसाजवळ नसणारी गोष्ट: (आ) ध्येय

(ii) डॉ. कलाम यांनी जाणलेली गोष्ट: (इ) ध्येयनिष्ठ बनून काम करणं

विभाग-२ : पद्य

(अ) कवितेच्या आधारे सूचनेनुसार कृती करा (कविता: वस्तू)

(१) आकृती पूर्ण करा : वस्तूंजवळ नसलेल्या मानवी बाबी

• जीव (Life)
• मन (Mind)

(२) कारणे लिहा :

(i) वस्तूंना जपावे आणि त्यांचे लाडही करावेत, कारण: त्याच भविष्यात (नंतरच्या काळातही) आपला स्नेह जिवंत ठेवणार आहेत.

(ii) वस्तूंना हक्काच्या घरात राहू दिले जात नाही, कारण: त्यांचे आयुष्य संपलेले असते.

(३) काव्यपंक्तींचा सरळ अर्थ लिहा :

'आयुष्य संपले की वस्तूंनाही आजवरच्या हक्काच्या घरात राहू देत नाहीत, तेव्हा कृतज्ञतापूर्ण निरोपाचा त्यांचा हक्क शाबूत ठेवावा.'

अर्थ: माणसाचे जसे आयुष्य संपते, तसेच वस्तूंचेही एक आयुष्य असते. जेव्हा वस्तू जुन्या होतात, खराब होतात किंवा तुटतात, तेव्हा त्यांचे 'कार्यकालीन आयुष्य' संपले असे मानले जाते. अशा वेळी आपण त्यांना घरातून काढून टाकतो. पण कवी म्हणतात की, ज्या वस्तूंनी आपल्याला इतकी वर्षे निमूटपणे सेवा दिली, त्यांना टाकून देताना कृतघ्न होऊ नका. त्यांना निरोप देताना सन्मानाने, प्रेमाने आणि कृतज्ञतेच्या भावनेने निरोप द्यावा. हा सन्मानाचा निरोप मिळणे हा त्यांचा हक्क आहे, आणि तो आपण जपला पाहिजे.

(४) काव्यसौंदर्य : 'वस्तूंनाही असते आवड स्वच्छ राहण्याची' या बाबतचा तुमचा दृष्टिकोन सांगा.

उत्तर: 'वस्तू' या कवितेत कवी द. भा. धामणस्कर यांनी वस्तूंना सजीव मानले आहे. वस्तू निर्जीव असल्या तरी त्या आपल्या दैनंदिन आयुष्याचा अविभाज्य भाग असतात. कोणतीही वस्तू स्वच्छ आणि नीटनेटकी असेल, तर ती अधिक काळ टिकते आणि पाहणाऱ्यालाही प्रसन्न वाटते. अस्वच्छतेमुळे वस्तू लवकर खराब होतात. कवींनी वस्तूंना मानवी भावना आहेत अशी कल्पना करून, "त्यांनाही अस्वच्छता आवडत नाही, त्यांनाही स्वच्छ राहायला आवडते" असे म्हटले आहे. यातून आपण आपल्या वापरातील वस्तूंबद्दल आस्था बाळगावी आणि त्यांची काळजी घ्यावी, हा महत्त्वाचा संस्कार मिळतो.

(आ) खालील मुद्द्यांच्या आधारे कृती सोडवा (आकाशी झेप घे रे) :

मुद्दा	माहिती
(i) कवी/कवयित्री	जगदीश खेबुडकर
(ii) कवितेचा विषय	स्वावलंबन आणि स्वसामर्थ्याची जाणीव.
(iii) कविता आवडण्याची/न आवडण्याची कारणे	ही कविता मला प्रचंड आवडते. याचे कारण म्हणजे ही कविता आपल्याला परावलंबित्व सोडून स्वबळावर आकाशात भरारी घेण्याची प्रेरणा देते. स्वतःच्या कष्टाने आणि सामर्थ्याने यशाचे शिखर कसे गाठावे, हे या कवितेतून अतिशय सोप्या शब्दांत आणि सुंदर उदाहरणांतून समजते.

(इ) रसग्रहण : (आश्वासक चित्र)

काव्यपंक्ती: 'माझ्या घराच्या झरोक्यातून दिसतं आहे एक आश्वासक चित्र उदयाच्या जगाचं जिथं खेळले जातील सारेच खेळ एकत्र.'

रसग्रहण:

• आशय सौंदर्य: कवयित्री नीरजा यांच्या 'आश्वासक चित्र' या कवितेत स्त्री-पुरुष समानतेचे भविष्यकालीन चित्र रेखाटले आहे. वर्तमानातील भेदभावाचे वास्तव बदलून भविष्य उज्ज्वल असेल, असा आशावाद यात व्यक्त झाला आहे.
• काव्यसौंदर्य: कवयित्री आपल्या घराच्या खिडकीतून (झरोक्यातून) भविष्याकडे पाहत आहे. तिला 'उद्याच्या जगाचे' एक अत्यंत सकारात्मक आणि 'आश्वासक' चित्र दिसते. हे चित्र असे आहे जिथे मुलगा आणि मुलगी (स्त्री आणि पुरुष) सारेच खेळ एकत्र खेळतील.
• अर्थ सौंदर्य: 'सारेच खेळ एकत्र खेळले जातील' याचा प्रतीकात्मक अर्थ असा की, भविष्यात कामांची वाटणी 'मुलींची कामे' (बाहुली, भातुकली) आणि 'मुलांची कामे' (चेंडू, बाहेरची कामे) अशी राहणार नाही. संसाराचा गाडा हाकताना स्त्री आणि पुरुष खांद्याला खांदा लावून, सहकार्याने आणि समानतेने वागतील. भेदाभेद नष्ट होऊन सामंजस्य निर्माण होईल, असा दृढ विश्वास या ओळींतून व्यक्त होतो.

विभाग-३ : स्थूलवाचन

(१) टीप लिहा : व्युत्पत्ती कोशाचे कार्य

उत्तर: व्युत्पत्ती कोश खालील चार महत्त्वाची कार्ये करतो:
१. शब्दाचे मूळ रूप शोधणे: मराठी भाषेतील अनेक शब्द संस्कृत, अरबी, फारसी इत्यादी भाषांतून आले आहेत. शब्दाचे मूळ रूप काय आहे हे पाहणे.
२. अर्थातील बदल स्पष्ट करणे: काळाप्रमाणे शब्दांच्या अर्थात कसा बदल होत गेला, हे स्पष्ट करणे.
३. उच्चारातील बदल: शब्दांच्या उच्चारात झालेले बदल नोंदवणे.
४. चाळणी: अन्य भाषांतील समान अर्थाचे शब्द व त्यांचा इतिहास उलगडून दाखवणे.

(२) 'माणसे पेरा। माणुसकी उगवेल' या विधानाचा अर्थ लिहा.

उत्तर: 'पेरावे तसे उगवते' हा निसर्गाचा नियम आहे. आपण जमिनीत ज्या प्रकारचे बी पेरु, त्याच प्रकारचे फळ आपल्याला मिळते. हाच नियम मानवी जीवनालाही लागू होतो. समाजात वावरताना आपण लोकांशी जसे वागू, तसेच लोक आपल्याशी वागतील. जर आपण प्रेमाने, जिव्हाळ्याने माणसे जोडली, दुसऱ्यांच्या सुख-दु्ःखात सहभागी झालो, तर बदल्यात आपल्यालाही प्रेम आणि माणुसकी मिळेल. स्वार्थ सोडून निस्वार्थ भावनेने लोकांशी वागणे म्हणजेच खऱ्या अर्थाने 'माणसे पेरणे' होय. जेव्हा आपण चांगली माणसे जोडू, तेव्हाच समाजात माणुसकीचे पीक बहरेल.

विभाग-४ : भाषाभ्यास

(अ) व्याकरण घटकांवर आधारित कृती :

(१) समास :

सामासिक शब्द	विग्रह	समासाचे नाव
चारपाच	चार किंवा पाच	वैकल्पिक द्वंद्व समास
नीलकमल	नील असे कमल	कर्मधारय समास

(२) शब्दसिद्धी :

उपसर्गघटित	प्रत्ययघटित	अभ्यस्त
उपसंपादक	दुकानदार, गुलामगिरी	हुरहुर

स्पष्टीकरण: 'उप' हा उपसर्ग आहे. 'दार' आणि 'गिरी' हे प्रत्यय आहेत. 'हुरहुर' मध्ये शब्दाची पुनरावृत्ती झाली आहे म्हणून तो अभ्यस्त शब्द आहे.

(३) वाक्प्रचार (कोणतेही दोन):

• (i) पित्त खवळणे:
  अर्थ: खूप राग येणे / संताप होणे.
  वाक्य: खोटे बोलल्यामुळे बाबांचे पित्त खवळले.


• (ii) पारख करणे:
  अर्थ: चांगली-वाईट गोष्ट तपासून पाहणे / कसोटी घेणे.
  वाक्य: सोन्याची शुद्धता तपासण्यासाठी सोनाराने त्याची पारख केली.


• (iii) खस्ता खाणे:
  अर्थ: खूप कष्ट करणे / हालअपेष्टा सहन करणे.
  वाक्य: मुलाला डॉक्टर करण्यासाठी आई-वडिलांनी खूप खस्ता खाल्ल्या.


• (iv) आनंद गगनात न मावणे:
  अर्थ: खूप आनंद होणे.
  वाक्य: दहावीच्या परीक्षेत प्रथम क्रमांक मिळाल्यावर राजूचा आनंद गगनात मावेनासा झाला.

(आ) भाषिक घटकांवर आधारित कृती :

(१) शब्दसंपत्ती :

• (i) शब्दसमूह: पुरामुळे नुकसान झालेले लोक -> पूरग्रस्त
• (ii) शब्दसमूह: खूप दानधर्म करणारा -> दानशूर
• (i) समानार्थी: आकाश -> आभाळ / गगन / नभ
• (ii) समानार्थी: हर्ष -> आनंद / मोद
• (i) विरुद्धार्थी: आदर X अनादर
• (ii) विरुद्धार्थी: सावध X बेसावध

(४) 'राजमानस' शब्दापासून दोन अर्थपूर्ण शब्द:
उत्तर: १. मान, २. नस, ३. जरा, ४. समान, ५. राजा.

(२) लेखननियम (अचूक शब्द ओळखा):

(i) हनुवटी

(ii) कीर्ती

(iii) माहिती

(iv) आशीर्वाद

(v) सुरक्षित

(vi) दीपावली

(३) विरामचिन्हे :

वाक्य: जग विचारेल तुम्हांला, शाळेत तुम्हांला किती गुण मिळाले ?
चिन्ह: ?
नाव: प्रश्नचिन्ह

(४) पारिभाषिक शब्द :

(i) Bio-data: स्व-परिचय / अल्पपरिचय / बायोडाटा

(ii) Unit: घटक / एकक

विभाग-५ : उपयोजित लेखन

(अ) पत्रलेखन किंवा सारांश लेखन

(१) पत्रलेखन (विनंती पत्र)

विषय: स्वच्छता करण्यासाठी लागणाऱ्या साहित्याची मागणी करणारे पत्र.

---

दिनांक: २५ सप्टेंबर २०२४

प्रति,
माननीय विभाग प्रमुख,
स्वच्छता सप्ताह उपक्रम,
आदर्श विद्यालय, अहमदनगर.

विषय: स्वच्छता मोहिमेसाठी साहित्याची मागणी करण्याबाबत.

महोदय,

सप्रेम नमस्कार.
मी अमर शाह, आपल्या शाळेचा विद्यार्थी प्रतिनिधी या नात्याने हे पत्र लिहित आहे. आपल्या शाळेत दिनांक १ ऑक्टोबर ते ७ ऑक्टोबर दरम्यान 'स्वच्छता सप्ताह' आयोजित करण्यात आला आहे, ही अत्यंत आनंदाची आणि अभिमानाची गोष्ट आहे.

या उपक्रमांतर्गत शालेय परिसर आणि वर्गखोल्यांची स्वच्छता करण्यासाठी आम्हा विद्यार्थ्यांच्या गटाला काही साहित्याची कमतरता भासत आहे. स्वच्छता मोहीम सुरळीत पार पाडण्यासाठी कृपया खालील साहित्य लवकरात लवकर उपलब्ध करून द्यावे, ही नम्र विनंती:

अ.क्र.	साहित्याचे नाव	नग (परिमाण)
१	झाडू (Hard/Soft brooms)	१० नग
२	डस्टबिन (कचरा पेट्या)	५ नग
३	हातमोजे (Gloves)	२० जोड्या
४	फिनाईल	५ लिटर
५	माती उचलण्यासाठी टोपल्या	५ नग

हे साहित्य आम्हाला ३० सप्टेंबर पर्यंत मिळाल्यास आम्ही १ ऑक्टोबरपासून स्वच्छता मोहीम अधिक प्रभावीपणे राबवू शकू. आपण त्वरित सहकार्य कराल अशी अपेक्षा आहे.

तसदीबद्दल क्षमस्व.

आपला नम्र,
अमर शाह
(विद्यार्थी प्रतिनिधी)
आदर्श विद्यालय, अहमदनगर
ईमेल: amar.shah@email.com

किंवा

(२) सारांश लेखन (विभाग १ - गद्य 'इ' अपठित उताऱ्याचा सारांश)

मूळ उतारा: डॉ. कलाम यांचा अहंभाव आणि ध्येयवादावरील उतारा.

सारांश: अहंकार आणि ध्येयवाद
डॉ. कलाम यांच्या मते, कोणतेही कार्य करताना माणसाने 'मी'पणाचा अहंकार बाजूला ठेवावा. जेव्हा आपण केवळ अधिकारवाणीने वागतो आणि स्वतःला श्रेष्ठ समजतो, तेव्हा इतरांकडून मनापासून सहकार्य मिळत नाही. जर स्वतःकडे ध्येय नसेल, तर दुसऱ्यांकडून काम करवून घेणे व्यर्थ ठरते. डॉ. कलाम यांनी स्वतः राष्ट्रपती असूनही कधीच अधिकार गाजवला नाही; तर ध्येयनिष्ठ राहून कार्य केले. यशासाठी अधिकारापेक्षा ध्येय आणि विनम्रता महत्त्वाची असते.

(आ) खालीलपैकी कोणत्याही दोन कृती सोडवा :

१. जाहिरात लेखन

🎉 भव्य सेल! भव्य सेल! 🎉

🏏 चॅम्पियन स्पोर्ट्स 🏸

खेळाच्या दुनियेतील एक विश्वसनीय नाव!

खेळाडूंची पहिली पसंती आता आपल्या शहरात.

आमची वैशिष्ट्ये:

• सर्व नामवंत ब्रँड्सचे क्रिकेट किट, बॅडमिंटन, फुटबॉल उपलब्ध.
• शाळा आणि क्लबसाठी विशेष घाऊक दर.
• टिकाऊ आणि मजबूत साहित्य.

💥 विशेष ऑफर: ३० सप्टेंबर पर्यंत प्रत्येक खरेदीवर १५% सवलत! 💥

---

वेळ: सकाळी १० ते रात्री ९ (साप्ताहिक सुट्टी: सोमवार)

संपर्क: चॅम्पियन स्पोर्ट्स, मेन रोड, महात्मा गांधी मार्केट समोर, पुणे.

मोबाईल: 9876543210

२. बातमी लेखन

विषय: सरस्वती विद्यामंदीर, जळगाव येथे 'प्रजासत्ताक दिन' साजरा.

सरस्वती विद्यामंदिरात प्रजासत्ताक दिन उत्साहात साजरा

जळगाव, दि. २७ जानेवारी (आमच्या वार्ताहराकडून):
येथील सरस्वती विद्यामंदिर या शाळेत काल २६ जानेवारी रोजी ७५ वा 'प्रजासत्ताक दिन' अत्यंत उत्साहात आणि देशप्रेमाच्या वातावरणात साजरा करण्यात आला.

कार्यक्रमाची सुरुवात सकाळी ठीक ७:३० वाजता शाळेच्या भव्य पटांगणात झाली. शाळेचे मुख्याध्यापक श्री. पाटील सर यांच्या हस्ते ध्वजारोहण करण्यात आले. तिरंगा उंचावताच विद्यार्थ्यांनी राष्ट्रगीत व ध्वजगीत गाऊन सलामी दिली. यावेळी शाळेचा परिसर 'भारत माता की जय' आणि 'वंदे मातरम्' या घोषणांनी दुमदुमून गेला होता.

यानंतर सांस्कृतिक कार्यक्रमाचे आयोजन करण्यात आले होते. विद्यार्थ्यांनी देशभक्तीपर गीते आणि भाषणे सादर केली. शाळेच्या मुख्याध्यापकांनी आपल्या भाषणातून संविधानाचे महत्त्व आणि विद्यार्थ्यांची देशाप्रती असलेली कर्तव्ये यावर मार्गदर्शन केले. कार्यक्रमाच्या शेवटी सर्व विद्यार्थी आणि उपस्थितांना मिठाईचे वाटप करण्यात आले. सकाळी १० वाजता कार्यक्रमाची सांगता झाली.

३. कथालेखन

विषय: शेतकऱ्याची दोन मुले - अजित (मेहनती) व सुजित (आळशी).

शीर्षक: कष्टाचे फळ

रामपूर नावाच्या एका गावात एक कष्टाळू शेतकरी राहत होता. त्याला अजित आणि सुजित नावाची दोन मुले होती. अजित स्वभावाने अत्यंत मेहनती आणि आज्ञाधारक होता, तर सुजित मात्र अत्यंत आळशी आणि कामचुकार होता. शेतकरी सुजितला नेहमी कामाचे महत्त्व समजावून सांगायचा, पण सुजितवर त्याचा काहीच परिणाम होत नसे.

एकदा शेतकऱ्याला काही महत्त्वाच्या कामासाठी परगावी जावे लागले. जाण्यापूर्वी त्याने दोन्ही मुलांना बोलावले आणि सांगितले, "मी चार-पाच दिवस बाहेरगावी जात आहे. तोपर्यंत तुम्ही दोघांनी शेतातील पेरणीचे काम पूर्ण करायचे आहे. ज्याचे काम चांगले होईल, त्याला मी बक्षीस देईन." वडिलांच्या आज्ञेनुसार अजितने दुसऱ्या दिवशी पहाटेपासूनच कामाला सुरुवात केली. त्याने जमीन नांगरली आणि बी पेरले. तो दिवसरात्र शेतात राबत होता. दुसरीकडे, सुजित मात्र "अजून खूप वेळ आहे" असे म्हणून झोपून राहिला आणि मित्रांसोबत भटकण्यात वेळ वाया घालवला.

काही दिवसांनी पाऊस पडला. अजितच्या शेतातून छान हिरवेगार पीक डोलू लागले. सुजितने मात्र वेळेवर काम न केल्यामुळे त्याच्या हिश्श्याच्या जमिनीत केवळ गवत आणि तण उगवले होते. शेतकरी परत आला तेव्हा त्याने दोघांची शेते पाहिली. अजितचे भरघोस पीक पाहून त्याला खूप आनंद झाला, तर सुजितचे रिकामे शेत पाहून त्याला दुःख झाले. सुजितला आपली चूक समजली आणि तो पश्चात्ताप करू लागला. वडिलांनी अजितचे कौतुक केले आणि सुजितला पुन्हा एकदा मेहनतीचा सल्ला दिला.

तात्पर्य: आळस हा माणसाचा शत्रू आहे, तर कष्ट हेच यशाचे गमक आहे.

(इ) खालील लेखनप्रकारांपैकी कोणतीही एक कृती सोडवा :

१. प्रसंगलेखन

विषय: आंतरशालेय कबड्डी स्पर्धेत अंतिम सामन्यात तुमच्या शाळेचा संघ विजयी.

तो आनंदाचा क्षण: कबड्डीच्या मैदानावरील विजय!

दिनांक १५ डिसेंबर, ठिकाण दयानंद सभागृह, कोपरगाव. सकाळचे ११ वाजले होते, पण सभागृहातील वातावरण मात्र कमालीचे तापलेले होते. कारण होते - आंतरशालेय कबड्डी स्पर्धेचा अंतिम सामना! आणि हा सामना होता आमच्या शाळेचा संघ आणि प्रतिस्पर्धी मॉडर्न हायस्कूल यांच्यात.

मी स्वतः विजयी संघाचा एक खेळाडू म्हणून तिथे उपस्थित होतो, याचा मला आजही अभिमान वाटतो. सामना अटीतटीचा सुरू होता. प्रेक्षकांचा जल्लोष आसमंत भेदून टाकत होता. शेवटची २ मिनिटे बाकी असताना आमचा संघ २ गुणांनी मागे होता. आमच्या संघाचा कर्णधार चढाईसाठी गेला आणि त्याने एकाच वेळी प्रतिस्पर्धी संघाचे तीन गडी बाद करून 'सुपर रेड' मारली. आणि तिथेच सामन्याचे पारडे फिरले! शिट्टी वाजली आणि आम्ही जिंकलो! आमचा आनंद गगनात मावत नव्हता.

त्यानंतर बक्षीस वितरणाचा कार्यक्रम झाला. माननीय जिल्हा क्रीडाधिकारी यांच्या हस्ते आमचा सत्कार करण्यात आला. त्यांनी आमच्या पाठीवर कौतुकाची थाप दिली. आमच्या शिक्षकांचे आणि पालकांचे डोळे आनंदाने पाणावले होते. शाळेत परतल्यावर आमची वाजतगाजत मिरवणूक काढण्यात आली. तो दिवस, तो क्षण आणि तो विजय मी आयुष्यात कधीच विसरू शकणार नाही. त्या विजयाने आम्हांला शिकवले की संघभावना आणि जिद्द असेल तर अशक्यही शक्य होते.

किंवा

२. आत्मकथन

विषय: शाळेची घंटा बोलतेय...

"होय, मी शाळेची घंटा बोलतेय!"

हॅलो बालमित्रांनो! ओळखलंत का मला? अरे, दररोज सकाळी 'टण् टण् टण्' असा आवाज करून तुम्हाला शाळेत धावत यायला लावणारी मीच ती तुमची लाडकी 'शाळेची घंटा'. आज मला तुमच्याशी मनमोकळ्या गप्पा माराव्याशा वाटत आहेत.

माझा जन्म एका लोखंडाच्या कारखान्यात झाला. तिथे मला आकार दिला गेला आणि एका ठराविक नादात वाजण्यासाठी तयार केले गेले. जेव्हा मला या शाळेत आणले, तेव्हा मला खूप आनंद झाला. मला शाळेच्या मध्यभागी टांगण्यात आले. तेव्हापासून आजतागायत मी ऊन, वारा, पाऊस सहन करत इथेच उभी आहे. माझा उपयोग तुम्हाला शिस्त लावण्यासाठी होतो. माझी 'टण् टण्' ऐकली की तुमची प्रार्थना सुरू होते, तास बदलतात आणि शेवटी शाळा सुटल्याचा आनंदही माझ्याच आवाजाने मिळतो.

पण मित्रांनो, मला एका गोष्टीची खंत वाटते. हल्ली अनेक शाळांमध्ये माझ्या जागी 'इलेक्ट्रिक बेल' आली आहे. तिचा तो कर्कश 'बझर'चा आवाज मला अजिबात आवडत नाही. माझ्या आवाजात जी गोडी आणि जिव्हाळा आहे, तो त्या यंत्रात कुठे? अजून एक दुःख म्हणजे, जेव्हा सुट्ट्या लागतात तेव्हा शाळा शांत असते. तुमच्या दंगा-मस्तीशिवाय मला करमत नाही. मी एकाकी पडते.

तरीही, मी समाधानी आहे. कारण पिढ्यानपिढ्या मी अनेक विद्यार्थ्यांना घडताना पाहिले आहे. तुम्ही शिकून मोठे होता, हे पाहून माझे जीवन सार्थकी लागल्यासारखे वाटते. फक्त एकच विनंती, मला विसरू नका!

किंवा

३. वैचारिक लेखन

विषय: ग्रंथ माझे गुरू

ग्रंथ: आपले खरे मार्गदर्शक आणि गुरू

'वाचाल तर वाचाल' हे डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचे वाक्य ग्रंथांचे महत्त्व अधोरेखित करण्यास पुरेसे आहे. मानवी जीवनात ज्ञानाचा प्रकाश पसरवणारे ग्रंथ हेच खऱ्या अर्थाने माझे गुरू आहेत. ज्याप्रमाणे गुरू आपल्या शिष्याला योग्य मार्ग दाखवतो, अज्ञानाचा अंधकार दूर करतो, तसेच काम उत्तम पुस्तके करतात.

ग्रंथांचे अनेक प्रकार आहेत. कथा, कादंबऱ्या, चरित्रे, आत्मचरित्रे, आणि विज्ञानकथा अशा विविध रूपांतून ग्रंथ आपल्या भेटीला येतात. संत तुकारामांची गाथा असो वा साने गुरुजींची 'श्यामची आई', हे ग्रंथ आपल्याला संस्कार देतात. अब्दुल कलामांचे 'अग्निपंख' वाचले की आकाशाला गवसणी घालण्याची जिद्द निर्माण होते.

ग्रंथ आणि गुरू यांच्यात खूप साम्य आहे. गुरुजी आपल्याला वर्गात शिकवतात, पण ग्रंथ आपल्याला घरी, प्रवासात, कधीही आणि कुठेही शिकवू शकतात. ग्रंथ कधीही रागावत नाहीत, ते निमूटपणे ज्ञान देतात. ते आपले सर्वात विश्वासू मित्र आहेत जे कधीच आपली साथ सोडत नाहीत.

आजच्या मोबाईल आणि इंटरनेटच्या युगात वाचनाचे प्रमाण कमी होत आहे, ही चिंतेची बाब आहे. पण आपण हे लक्षात ठेवले पाहिजे की, माहिती (Information) इंटरनेटवर मिळेल, पण खरे ज्ञान (Knowledge) आणि शहाणपण (Wisdom) केवळ ग्रंथांतूनच मिळू शकते. म्हणून, प्रत्येकाने पुस्तकांशी मैत्री केली पाहिजे आणि ग्रंथांनाच आपला गुरू मानले पाहिजे.