SSC Board Exam March 2024
Marathi (First Language) - Full Solution
(Code: N 501)

विभाग-१ : गद्य (Prose) - २० गुण

१. (अ) पठित गद्य (Textbook Passage)

(1) उत्तरे लिहा :

(i) म्हातारीच्या जगण्याचा एकमेव आधार — शहरगावी राहणाऱ्या मुलाची पत्रं

(ii) आपल्या तरुण मुलाला 'माणसं' दाखवणारा — म्हातारा (प्रौढ/समंजस) पोस्टमन

(2) आकृती पूर्ण करा : वाट पाहण्याशी निगडित असलेल्या भावना

दुःख

काळजी

भीती

अस्वस्थता

(3) स्वमत : 'वाट पाहणं' ही गोष्ट एरवी सुखाची थोडीच असते! या उद्गाराविषयी तुमचे मत सविस्तर लिहा.

उत्तर: 'वाट पाहणं' ही प्रक्रिया खूप संयमाची आणि कसोटी पाहणारी असते. लेखिका अरुणा ढेरे यांच्या मते, कोणाची तरी वाट पाहताना मनात भीती, शंका आणि काळजी दाटून येते. आपल्या प्रिय व्यक्तीची वाट पाहताना मन अस्वस्थ होते, कधी कधी तडफड होते. ही प्रक्रिया नक्कीच सुखद नसते. पण याच वाट पाहण्यातून आपण संयम आणि धीर धरायला शिकतो. एखाद्या गोष्टीची ओढ लागल्याशिवाय तिची खरी किंमत कळत नाही. त्यामुळे वाट पाहणे जरी त्रासदायक वाटत असले, तरी ते आपल्याला परिपक्व बनवते आणि भेटीचा आनंद द्विगुणित करते, असे मला वाटते.

१. (आ) पठित गद्य (Textbook Passage)

(1) कृती पूर्ण करा : सोनालीच्या झोपेची वैशिष्ट्ये

ती लहान मुलासारखी अस्ताव्यस्त झोपत असे.
झोपेत ती भरपूर लोळत असे. (किंवा तिला थोपटून झोपवावे लागे).

(2) कोण ते लिहा :

(i) सोनालीवर ताईगिरी करणारी — रूपाली

(ii) झोपायची वेळ झाली की उडी मारून बिछान्यात शिरणारी — सोनाली

(3) स्वमत : सोनाली व दीपाली यांच्यातील जिव्हाळा व्यक्त करणारा प्रसंग तुमच्या शब्दांत लिहा.

उत्तर: 'सोनाली' या पाठात डॉ. वा. ग. पोखरणकर यांनी सोनाली (वाघीण) आणि घरातील कुत्री यांच्यातील प्रेमाचे वर्णन केले आहे. (येथे प्रश्नात 'दीपाली' असा उल्लेख आहे, पण पाठात 'रूपाली' असे नाव आहे. विद्यार्थ्यांनी सोनाली आणि रूपाली/कुत्र्यांच्या मैत्रीबद्दल लिहिणे अपेक्षित आहे).
सोनाली आणि रूपाली या दोघींची मैत्री खूप घट्ट होती. झोपायच्या वेळी दोघी बिछान्यात दंगा करत. एकमेकींचे केस चाटणे, एकमेकींच्या अंगावर लोळणे असे त्यांचे खेळ चालत. रूपाली सोनालीवर ताईगिरी करायची, तरीही सोनाली ते निमूटपणे सहन करायची. जेव्हा रूपाली सोनालीवर गुरगुरायची, तेव्हा सोनाली कोपऱ्यात जाऊन बसायची. त्यांच्यातील हा लुटूपुटूचा राग आणि प्रेम त्यांच्यातील अतूट जिव्हाळा दर्शवतो.

१. (इ) अपठित गद्य (Unseen Passage)

(1) आकृतिबंध पूर्ण करा : आईजवळ क्षणभर बसल्यावर मिळणाऱ्या गोष्टी

फुलाची कोमलता

गंगेची निर्मलता

चंद्राची रमणीयता

सागराची अनंतता

(2) कधी ते लिहा :

(i) आई कावरीबावरी होते — मुलाचे जरा काही दुखले-खुपले की.

(ii) आई थकणार नाही — मुलांची सेवाचाकरी करताना.

विभाग-२ : पद्य (Poetry) - १६ गुण

२. (अ) कविता: तू झालास मूक समाजाचा नायक

(1) चौकटी पूर्ण करा :

(i) डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी नाकारलेली गोष्ट — मळवाटेने जाणे (पारंपरिक मार्ग/गुलामगिरी).

(ii) डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचे स्वागत करणारे — खाचखळगे.

(2) आकृतिबंध पूर्ण करा : डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी केलेले कार्य

परिस्थितीवर स्वार झाले

नवा इतिहास घडवला

मूक समाजाला वाचा फोडली (नायक झाले)

बहिष्कृत भारताला जागे केले (उभे केले)

(3) 'तू झालास परिस्थितीवर स्वार आणि घडविलास नवा इतिहास' या ओळींचा सरळ अर्थ लिहा.

अर्थ: डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी अत्यंत गरीब आणि प्रतिकूल परिस्थितीत शिक्षण घेतले. समाजात असलेल्या विषमतेच्या आणि अन्यायाच्या परिस्थितीसमोर ते झुकले नाहीत, तर त्यांनी त्या परिस्थितीवर मात केली (स्वार झाले). त्यांनी आपल्या कार्याने आणि विचारांनी हजारो वर्षांच्या गुलामगिरीच्या शृंखला तोडून भारताचा एक नवीन, समतेचा आणि स्वाभिमानाचा इतिहास निर्माण केला.

(4) काव्यसौंदर्य : 'आज पन्नास वर्षांनी अनुभवतोय...' या ओळींतील विचारसौंदर्य स्पष्ट करा.

उत्तर: कवी ज. वि. पवार यांनी डॉ. आंबेडकरांच्या महापरिनिर्वाणानंतर ५० वर्षांनी समाजाची काय स्थिती आहे, याचे वास्तववादी चित्रण या ओळींत केले आहे. बाबासाहेबांनी चवदार तळ्याचा सत्याग्रह करून जे पाणी दलितांसाठी खुले केले होते, त्या संघर्षाची धग आता कमी झाली आहे (पाणी थंड झाले आहे). सूर्यफुले (समाज) बाबासाहेबांच्या तत्त्वांचा ध्यास घेण्याऐवजी दिशाहीन झाली आहेत. समाजातील विझत चाललेली क्रांतीची ज्योत आणि अन्यायाविरुद्ध लढण्याची कमी झालेली जिद्द या ओळींतून कवीने अत्यंत प्रभावीपणे मांडली आहे.

२. (आ) कवितेचे रसग्रहण (कोणतीही एक)

येथे 'आश्वासक चित्र' या कवितेचे उत्तर दिले आहे.

मुद्दे	'आश्वासक चित्र'
(i) कवी/कवयित्री	कवयित्री निर्जा
(ii) कवितेचा विषय	स्त्री-पुरुष समानता.
(iii) कविता आवडण्याची वा न आवडण्याची कारणे	ही कविता मला खूप आवडते कारण यात उद्याच्या जगाचे आशादायी चित्र रेखाटले आहे. स्त्री आणि पुरुष खांद्याला खांदा लावून संसार आणि बाहेरील जग सांभाळतील, हा आधुनिक विचार यात मांडला आहे.

२. (इ) ओळींचे रसग्रहण

'वस्तूंना मनही नसेल कदाचित, पण ते असल्यासारखे वागलो तर वस्तू प्रचंड सुखावतात.'

आशयसौंदर्य: प्रस्तुत ओळी द. भा. धामणस्कर यांच्या 'वस्तू' या कवितेतील आहेत. निर्जीव वस्तूंनाही भावना असतात, असा संवेदनशील विचार कवींनी मांडला आहे.

अर्थसौंदर्य: आपण वस्तूंना निर्जीव समजून कसेही वापरतो. पण कवी म्हणतात की, वस्तूंना जरी मन नसले, तरी त्यांना मन आहे असे समजून जर आपण त्यांच्याशी प्रेमाने वागलो, तर त्यांना खूप आनंद होतो. आपण वस्तूंची काळजी घेतली, त्यांना स्वच्छ ठेवले आणि योग्य मान दिला, तर त्या आपल्यावर माया करतात आणि दीर्घकाळ आपली साथ देतात. माणसाने वस्तूंशी कृतज्ञतेने आणि स्नेहाने वागावे, हा संदेश या ओळी देतात.

विभाग-३ : स्थूलवाचन (Rapid Reading) - ६ गुण

प्रश्न ३. खालीलपैकी कोणत्याही दोन कृती सोडवा :

(1) 'माणसे पेरा. माणुसकी उगवेल' या विधानाचा अर्थ स्पष्ट करा.

उत्तर: 'मनक्या पेरेन लागा' या कवितेत कवीने माणुसकीचे महत्त्व सांगितले आहे. शेतात जसे बी पेरल्यावर पीक येते, तसेच समाजात जर आपण प्रेम, जिव्हाळा आणि माणुसकी पेरली, तर आपल्याला परत माणुसकीच मिळेल. माणसांना जोडून ठेवणे, त्यांच्या सुखादुःखात सहभागी होणे म्हणजेच 'माणसे पेरणे' होय. जेव्हा आपण निस्वार्थपणे दुसऱ्याला मदत करतो, तेव्हा समाजात माणुसकीचे नाते घट्ट होते.

(2) 'पती निधनानंतर आपण सैन्यात भरती व्हायचं', स्वाती महाडिक यांच्या या निर्धारातून समाजाला काय संदेश मिळतो?

उत्तर: कर्नल संतोष महाडिक यांना वीरमरण आल्यानंतर, स्वाती महाडिक यांनी दुःखात न खचता, पतीचे स्वप्न पूर्ण करण्यासाठी वयाच्या ४० व्या वर्षी सैन्यात भरती होण्याचा अचाट निर्णय घेतला. त्यांच्या या निर्धारातून समाजाला हा संदेश मिळतो की, संकटांनी खचून न जाता धैर्याने त्यांचा सामना करावा. स्त्री ही केवळ 'अबला' नसून ती ठरवले तर कोणतीही अशक्य गोष्ट शक्य करू शकते. देशप्रेम आणि कर्तव्यनिष्ठा ही सर्वोच्च असते, हे त्यांनी आपल्या कृतीतून सिद्ध केले.

(3) व्युत्पत्ती कोशाचे कार्य लिहा.

उत्तर: व्युत्पत्ती कोशाची प्रमुख चार कार्ये खालीलप्रमाणे आहेत:

शब्दांचे मूळ रूप स्पष्ट करणे.
शब्दांच्या अर्थातील बदल स्पष्ट करणे.
उच्चारातील बदल व फरक स्पष्ट करणे.
शब्दांमधील बदलांचे कारण स्पष्ट करणे.

व्युत्पत्ती कोशामुळे भाषेचा इतिहास आणि शब्दांचा प्रवास समजण्यास मदत होते.

विभाग-४ : भाषाभ्यास (Grammar) - १६ गुण

४. (अ) व्याकरण घटक

(1) समास - योग्य जोड्या लावा :

(i) त्रिभुवन	द्विगू समास (तीन भुवनांचा समूह)
(ii) पुरुषोत्तम	कर्मधारय समास (उत्तम असा पुरुष)

(2) शब्दसिद्धी - तक्ता पूर्ण करा :

प्रत्ययघटित शब्द	उपसर्गघटित शब्द	अभ्यस्त शब्द
जमीनदार (दार)	बिनचूक (बिन)	तीळतीळ (पुर्णाभ्यस्त) आंबटचिंबट (अंशाभ्यस्त)

(3) वाक्प्रचार (कोणतेही दोन):

(i) कंठस्नान घालणे: (अर्थ: ठार मारणे).
वाक्य: भारतीय जवानांनी सीमेवर घुसखोरी करणाऱ्या अतिरेक्यांना कंठस्नान घातले.
(ii) हुकमत गाजवणे: (अर्थ: अधिकार गाजवणे / वर्चस्व गाजवणे).
वाक्य: ब्रिटिश सरकार भारतावर अन्यायकारक हुकमत गाजवत होते.
(iii) व्यथित होणे: (अर्थ: दुःखी होणे).
वाक्य: मित्राच्या अपघाताची बातमी ऐकून राम व्यथित झाला.
(iv) आनंद गगनात न मावणे: (अर्थ: खूप आनंद होणे).
वाक्य: परीक्षेत पहिला नंबर आल्यामुळे सीमाचा आनंद गगनात मावेनासा झाला.

४. (आ) भाषिक घटक

(1) शब्दसंपत्ती :

(1) समानार्थी शब्द: (i) मार्ग = रस्ता / वाट, (ii) जल = पाणी / नीर

(2) विरुद्धार्थी शब्द: (i) सुपीक × नापीक, (ii) ज्ञानी × अज्ञानी

(3) वचन बदला: (i) भिंती - भिंत, (ii) रस्ता - रस्ते

(4) अर्थपूर्ण शब्द (रखवालदार): रख, वाल, दार, रवा, वार, खरा.

(2) लेखननियम (चुकीचे शब्द ओळखून दुरुस्त करा) :

(i) महर्षि कर्वे यांच्यामध्ये स्थितप्रज्ञाची (स्थीतप्रज्ञाची -> स्थितप्रज्ञाची) लक्षणे होती. (महर्षि -> महर्षी)

(ii) पावसाळ्यात दिशा (दीशा) धूसर (धुसर) झालेल्या असतात.

(iii) महाराष्ट्र ही (हि) संतांची भूमी (भुमी) आहे.

(iv) शनिवारी (शनीवारी) दुपारी (दूपारी) साडेबाराची वेळ होती.

(3) विरामचिन्हे :

(i) , — स्वल्पविराम

(ii) " " — दुहेरी अवतरण चिन्ह

(4) पारिभाषिक शब्द :

(i) Tax — कर

(ii) Exhibition — प्रदर्शन

विभाग-५ : उपयोजित लेखन (Writing Skills) - २४ गुण

५. (अ) पत्रलेखन किंवा सारांशलेखन

विषय: 'वृक्षवल्ली आम्ही सोयरे वनचरे' - आम्रपाली रोपवाटिका, यशवंतनगर, सांगली.

पर्याय १: मागणी पत्र

दिनांक: ५ जून २०२४

प्रति,
मा. व्यवस्थापक,
आम्रपाली रोपवाटिका,
यशवंतनगर, सांगली.

विषय: वृक्षारोपण कार्यक्रमासाठी रोपांची मागणी करण्याबाबत.

महोदय,
मी मधुर कुलकर्णी, ज्ञानदीप विद्यालय, सांगलीचा विद्यार्थी प्रतिनिधी म्हणून हे पत्र लिहीत आहे. आपल्या रोपवाटिकेचा 'शालेय संस्थांसाठी मोफत रोपे वाटप' हा उपक्रम अतिशय कौतुकास्पद आहे. आमच्या शाळेने १५ जून रोजी भव्य वृक्षारोपण कार्यक्रम आयोजित केला आहे.

या कार्यक्रमासाठी आम्हाला खालील रोपांची आवश्यकता आहे:

कडुलिंब - २० रोपे
वड - १० रोपे
तुळस - ५० रोपे
जास्वंद - २० रोपे

ही रोपे आपण आमच्या शाळेच्या पत्त्यावर लवकरात लवकर पाठवली तर खूप मदत होईल. वाहतूक खर्च आम्ही देऊ.

कळावे,

आपला विश्वासू,
मधुर कुलकर्णी
विद्यार्थी प्रतिनिधी, ज्ञानदीप विद्यालय.
ईमेल: madhur@xyz.com

--- किंवा ---

प्रश्न १ (इ) अपठित उताऱ्याचा सारांश:

शीर्षक: आईचा महिमा

आईचा महिमा शब्दांत सांगणे कठीण आहे. मुलांसाठी ती आपला जीव ओतते आणि त्यांच्या सेवेत कधीही थकत नाही. मुलांचे जरासे दुखले तरी ती व्याकूळ होते. 'आई' या दोन अक्षरांत पावित्र्य, ममता आणि मांगल्य सामावलेले आहे. आईजवळ फुलांची कोमलता, समुद्राची विशालता आणि पृथ्वीची सहनशीलता असते. जीवनातील सर्व सुखे मिळवण्यासाठी क्षणभर आईच्या सहवासात बसणे पुरेसे आहे.

५. (आ) खालीलपैकी कोणत्याही दोन कृती सोडवा :

(1) जाहिरात लेखन (संगणक प्रशिक्षण वर्ग):

💻 "सार्थक कॉम्पुटर क्लास" 💻

डिजिटल युगात एक पाऊल पुढे टाका!

आमचे कोर्सेस:

MS-CIT (शासकीय मान्य)
Tally Prime with GST
C, C++, Java Programming
Graphic Designing

वैशिष्ट्ये:

प्रत्येक विद्यार्थ्यासाठी स्वतंत्र संगणक.
तज्ज्ञ मार्गदर्शक.
१००% प्रॅक्टिकल.
वाजवी फी.

पहिली बॅच १ एप्रिलपासून सुरू!

संपर्क: ९८२२XXXXXX | पत्ता: शिवाजी चौक, वर्धा.

(3) कथालेखन (दिलेली कथा पूर्ण करा):

शीर्षक: प्रामाणिकपणाची पावती

(दिलेली सुरुवात): शाळेची घंटी वाजली. शाळा सुटल्याच्या आनंदात सर्व विद्यार्थी गडबडीने बाहेर पडू लागले. वरच्या मजल्यावरून श्रेया आणि नेहा धावतच बाहेर पडल्या. सिटीबसमध्ये जागा मिळत नाही म्हणून त्या भरभर चालत होत्या. शेवटी त्या बस थांब्याजवळ पोहोचल्या आणि...

(पुढील कथा): ...त्यांनी पाहिले की तिथे एक वृद्ध आजीबाई उभ्या होत्या. त्या खूप घाबरलेल्या दिसत होत्या. श्रेया आणि नेहा त्यांच्याजवळ गेल्या. आजीबाई रडवेला चेहरा करून म्हणाल्या, "पोरींनो, माझी पैशाची पिशवी कुठेतरी पडली. मला घरी जायला पैसे नाहीत."

श्रेया आणि नेहाने एकमेकींकडे पाहिले. त्यांच्याकडे स्वतःच्या तिकिटापुरतेच पैसे होते. पण त्या संवेदनशील होत्या. नेहा म्हणाली, "आजी, तुम्ही काळजी करू नका. आम्ही तुम्हाला शोधायला मदत करतो." त्यांनी आजूबाजूला नजर टाकली. थोड्या अंतरावर झाडाखाली एक कापडी पिशवी पडलेली दिसली. श्रेयाने धावत जाऊन ती उचलली. ती त्या आजींचीच पिशवी होती!

आजींना आपली पिशवी मिळाल्यावर खूप आनंद झाला. त्यांनी मुलींना आशीर्वाद दिले आणि म्हणाल्या, "तुम्ही फक्त पिशवी नाही दिलीत, तर माणुसकीचे दर्शन घडवलेत." दुसऱ्या दिवशी शाळेत ही गोष्ट समजल्यावर मुख्याध्यापकांनी प्रार्थनेच्या वेळी दोघींचे कौतुक केले.

तात्पर्य: संकटात दुसऱ्याला मदत करणे हेच खरे शिक्षण.

५. (इ) लेखनकौशल्य (कोणतीही एक कृती) - ८ गुण

(1) प्रसंगलेखन: साधना विद्यालय, धुळे (शुभेच्छा समारंभ)

दिवस: ४ फेब्रुवारी, सकाळी १० वाजता.

साधना विद्यालय, धुळे येथे इयत्ता दहावीच्या विद्यार्थ्यांचा निरोप समारंभ आणि शुभेच्छा सोहळा मोठ्या उत्साहात पार पडला. कार्यक्रमाच्या अध्यक्षस्थानी शाळेचे मुख्याध्यापक श्री. रमाकांत धुमाळ होते, तर प्रमुख पाहुणे म्हणून प्रसिद्ध साहित्यिक श्री. अजय साठे उपस्थित होते.

शाळेच्या सभागृहात विद्यार्थ्यांची लगबग सुरू होती. दहावीच्या विद्यार्थ्यांनी आपले मनोगत व्यक्त करताना शाळेतील आठवणींना उजाळा दिला. अनेकांचे डोळे पाणावले होते. प्रमुख पाहुण्यांनी विद्यार्थ्यांना परीक्षेसाठी आणि पुढील आयुष्यासाठी मोलाचे मार्गदर्शन केले. ते म्हणाले, "दहावी हा आयुष्याचा शेवट नसून एका नव्या प्रवासाची सुरुवात आहे." शेवटी अध्यक्षांनी सर्वांना शुभेच्छा दिल्या आणि स्नेहभोजनाने कार्यक्रमाची सांगता झाली. हा दिवस माझ्यासाठी अत्यंत भावूक आणि अविस्मरणीय होता.

--- किंवा ---

(2) आत्मकथन: आरसा (Mirror)

मी आरसा बोलतोय! होय, तोच आरसा जो तुमच्या घरातील भिंतीवर रोज लटकलेला असतो. माझा जन्म वाळू आणि रसायनांच्या भट्टीतून झाला, पण आज मी प्रत्येक घराचा एक अविभाज्य भाग आहे. 'गरज व महत्त्व' म्हणाल तर, माझ्याशिवाय तुमचा दिवस सुरूच होत नाही. स्वतःचे रूप न्याहाळण्यासाठी तुम्हाला माझीच गरज लागते.

माझ्या आयुष्यात अनेक 'आनंदाचे क्षण' येतात. जेव्हा एखादी नववधू लाजून स्वतःला माझ्यामध्ये पाहते, किंवा एखादे लहान मूल माझ्याशीच खेळते, तेव्हा मला खूप आनंद होतो. मी कधीच खोटे बोलत नाही. जे जसे आहे, तसेच दाखवतो. ही माझी 'निर्मिती'ची तत्त्वप्रणाली आहे.

पण एका गोष्टीची मला खूप 'खंत' वाटते. लोक त्यांच्या बाह्य रूपावर (चेहऱ्यावर) जितके प्रेम करतात, तितके त्यांच्या अंतरंगावर करत नाहीत. चेहऱ्यावरील डाग लपवण्यासाठी तुम्ही पावडर लावता, पण मनातील रागाचे आणि मत्सराचे डाग मी कसे दाखवू? मी फक्त देह दाखवू शकतो, मन नाही. तरीही, मी तुमचा खरा मित्र आहे, जो कधीही तुमची फसवणूक करत नाही.

--- किंवा ---

(3) वैचारिक: जलप्रदूषण - समस्या व उपाय

'पाणी हे जीवन आहे', असे आपण म्हणतो, पण आज याच जीवनाला मानवाने प्रदूषित केले आहे. नद्या, तलाव आणि विहिरी आज कचराकुंड्या बनल्या आहेत. जलप्रदूषण ही आज जगासमोर एक भीषण समस्या बनली आहे.

शहरांतील सांडपाणी, कारखान्यातील विषारी रसायने प्रक्रिया न करता थेट नद्यांमध्ये सोडली जातात. गणेश विसर्जनासारख्या उत्सवातून आणि प्लॅस्टिकच्या कचऱ्यामुळे पाण्याचे स्रोत दूषित होत आहेत. यामुळे जलचर प्राण्यांचा मृत्यू होत आहे आणि मानवामध्ये कावीळ, टायफॉईडसारखे रोग पसरत आहेत.

या समस्येवर तातडीने उपाय करणे गरजेचे आहे. सांडपाण्यावर प्रक्रिया प्रकल्प (STP) उभारणे बंधनकारक केले पाहिजे. नद्यांमध्ये कचरा टाकणाऱ्यांवर कडक कारवाई झाली पाहिजे. आपणही वैयक्तिक पातळीवर पाण्याचा जपून वापर केला पाहिजे आणि जलाशये स्वच्छ ठेवली पाहिजेत. जर पाणी वाचले, तरच पृथ्वी वाचेल!