SSC Board Exam 2025
Marathi (First Language) - Full Solution

विभाग-१ : गद्य (Prose) - २० गुण

१. (अ) पठित गद्य (Textbook Passage)

(1) चौकटी पूर्ण करा :

(i) गहिन्या गुलाबी पानांच्या रेशमी पताका नाचवत उभी असलेली झाडे — पिंपळाची झाडे

(ii) मधुमासाचे लक्षण सुंदर रीतीने वर्णन करणारे संत — संत ज्ञानेश्वर

(2) आकृतिबंध पूर्ण करा : वसंताच्या पुष्पमुद्रेचे चिन्ह ल्यालेले महिने

फाल्गुन

चैत्र

वैशाख

(3) स्वमत : चैत्रातल्या पिंपळाच्या नवपालवीच्या रूपाचे सौंदर्य तुमच्या शब्दांत लिहा.

उत्तर: वसंत ऋतूमध्ये चैत्र महिना सुरू झाला की निसर्गाचे रूप पालटते. पिंपळाची जुनी पाने गळून त्याला नवी पालवी फुटते. ही नवीन पाने पोपटी नसून गहिऱ्या गुलाबी रंगाची असतात. उन्हात ही पाने चमकतात तेव्हा ती जणू रेशमी पताका फडकवत आहेत असे वाटते. झाडावर फुलांऐवजी पानांचेच गुच्छ दिसतात. वाऱ्याच्या झुळकीने ही सळसळणारी, तकाकी असलेली पाने मनाला मोहून टाकतात. पिंपळाच्या या नवपालवीचे दर्शन डोळ्यांना सुखावणारे आणि मनाला प्रसन्न करणारे असते.

१. (आ) पठित गद्य (Textbook Passage)

(1) आकृती पूर्ण करा : महर्षी धोंडो केशव कर्वे यांना करावयाची असलेली दोन कार्ये

जटिल कार्य: स्त्री साक्षर करणे.
अटीतटीचे कार्य: स्त्रियांना पुरुषांच्या बरोबरीने स्पर्धेत उतरवणे.

(2) नावे लिहा :

(i) महर्षी कर्वे यांचे जन्मगाव — शेरावली (ता. खेड, जि. रत्नागिरी)

(ii) वाङ्मयाची जननी — सरस्वती

(3) स्वमत : 'स्त्रियांनी शिकणे अत्यंत गरजेचे आहे,' या विधानामागील महर्षी कर्वे यांचा दृष्टिकोन स्पष्ट करा.

उत्तर: महर्षी कर्वे यांच्या मते, स्त्री आणि पुरुष ही समाजाची दोन चाके आहेत. जर पुरुष शिकलेला आणि स्त्री अडाणी असेल, तर संसाराचा गाडा नीट चालू शकत नाही. ते म्हणायचे की ज्या देशात स्त्रिया अशिक्षित राहतात, तो देश 'अर्धांगवायू' झालेल्या माणसासारखा असतो. स्त्री शिकली तर ती केवळ स्वतःचाच नव्हे तर संपूर्ण कुटुंबाचा उद्धार करते. स्त्रियांना सन्मानाने जगता यावे, त्या स्वावलंबी व्हाव्यात आणि पुरुषांच्या खांद्याला खांदा लावून प्रगती करावी, यासाठी स्त्रियांनी शिकणे अत्यंत गरजेचे आहे, हा त्यांचा ठाम दृष्टिकोन होता.

१. (इ) अपठित गद्य (Unseen Passage)

(1) खालील विधाने बरोबर का चूक ते लिहा :

(i) तहान लागली की आपण सरबत पितो. — चूक (उताऱ्यानुसार 'पाणी पितो')
(ii) काही गोष्टी स्वभावानुसार, गरजेनुसार केल्या जातात. — बरोबर
(iii) व्यायामाच्या अभावातून जीवनात दु:ख निर्माण होते. — बरोबर
(iv) थकवा आला की आपण काम करतो. — चूक (उताऱ्यानुसार 'बसतो, पडतो किंवा झोपतो')

(2) विधाने पूर्ण करा :

(i) ते न चुकता केले जाते, जे — नाही केले तरी चालेल ते (न चुकता केले जाते).

(ii) आपण तेव्हा झोपतो, जेव्हा आपल्याला — थकवा येतो (किंवा झोप येते).

विभाग-२ : पद्य (Poetry) - १६ गुण

२. (अ) कविता: आश्वासक चित्र

(1) कृती करा : मुलीचा आत्मविश्वास व्यक्त करणाऱ्या कवितेतील दोन ओळी शोधून लिहा.

उत्तर: 'मी दोन्ही करू शकते एकाच वेळी. तू करशील ?'

(2) खालील शब्दसमूहांचा तुम्हांला समजलेला अर्थ लिहा :

(i) घराचा झरोका — कवयित्रीचा जगाकडे पाहण्याचा दृष्टिकोन (किंवा खिडकी जिथून त्या भविष्याचा वेध घेतात).

(ii) भातुकलीचा खेळ — लहान मुलांचा संसाराचा लुटूपुटूचा (खोटा) खेळ.

(3) खालील ओळींचा सरळ अर्थ लिहा : "ती मांडीवर घेते बाहुलीला... चढवते आधण भाताचं"

उत्तर: प्रस्तुत ओळींमध्ये मुलगी भविष्यातील स्त्रीचे प्रतिनिधित्व करत आहे. ती एका हाताने बाहुलीला मांडीवर घेऊन थोपटते, म्हणजेच मायेने बाळाचा सांभाळ करते. त्याच वेळी ती दुसऱ्या हाताने खोट्या गॅसवर भाताचे भांडे चढवते. याचा अर्थ स्त्री एकाच वेळी मुलांचे संगोपन आणि संसाराची जबाबदारी (स्वयंपाक) किती सहजतेने आणि कौशल्याने पेलते, हे इथे दर्शवले आहे.

(4) काव्यसौंदर्य : "माझ्या घराच्या झरोक्यातून दिसतं आहे एक आश्वासक चित्र उद्याच्या जगाचं"

उत्तर: 'आश्वासक चित्र' या कवितेत कवयित्री निर्जा यांनी स्त्री-पुरुष समानतेचे भविष्य रेखाटले आहे. खिडकीतून पाहताना त्यांना एक मुलगा आणि मुलगी एकमेकांचे खेळ (चेंडू आणि बाहुली) आनंदाने खेळताना दिसतात. हे केवळ खेळाचे चित्र नसून उद्याच्या समाजाचे चित्र आहे. भविष्यात स्त्री आणि पुरुष एकमेकांची कामे वाटून घेतील, दोघेही सर्व क्षेत्रात समान असतील आणि परस्परांना सहाय्य करतील, हा दृढ विश्वास कवयित्रींनी 'आश्वासक चित्र' या शब्दांतून अत्यंत सुंदररीत्या मांडला आहे.

२. (आ) कवितेचे रसग्रहण (कोणतीही एक)

येथे 'आकाशी झेप घे रे' या कवितेचे उत्तर दिले आहे.

मुद्दे	'आकाशी झेप घे रे'
(i) कवी/कवयित्री	जगदीश खेबुडकर
(ii) कवितेचा विषय	स्वावलंबन, स्वकष्ट आणि पारतंत्र्याचा त्याग.
(iii) कविता आवडण्याची कारणे	ही कविता मनाला प्रेरणा देते. दुसऱ्यावर अवलंबून न राहता (पिंजरा सोडून) स्वतःच्या सामर्थ्यावर आकाशात भरारी घेण्याचा संदेश यात आहे. कवितेची लय आणि शब्दरचना अतिशय सुंदर व उत्साहवर्धक आहे.

२. (इ) ओळींचे रसग्रहण

"तू झालास परिस्थितीवर स्वार आणि घडविलास नवा इतिहास..."

आशयसौंदर्य: वरील ओळी ज.वि. पवार यांच्या 'तू झालास मूक समाजाचा नायक' या कवितेतील आहेत. यात डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या अतुलनीय कार्याचा गौरव केला आहे.

अर्थसौंदर्य: डॉ. बाबासाहेबांनी अत्यंत प्रतिकूल, गरिबीच्या आणि विषमतेच्या परिस्थितीत शिक्षण घेतले. परिस्थितीने त्यांना खाली खेचण्याचा प्रयत्न केला, पण ते खचले नाहीत. उलट, त्यांनी त्या कठीण परिस्थितीवर मात केली (स्वार झाले). त्यांनी हजारो वर्षांपासून अन्यायात दबलेल्या समाजाला जागृत केले आणि भारतात समतेचा 'नवा इतिहास' घडवला. बहिष्कृत भारताला त्यांनी सन्मानाने उभे केले, हा विचार या ओळींतून अत्यंत प्रभावीपणे व्यक्त होतो.

विभाग-३ : स्थूलवाचन (Rapid Reading) - ६ गुण

प्रश्न ३. खालीलपैकी कोणत्याही दोन कृती सोडवा :

(1) 'माणसे पेरा. माणुसकी उगवेल' या विधानाचा अर्थ स्पष्ट करा.

उत्तर: 'मनक्या पेरेन लागा' या कवितेत कवीने माणुसकीचे महत्त्व सांगितले आहे. शेतात आपण जसे बी पेरतो, तसे पीक येते. त्याचप्रमाणे समाजात आपण जर लोकांशी प्रेमाने, जिव्हाळ्याने वागलो (माणसे पेरली), तर समोरूनही आपल्याला प्रेमच मिळेल. माणसाने माणसाशी माणुसकीने वागणे, संकटात मदत करणे म्हणजेच 'माणसे पेरणे' होय. जेव्हा आपण इतरांना आपले मानतो, तेव्हा समाजात एकी आणि माणुसकीची भावना 'उगवते' म्हणजेच वाढीस लागते. चांगल्या कर्माचे फळ चांगलेच मिळते, हा विचार यात आहे.

(2) टीप लिहा : जिद्दी लेफ्टनंट स्वाती महाडिक

उत्तर: 'वीरांगना' या पाठात स्वाती महाडिक यांच्या जिद्दीची आणि धैर्याची कथा आहे. कर्नल संतोष महाडिक यांना वीरमरण आल्यानंतर, दुःखात खचून न जाता स्वाती महाडिक यांनी पतीचे स्वप्न पूर्ण करण्याचा निश्चय केला. वयाच्या चाळीशीकडे झुकलेले असताना आणि दोन मुलांची जबाबदारी असतानाही त्यांनी सैन्यात भरती होण्याचा अत्यंत कठीण निर्णय घेतला. त्यांनी एसएसबी (SSB) परीक्षा दिली आणि ११ महिन्यांचे अत्यंत खडतर प्रशिक्षण पूर्ण करून त्या भारतीय लष्करात 'लेफ्टनंट' म्हणून रुजू झाल्या. त्यांची ही जिद्द आणि देशप्रेम प्रत्येक भारतीय स्त्रीसाठी प्रेरणादायी आहे.

(3) खालील मुद्द्यांवर एक परिच्छेद तयार करा (व्युत्पत्ती कोश)

उत्तर: 'व्युत्पत्ती कोश' हा मराठी भाषेच्या अभ्यासातील एक महत्त्वाचा टप्पा आहे. १९३८ साली मुंबई येथे स्वातंत्र्यवीर सावरकर यांच्या अध्यक्षतेखाली भरलेल्या साहित्य संमेलनात व्युत्पत्ती कोश रचनेचा 'निर्मितीचा ठराव' मंजूर करण्यात आला. या महत्त्वपूर्ण कार्याची जबाबदारी (निर्मितीची जबाबदारी) ज्येष्ठ विद्वान कृपाकुलकर्णी यांच्यावर सोपवण्यात आली. त्यांच्या अथक परिश्रमातून १९४६ साली या कोशाचे प्रकाशन करण्यात आले. शब्दांचे मूळ रूप आणि अर्थाचा बदल समजण्यासाठी हा कोश अत्यंत उपयुक्त आहे.

विभाग-४ : भाषाभ्यास (Grammar) - १६ गुण

४. (अ) व्याकरण घटक

(1) समास :

(i) आईवडील	इतरेतर द्वंद्व समास (आई आणि वडील)
(ii) पंचवटी	द्विगू समास (पाच वडांचा समूह)
(iii) महाराष्ट्र	कर्मधारय समास (महान असे राष्ट्र)
(iv) चहापाणी	समाहार द्वंद्व समास (चहा, पाणी व इतर फराळ)

(2) शब्दसिद्धी :

प्रत्ययघटित शब्द (Suffix)	उपसर्गघटित शब्द (Prefix)
लाजाळू (आळू प्रत्यय)	भरधाव (भर उपसर्ग)
गुरुत्व (त्व प्रत्यय)	नाउमेद (ना उपसर्ग)

(3) वाक्प्रचार (कोणतेही दोन):

(i) निष्कासित करणे: (अर्थ: काढून टाकणे / बाहेर काढणे).
वाक्य: शिस्तभंग केल्यामुळे खेळाडूला संघातून निष्कासित करण्यात आले.
(ii) मुग्ध होणे: (अर्थ: तल्लीन होणे / भारावून जाणे).
वाक्य: बासरीचे सूर ऐकून राधा मुग्ध झाली.
(iii) पित्त खवळणे: (अर्थ: खूप राग येणे / संताप होणे).
वाक्य: नोकराने महत्त्वाची कागदपत्रे हरवल्यामुळे साहेबांचे पित्त खवळले.
(iv) अचंबीत होणे: (अर्थ: आश्चर्यचकित होणे).
वाक्य: लहान मुलाची हुशारी पाहून पाहुणे अचंबीत झाले.

४. (आ) भाषिक घटक

(1) शब्दसंपत्ती :

(i) शब्दसमूह: इतरांना मार्ग दाखवणारा — मार्गदर्शक
(ii) शब्दसमूह: वर्षातून एकदा प्रसिद्ध होणारे — वार्षिक
(2) समानार्थी शब्द: आई = माता, जननी, माय
(3) वचन ओळखा: (i) नदी - एकवचन, (ii) गोट्या - अनेकवचन
(4) शब्द तयार करा (दुकानदार): कान, दान, दार, दुकान, नाद.

(2) लेखननियम (अचूक शब्द निवडा) :

(i) निर्मिती

(ii) सुशिक्षित (तिसरा पर्याय)

(iii) ऐतिहासिक (चौथा पर्याय)

(iv) परिस्थिती (पहीला पर्याय)

(v) दीपावली (दुसरा पर्याय)

(vi) विद्यापीठ (शेवटचा पर्याय)

(3) विरामचिन्हे :

(i) ? — प्रश्नचिन्ह

(ii) , — स्वल्पविराम

(4) पारिभाषिक शब्द :

(i) Drama — नाटक

(ii) Book Stall — पुस्तक विक्री केंद्र / पुस्तकांचे दुकान

विभाग-५ : उपयोजित लेखन (Writing Skills) - २४ गुण

५. (अ) पत्रलेखन किंवा सारांशलेखन

विषय: 'अक्षरधारा वाचनालय, चिपळूण' आयोजित वक्तृत्व स्पर्धेबाबत.

पर्याय १: विनंती पत्र

दिनांक: २१ फेब्रुवारी २०२५

प्रति,
मा. ग्रंथपाल,
अक्षरधारा वाचनालय,
चिपळूण - ४१५६०५.

विषय: वक्तृत्व स्पर्धेत सहभागी करून घेण्याबाबत.

महोदय,
मी अ.ब.क., जनता विद्यालय, चिपळूणचा विद्यार्थी प्रतिनिधी या नात्याने आपणास हे पत्र लिहीत आहे. आपल्या वाचनालयामार्फत दरवर्षीप्रमाणे याही वर्षी विद्यार्थ्यांसाठी भव्य वक्तृत्व स्पर्धेचे आयोजन करण्यात आल्याचे समजले. हा उपक्रम विद्यार्थ्यांच्या कलागुणांना वाव देण्यासाठी अतिशय स्तुत्य आहे.

आमच्या शाळेतील इयत्ता १० वीच्या ५ विद्यार्थ्यांना या स्पर्धेत सहभागी होण्याची इच्छा आहे. तरी कृपया या पत्रासोबत जोडलेली विद्यार्थ्यांची यादी स्वीकारावी आणि त्यांची नावे स्पर्धेसाठी नोंदवून घ्यावीत, ही नम्र विनंती. स्पर्धेचे नियम आणि प्रवेश शुल्काची रक्कम कळवल्यास आम्ही ती त्वरित भरू.

कळावे,

आपला नम्र,
अ.ब.क.
विद्यार्थी प्रतिनिधी (जनता विद्यालय)
संपर्क: abc@email.com

--- किंवा ---

पर्याय २: अभिनंदन पत्र

दिनांक: २८ फेब्रुवारी २०२५

प्रिय ओजस / ओजस्वी,
सप्रेम नमस्कार.

आजच वर्तमानपत्रात बातमी वाचली की 'अक्षरधारा वाचनालय' आयोजित वक्तृत्व स्पर्धेत तुला प्रथम क्रमांक मिळाला आहे. तुझे हे यश पाहून मला खूप आनंद झाला. तुझे मनापासून अभिनंदन!

तू स्पर्धेसाठी गेल्या महिन्यापासून खूप मेहनत घेत होतास. तुझ्या आवाजातील चढउतार आणि विषयाची मांडणी परीक्षकांना नक्कीच भावली असेल. तुझ्या या यशाबद्दल मला तुझा खूप अभिमान वाटतो. भविष्यातही तू अशाच अनेक स्पर्धा गाजवाव्यात आणि यश मिळवावेस, हीच सदिच्छा.

काका-काकूंना माझा नमस्कार सांग. पुन्हा एकदा तुझे अभिनंदन!

तुझा मित्र,
अ.ब.क.

--- किंवा (सारांशलेखन) ---

प्रश्न १ (इ) मधील अपठित उताऱ्याचा सारांश:

शीर्षक: व्यायामाचे महत्त्व

जीवनातील अनेक दुःखे आणि आजार हे केवळ शारीरिक हालचालींच्या अभावामुळे निर्माण होतात. तहान लागल्यावर पाणी पिणे किंवा थकल्यावर झोपणे या नैसर्गिक क्रिया आपण करतो, पण व्यायामाकडे दुर्लक्ष करतो. बालपणीचा खेळ आणि धावणे मोठेपणी थांबते. आधुनिक जीवनशैलीमुळे हालचाल कमी झाल्याने आपली शारीरिक स्थिती बिघडते. सुखी आणि निरोगी जीवनासाठी शिस्तबद्ध व्यायाम करणे अत्यंत गरजेचे आहे.

५. (आ) खालीलपैकी कोणत्याही दोन कृती सोडवा :

(1) जाहिरात लेखन (योगासन वर्ग):

🧘 "आरोग्यम् धनसंपदा" 🧘

सुप्रसिद्ध 'चैतन्य योग साधना केंद्र' घेऊन येत आहे...

खास योगासन वर्ग

धावपळीच्या युगात तणावमुक्त आणि निरोगी राहण्यासाठी आजच सामील व्हा!

आमची वैशिष्ट्ये:

तज्ज्ञ व अनुभवी मार्गदर्शक.
प्राणायाम, सूर्य नमस्कार व ध्यानधारणा.
वजन कमी करण्यासाठी व पाठदुखीसाठी विशेष आसने.
महिला व पुरुषांसाठी स्वतंत्र बॅचेस.

वेळ: सकाळी ६ ते ८ आणि सायंकाळी ६ ते ८
पत्ता: योग साधना हॉल, स्टेशन रोड, अहमदनगर.
संपर्क: ९८७६५४३२१० (प्रथम येणाऱ्यास प्राधान्य)

(2) बातमीलेखन (पर्यावरण दिन):

जनता विद्यालय, महाड येथे पर्यावरण दिन उत्साहात साजरा

महाड: दिनांक ६ जून (आमच्या बातमीदाराकडून) - येथील जनता विद्यालयात ५ जून रोजी 'जागतिक पर्यावरण दिन' अत्यंत अभिनव पद्धतीने साजरा करण्यात आला.

कार्यक्रमाच्या अध्यक्षस्थानी शाळेचे मुख्याध्यापक होते. कार्यक्रमाची सुरुवात वृक्षारोपणाने झाली. शाळेच्या पटांगणात विद्यार्थ्यांनी ५० हून अधिक झाडे लावली. यावेळी विद्यार्थ्यांनी 'झाडे लावा, झाडे जगवा' आणि 'प्लास्टिक टाळा, पृथ्वी वाचवा' अशा घोषणा देत प्रभातफेरी काढली. प्रमुख पाहुण्यांनी विद्यार्थ्यांना पर्यावरणाचे रक्षण करण्याची शपथ दिली. शाळेने 'कागदी पिशव्या वापरण्याबाबत' कार्यशाळाही आयोजित केली होती. राष्ट्रगीताने कार्यक्रमाची सांगता झाली.

(3) कथालेखन (दिलेल्या अपूर्ण कथेतून पूर्ण करा):

शीर्षक: प्रामाणिकपणाचे फळ

(दिलेली सुरुवात): गिरणीतून दळण आणण्यासाठी आईने केतनला सांगितले होते. त्यासाठी वीस रुपये आईने केतनला दिले होते. केतनने पैसे पँटच्या खिशात ठेवले आणि तो निघाला. वाटेत डोंबा-याचा खेळ सुरू होता म्हणून तो बघायला केतन थोडासा थांबला होता. खेळ पाहण्यात दंग असलेल्या केतनने अचानक खिशा चाचपला आणि...

(पुढील कथा): ...त्याच्या पायाखालची जमीनच सरकली! पँटचा खिसा रिकामा होता. आईने दिलेले वीस रुपये खिशात नव्हते. केतन खूप घाबरला. गर्दीत कोणाचा तरी धक्का लागून पैसे पडले असावेत. त्याने आजूबाजूला शोधले, पण पैसे सापडले नाहीत. त्याला रडू कोसळले. 'आता आईला काय सांगणार? दळण कसे आणणार?' या विचाराने तो अस्वस्थ झाला.

तो रडवेल्या चेहऱ्याने तिथेच उभा होता. तेवढ्यात डोंबाऱ्याच्या खेळातील ती छोटी मुलगी, जी दोरीवर चालत होती, ती धावत केतनजवळ आली. तिने विचारले, "दादा, काय झाले? का रडतोस?" केतनने घडलेला प्रकार सांगितला. त्या मुलीने क्षणाचाही विलंब न लावता आपल्या मुठीत गच्च धरलेली वीस रुपयांची नोट केतनपुढे धरली. ती म्हणाली, "हे बघ, मघाशी खेळ बघताना तुझे पैसे खाली पडले होते, मी ते उचलून ठेवले होते."

केतनला खूप आश्चर्य वाटले. परिस्थितीने गरीब असूनही त्या मुलीची ही प्रामाणिकपणाची श्रीमंती पाहून केतन भारावून गेला. त्याने तिचे आभार मानले आणि आनंदाने दळण आणायला गेला.

तात्पर्य: प्रामाणिकपणा हा सर्वात मोठा गुण आहे.

५. (इ) लेखनकौशल्य (कोणतीही एक कृती) - ८ गुण

(1) प्रसंगलेखन (चित्रकला स्पर्धा बक्षीस वितरण)

विषय: लहान भावाचे कौतुक करण्यासाठी उपस्थित असतानाचा अनुभव.

२४ डिसेंबरची दुपार होती. अहमदनगरच्या 'चित्रलीला निकेतन'मध्ये आंतरशालेय चित्रकला स्पर्धेचा बक्षीस वितरण समारंभ आयोजित केला होता. माझा लहान भाऊ, राजू याने या स्पर्धेत भाग घेतला होता. प्रमुख पाहुणे म्हणून सुप्रसिद्ध चित्रकार श्री. अभय नगरकर उपस्थित होते.

सभागृह विद्यार्थ्यांच्या गर्दीने फुलले होते. जेव्हा विजेत्यांची नावे घोषित होऊ लागली, तेव्हा माझी धडधड वाढली होती. आणि अचानक नाव पुकारले गेले, "प्रथम क्रमांक - राजू पाटील!" माझा आनंद गगनात मावेनासा झाला. राजू मंचावर गेला तेव्हा टाळ्यांचा कडकडाट झाला. श्री. अभय नगरकर यांच्या हस्ते त्याला सन्मानचिन्ह मिळाले. तो क्षण माझ्यासाठी आणि माझ्या कुटुंबासाठी खूप अभिमानाचा होता. राजूने काढलेल्या चित्राचे पाहुण्यांनी विशेष कौतुक केले. एका लहानशा कलाकाराला मिळणारा हा सन्मान पाहून माझे डोळे पाणावले. तो दिवस माझ्या कायम स्मरणात राहील.

--- किंवा ---

(2) आत्मकथन: मी नदी बोलतेय...

होय, मी नदी बोलतेय! आज मला माझे दुःख तुमच्याकडे व्यक्त करावेसे वाटते. माझा जन्म उंच पर्वतांच्या कुशीत झाला. तिथे मी किती निर्मळ आणि स्वच्छ होते! खळाळत वाहताना मी झाडा-वेलींशी गप्पा मारायचे. मैदानी प्रदेशात आल्यावर माझे रूप बदलले, मी संथ आणि विशाल झाले.

युगायुगांपासून मी माणसाला आणि पशुपक्ष्यांना जीवन देत आले आहे. शेती पिकवण्यासाठी, तहान भागवण्यासाठी मी स्वतःला वाहून घेतले. पण आज? आज माझी स्थिती काय झाली आहे? 'आजची स्थिती' पाहताना मलाच माझी लाज वाटते. मानवाने कारखान्यातील रसायने, सांडपाणी आणि कचरा माझ्या पात्रात टाकून मला गटार बनवून टाकले आहे.

माझ्या काठावर संस्कृती फुलली, पण त्याच संस्कृतीने माझा श्वास कोंडला आहे. जलचर मरत आहेत. माझी 'उपयुक्तता' तुम्ही विसरलात का? मला खूप 'खंत' वाटते की ज्यांना मी जीवन दिले, तेच माझे जीवन संपवत आहेत. माणसांनो, अजूनही वेळ गेली नाही. मला स्वच्छ ठेवा, प्रदूषणमुक्त ठेवा, नाहीतर उद्या तुमच्यासाठी पाण्याचा थेंबही उरणार नाही!

--- किंवा ---

(3) वैचारिक: प्रदूषण - एक समस्या व उपाय

आज जगासमोर उभ्या असलेल्या अनेक समस्यांपैकी 'प्रदूषण' ही सर्वात गंभीर आणि भयानक समस्या आहे. हवा, पाणी, जमीन आणि ध्वनी प्रदूषणामुळे मानवी जीवन धोक्यात आले आहे.

वाढते औद्योगिकीकरण, वाहनांचा अमर्याद वापर, जंगलतोड आणि प्लास्टिकचा अतिवापर ही प्रदूषणाची मुख्य कारणे आहेत. हवेतील विषारी वायूंमुळे श्वसनाचे विकार वाढत आहेत, तर दूषित पाण्यामुळे साथीचे रोग पसरत आहेत. ग्लोबल वार्मिंगसारख्या संकटाची जाणीव आता आपल्याला होऊ लागली आहे.

यावर उपाय काय? तर, प्रत्येकाने स्वतःपासून सुरुवात केली पाहिजे. 'झाडे लावा, झाडे जगवा' हा मंत्र फक्त कागदावर न राहता कृतीत आला पाहिजे. सार्वजनिक वाहनांचा वापर वाढवणे, प्लास्टिकचा वापर टाळणे, कचऱ्याचे योग्य व्यवस्थापन करणे हे उपाय तातडीने अमलात आणले पाहिजेत. निसर्गाचा समतोल राखला तरच मानवजात तग धरू शकेल. प्रदूषण मुक्तीची शपथ घेणे ही काळाची गरज आहे.