рдк्рд░рд╢्рди рез (Question 1)
(рдЕ) рдиीрдЪे рджिрдП рдЧрдП рдк्рд░рд╢्рдиों рдХे рдЙрдЪिрдд рдкрд░्рдпाрдп рдЪुрдирдХрд░ рдЙрдд्рддрд░ рд▓िрдЦिрдпे :
(i) рдЬрдм рд╣рдо рд╡्рдпाрдпाрдо рдХрд░рддे рд╣ैं, рддрдм рд╣рдоाрд░ी рдоाँрд╕рдкेрд╢िрдпाँ __________ рдк्рд░рдХाрд░ рдХा рд╢्рд╡рд╕рди рдХрд░рддी рд╣ैं।
- (рдЕ) рдЖрдХ्рд╕ीрд╢्рд╡рд╕рди
- (рдм) рдЕрдиाрдХ्рд╕ीрд╢्рд╡рд╕рди
- (рдХ) рдХिрдг्рд╡рди рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा
- (рдб) рдХ्рд░ेрдм рдЪрдХ्рд░
рдЙрдд्рддрд░: (рдм) рдЕрдиाрдХ्рд╕ीрд╢्рд╡рд╕рди
(ii) __________ рдк्рд░ाрдгी рдЕрдкрдиे рдЯूрдЯे рд╣ुрдП рд╢рд░ीрд░ рдХे рднाрдЧ рдХी рдкुрдиः рдиिрд░्рдоिрддी рдХрд░ рд╕рдХрддा рд╣ै।
- (рдЕ) рддिрд▓рдЪрдЯ्рдЯा
- (рдм) рдоेंрдврдХ
- (рдХ) рдЪिрдб़िрдпाँ
- (рдб) рд╕िрддाрд░ा рдордЫрд▓ी
рдЙрдд्рддрд░: (рдб) рд╕िрддाрд░ा рдордЫрд▓ी
(iii) рднाрд░рдд рд╕рд░рдХाрд░ рдиे NKM-16 рдЗрд╕ рдХाрд░्рдпрдХ्рд░рдо рдж्рд╡ाрд░ा __________ рд╡्рдпрд╡рд╕ाрдп рдХे рдЙрдд्рдкाрджрди рдоें рд╡ृрдж्рдзि рдХे рд▓िрдП рдк्рд░ोрдд्рд╕ाрд╣рди рджिрдпा рд╣ै।
- (рдЕ) рдордзुрдордХ्рд╖िрдХा рдкाрд▓рди
- (рдм) рдФрд╖рдзीрдп рд╡рдирд╕्рдкрддिрдпों рдХा рд░ोрдкрдг
- (рдХ) рдордд्рд╕्рдп рд╡्рдпрд╡рд╕ाрдп
- (рдб) рдлрд▓ рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдЙрдж्рдпोрдЧ
рдЙрдд्рддрд░: (рдХ) рдордд्рд╕्рдп рд╡्рдпрд╡рд╕ाрдп
(iv) рдЬिрд▓ा рд╕्рддрд░ рдЖрдкрджा рдк्рд░рдмंрдзрди рдФрд░ рдЖрдкрджा рдиिрд╡ाрд░рдг рдпोрдЬрдиाрдУं рдХी рдкрд░िрдкूрд░्рдгрддा рдХे рд▓िрдП __________ рдЬिрдо्рдоेрджाрд░ рд╣ोрддे рд╣ैं।
- (рдЕ) рдЬिрд▓ाрдзिрдХाрд░ी
- (рдм) рддрд╣рд╕ीрд▓рджाрд░
- (рдХ) рд╢िрдХ्рд╖ा рдЕрдзिрдХाрд░ी
- (рдб) рдоुрдЦ्рдп рдХाрд░्рдпрдХाрд░ी рдЕрдзिрдХाрд░ी
рдЙрдд्рддрд░: (рдЕ) рдЬिрд▓ाрдзिрдХाрд░ी
(╧Е) рдкрд╢्рдЪिрдо рдмंрдЧाрд▓ рдХा __________ рдмाрдШों рдХे рд▓िрдП рдЖрд░рдХ्рд╖िрдд рд╣ै।
- (рдЕ) рдоाрдирд╕ рдЕрднрдпाрд░рдг्рдп
- (рдм) рдкрд╢्рдЪिрдо рдШाрдЯ
- (рдХ) рдоोрд▓ाрдИ рдЬंрдЧрд▓
- (рдб) рд╕ुंрджрд░рдмрди рдЕрднрдпाрд░рдг्рдп
рдЙрдд्рддрд░: (рдб) рд╕ुंрджрд░рдмрди рдЕрднрдпाрд░рдг्рдп
(рдм) рдиिрдо्рдирд▓िрдЦिрдд рдк्рд░рд╢्рдиों рдХे рдЙрдд्рддрд░ рд▓िрдЦिрдпे :
(i) рдиिрдо्рди рд╡ाрдХ्рдп рд╕рдд्рдп рд╣ै рдпा рдЕрд╕рдд्рдп, рд▓िрдЦिрдпे : рдЙрдд्рдХ्рд░ांрддि рдЕрд░्рдеाрдд् рд╕рдЬीрд╡ों рдоें рдЕрдд्рдпंрдд рдзीрдоी рдЧрддि рд╕े рд╣ोрдиे рд╡ाрд▓ा рдХ्рд░рдоिрдХ рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рд╣ै।
рдЙрдд्рддрд░: рд╕рдд्рдп
(ii) рдХिрд╕ी рдПрдХ рд▓ैंрдЧिрдХ рд░ोрдЧ рдХा рдиाрдо рд▓िрдЦिрдпे।
рдЙрдд्рддрд░: рд╕िрдлिрд▓िрд╕ (рдпा рдЧोрдиोрд░िрдпा)
(iii) рдЕрд╕ंрдЧрдд рд╢рдм्рдж рд▓िрдЦिрдпे : рдЧुрдЯрдЦा, рдпोрдЧाрд╕рди, рд╢рд░ाрдм, рд╕िрдЧрд░ेрдЯ
рдЙрдд्рддрд░: рдпोрдЧाрд╕рди (рдЕрди्рдп рд╕рднी рдирд╢ीрд▓े/рд╣ाрдиिрдХाрд░рдХ рдкрджाрд░्рде рд╣ैं)।
(iv) рд░िрдХ्рдд рдЪौрдХрдЯ рдоें рдЙрдЪिрдд рдЙрдд्рддрд░ рд▓िрдЦिрдпे : рдмрд╣рддे рд╣ुрдП рдкрд╡рди рдХी рдЧрддिрдЬ рдКрд░्рдЬा → [ ______ ]
рдЙрдд्рддрд░: рдЯрд░्рдмाрдЗрди рдХी рдЧрддिрдЬ рдКрд░्рдЬा (рдпा рд╡िрдж्рдпुрдд рдКрд░्рдЬा)।
(╧Е) рдЙрдЪिрдд рдЬोрдб़ी рдоिрд▓ाрдЗрдпे :
| 'рдЕ' рд╕рдоूрд╣ | 'рдм' рд╕рдоूрд╣ |
|---|---|
| рдЭाрдпрд▓ीрдЯॉрд▓ | (b) рдоिрдаाрд╕ |
рдк्рд░рд╢्рди реи (Question 2)
(рдЕ) рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рдХाрд░рдг рд▓िрдЦिрдП (рдХोрдИ рджो) :
(i) рдордиुрд╖्рдп рдХे рд╢рд░ीрд░ рдХे рдХुрдЫ рдЕंрдЧ рдмрд╣ुрдоूрд▓्рдп рд╣ैं।
рдХाрд░рдг: рдоाрдирд╡ рд╢рд░ीрд░ рдХे рдХुрдЫ рдЕंрдЧ рдЬैрд╕े рд╡ृрдХ्рдХ (Kidney), рд╣ृрджрдп, рдпрдХृрдд рдФрд░ рдЖँрдЦें рдЬीрд╡рди рдХे рд▓िрдП рдЕрдд्рдпंрдд рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ैं। рдпрджि рдпे рдЕंрдЧ рд╡िрдлрд▓ рд╣ो рдЬाрддे рд╣ैं, рддो рд╡्рдпрдХ्рддि рдХा рдЬीрд╡рди рдЦрддрд░े рдоें рдкрдб़ рдЬाрддा рд╣ै। рдоृрдд्рдпु рдХे рдмाрдж (рдиेрдд्рд░рджाрди) рдпा рдЬीрд╡िрдд рд░рд╣рддे рд╣ुрдП (рдЬैрд╕े рдПрдХ рдХिрдбрдиी), рдЗрди рдЕंрдЧों рдХा рджाрди рдХрд░рдХे рдЬрд░ूрд░рддрдоंрдж рд░ोрдЧिрдпों рдХी рдЬाрди рдмрдЪाрдИ рдЬा рд╕рдХрддी рд╣ै। рдЙрдирдХी рдЗрд╕ рдЬीрд╡рдирджाрдпी рдЙрдкрдпोрдЧिрддा рдХे рдХाрд░рдг, рдЗрди рдЕंрдЧों рдХो рдмрд╣ुрдоूрд▓्рдп рдоाрдиा рдЬाрддा рд╣ै।
(ii) рдЬрд▓-рд╡िрдж्рдпुрдд рдКрд░्рдЬा, рд╕ौрд░ рдКрд░्рдЬा рдФрд░ рдкрд╡рди рдКрд░्рдЬा рдЗрди्рд╣ें рдиूрддрдиीрдХрд░рдгрдХ्рд╖рдо рдКрд░्рдЬा рдХрд╣ рд╕рдХрддे рд╣ैं।
рдХाрд░рдг: рдпे рдКрд░्рдЬा рд╕्рд░ोрдд (рдкाрдиी, рд╕ूрд░्рдп, рд╣рд╡ा) рдк्рд░рдХृрддि рдоें рдЕрд╕ीрдоिрдд рдоाрдд्рд░ा рдоें рдЙрдкрд▓рдм्рдз рд╣ैं рдФрд░ рдХрднी рд╕рдоाрдк्рдд рдирд╣ीं рд╣ोрддे। рдЗрдирдХा рдЙрдкрдпोрдЧ рдХрд░рдиे рдХे рдмाрдж рдпे рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рд░ूрдк рд╕े рдкुрдиः рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ो рдЬाрддे рд╣ैं। рдЗрд╕рдХे рдЕрд▓ाрд╡ा, рдпे рдк्рд░рджूрд╖рдг рд░рд╣िрдд рдФрд░ рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рдХे рдЕрдиुрдХूрд▓ рд╣ोрддे рд╣ैं। рдЗрд╕рд▓िрдП, рдЗрди्рд╣ें рдиूрддрдиीрдХрд░рдгрдХ्рд╖рдо (рдЕрдХ्рд╖рдп) рдКрд░्рдЬा рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै।
(iii) рд░ेрд╢ेрджाрд░ рдкрджाрд░्рде рдПрдХ рдорд╣рдд्рд╡ рдХा рдкोрд╖рдХрддрдд्рдд्рд╡ рд╣ै।
рдХाрд░рдг: рдпрдж्рдпрдкि рдоाрдирд╡ рд╢рд░ीрд░ рд░ेрд╢ेрджाрд░ рдкрджाрд░्рдеों (рдлाрдЗрдмрд░) рдХो рдкрдЪा рдирд╣ीं рд╕рдХрддा, рдлिрд░ рднी рдпे рдкाрдЪрди рдХ्рд░िрдпा рдоें рдмрд╣ुрдд рдорджрдж рдХрд░рддे рд╣ैं। рдпे рднोрдЬрди рдХो рдкाрдЪрди рддंрдд्рд░ рдоें рдЖрдЧे рдмрдв़ाрдиे рдФрд░ рдЕрдкрдЪिрдд рднोрдЬрди (рдорд▓) рдХो рд╢рд░ीрд░ рд╕े рдмाрд╣рд░ рдиिрдХाрд▓рдиे рдоें рд╕рд╣ाрдпрддा рдХрд░рддे рд╣ैं। рдЗрд╕рд╕े рдХрдм्рдЬ рдЬैрд╕ी рд╕рдорд╕्рдпाрдПँ рдирд╣ीं рд╣ोрддीं। рдЗрд╕рд▓िрдП, рдЗрди्рд╣ें рдПрдХ рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдкोрд╖рдХ рддрдд्рд╡ рдоाрдиा рдЬाрддा рд╣ै।
(рдм) рдиिрдо्рдирд▓िрдЦिрдд рдоें рд╕े рдХिрди्рд╣ीं рддीрди рдк्рд░рд╢्рдиों рдХे рдЙрдд्рддрд░ рд▓िрдЦिрдпे :
(i) рдЖрдХृрддि рдХा рдиिрд░ीрдХ्рд╖рдг рдХрд░рдХे рдиिрдо्рди рдк्рд░рд╢्рдиों рдХे рдЙрдд्рддрд░ рд▓िрдЦिрдпे :
(рдЕ) рдк्рд░ाрдгिрдпों рдХे рдиाрдо:
рдЖрдХृрддि 'A' : рдбрдХрдмिрд▓ рдк्рд▓ॅрдЯिрдкрд╕ (Duck-billed Platypus)
рдЖрдХृрддि 'B' : рд▓ंрдЧрдлिрд╢ (Lungfish)
(рдм) рдЙрдд्рдХ्рд░ांрддि рдХा рдк्рд░рдоाрдг:
рдпे рдк्рд░ाрдгी 'рдЬोрдб़рдиे рд╡ाрд▓ी рдХрдб़ी' (Connecting Links) рдХे рдЙрджाрд╣рд░рдг рд╣ैं।
рдЖрдХृрддि 'A' : рдбрдХрдмिрд▓ рдк्рд▓ॅрдЯिрдкрд╕ (Duck-billed Platypus)
рдЖрдХृрддि 'B' : рд▓ंрдЧрдлिрд╢ (Lungfish)
(рдм) рдЙрдд्рдХ्рд░ांрддि рдХा рдк्рд░рдоाрдг:
рдпे рдк्рд░ाрдгी 'рдЬोрдб़рдиे рд╡ाрд▓ी рдХрдб़ी' (Connecting Links) рдХे рдЙрджाрд╣рд░рдг рд╣ैं।
(ii) рддाрд▓िрдХा рдкूрд░्рдг рдХीрдЬिрдпे: рдмрд╣ुрдХोрд╢िрдХीрдп рд╕рдЬीрд╡ों рдоें рдЕрд▓ैंрдЧिрдХ рдк्рд░рдЬрдирди рдХे рдк्рд░рдХाрд░।
1. рдЦंрдбीрднрд╡рди (Fragmentation)
2. рдкुрдирд░्рдЬрдирди (Regeneration)
3. рдоुрдХुрд▓рди (Budding)
4. рд╢ाрдХीрдп рдк्рд░рдЬрдирди (Vegetative Propagation)
5. рдмीрдЬाрдгु рдиिрд░्рдоिрддी (Spore Formation)
2. рдкुрдирд░्рдЬрдирди (Regeneration)
3. рдоुрдХुрд▓рди (Budding)
4. рд╢ाрдХीрдп рдк्рд░рдЬрдирди (Vegetative Propagation)
5. рдмीрдЬाрдгु рдиिрд░्рдоिрддी (Spore Formation)
(iii) рдиिрдо्рдирд▓िрдЦिрдд рддाрд▓िрдХा рдкूрд░्рдг рдХीрдЬिрдпे :
| рдЕ.рдХ्рд░. | рд╕рд╣рднाрдЧी рд╕ूрдХ्рд╖्рдордЬीрд╡ | рдкेрдп рдкрджाрд░्рде рдХा рдиाрдо |
|---|---|---|
| 1. | рд▓ॅрдХ्рдЯोрдмॅрд╕ीрд▓рд╕ рдм्рд░ुрдИрд╕ | рдХॉрдлी |
| 2. | рдХॅрди्рдбीрдбा, рд╣ॅрди्рд╕ेрди्рдпुрд▓ा, рдкिрдЪिрдпा, рд╕ॅрдХрд░ोрдоाрдпрд╕िрд╕ | рдХोрдХो (Cocoa) |
| 3. | рд╕ॅрдХрд░ोрдоाрдпрд╕िрд╕ рд╕ेрд░ेрд╡्рд╣िрд╕ी | рд╡ाрдИрди |
| 4. | рд╕ॅрдХрд░ोрдоाрдпрд╕िрд╕ рд╕ेрд░ेрд╡्рд╣िрд╕ी | рд╕िрдбрд░ (Cider) |
(iv) рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рдк्рд░рд╢्рди рдХे рджो рдЙрджाрд╣рд░рдг рджीрдЬिрдпे :
(рдЕ) рдоोрдмाрдИрд▓ рдлोрди рдХे рдЕрдд्рдпрдзिрдХ рдЙрдкрдпोрдЧ рд╕े рд╣ोрдиे рд╡ाрд▓ी рд╢ाрд░ीрд░िрдХ рддрдХрд▓ीрдлें:
1. рд╕िрд░рджрд░्рдж / рдЕрдиिрдж्рд░ा
2. рдЖँрдЦों рдХी рд╕рдорд╕्рдпा / рдЬोрдб़ों рдХा рджрд░्рдж
(рдЖ) рд╕ाрдпрдмрд░ рдЕрдкрд░ाрдз рдХрдХ्рд╖ рдоें рдЖрдиे рд╡ाрд▓ी рдШрдЯрдиाрдПँ:
1. рд╣ैрдХिंрдЧ (рдмैंрдХ рдЦाрддे рд╕े рдкैрд╕े рдЪुрд░ाрдиा)
2. рдкрд╣рдЪाрди рдХी рдЪोрд░ी (Identity Theft) / рдбेрдЯा рдЪोрд░ी
1. рд╕िрд░рджрд░्рдж / рдЕрдиिрдж्рд░ा
2. рдЖँрдЦों рдХी рд╕рдорд╕्рдпा / рдЬोрдб़ों рдХा рджрд░्рдж
(рдЖ) рд╕ाрдпрдмрд░ рдЕрдкрд░ाрдз рдХрдХ्рд╖ рдоें рдЖрдиे рд╡ाрд▓ी рдШрдЯрдиाрдПँ:
1. рд╣ैрдХिंрдЧ (рдмैंрдХ рдЦाрддे рд╕े рдкैрд╕े рдЪुрд░ाрдиा)
2. рдкрд╣рдЪाрди рдХी рдЪोрд░ी (Identity Theft) / рдбेрдЯा рдЪोрд░ी
(╧Е) рдЖрдкрджा рдк्рд░рдмंрдзрди рдХे рджो рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рд▓िрдЦिрдпे।
1. рдЖрдкрджाрдУं рд╕े рд╣ोрдиे рд╡ाрд▓ी рдЬीрд╡िрдд рд╣ाрдиि рдХो рд░ोрдХрдиा рдФрд░ рд▓ोрдЧों рдХो рдмрдЪाрдиा।
2. рдЖрдкрджा рдЧ्рд░рд╕्рдд рд▓ोрдЧों рдХो рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╡рд╕्рддुрдПँ (рднोрдЬрди, рдкाрдиी, рджрд╡ा) рдЙрдкрд▓рдм्рдз рдХрд░ाрдиा рдФрд░ рдЙрдирдХा рдкुрдирд░्рд╡ाрд╕ рдХрд░рдиा।
2. рдЖрдкрджा рдЧ्рд░рд╕्рдд рд▓ोрдЧों рдХो рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╡рд╕्рддुрдПँ (рднोрдЬрди, рдкाрдиी, рджрд╡ा) рдЙрдкрд▓рдм्рдз рдХрд░ाрдиा рдФрд░ рдЙрдирдХा рдкुрдирд░्рд╡ाрд╕ рдХрд░рдиा।
рдк्рд░рд╢्рди рей (Question 3)
рдиिрдо्рдирд▓िрдЦिрдд рдк्рд░рд╢्рдиों рдоें рд╕े рдХिрди्рд╣ीं рдкाँрдЪ рдк्рд░рд╢्рдиों рдХे рдЙрдд्рддрд░ рд▓िрдЦिрдпे :
(i) рдЕंрддрд░ рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдХीрдЬिрдпे : рд▓ैंрдЧिрдХ рдк्рд░рдЬрдирди рддрдеा рдЕрд▓ैंрдЧिрдХ рдк्рд░рдЬрдирди।
| рд▓ैंрдЧिрдХ рдк्рд░рдЬрдирди | рдЕрд▓ैंрдЧिрдХ рдк्рд░рдЬрдирди |
|---|---|
| рдЗрд╕рдоें рджो рдЬрдирдХ (рдирд░ рдФрд░ рдоाрджा) рднाрдЧ рд▓ेрддे рд╣ैं। | рдЗрд╕рдоें рдХेрд╡рд▓ рдПрдХ рдЬрдирдХ рднाрдЧ рд▓ेрддा рд╣ै। |
| рдпुрдЧ्рдордХ (Gametes) рдХा рдиिрд░्рдоाрдг рд╣ोрддा рд╣ै। | рдпुрдЧ्рдордХ рдХा рдиिрд░्рдоाрдг рдирд╣ीं рд╣ोрддा। |
| рд╕ंрддाрди рдоें рдЖрдиुрд╡ंрд╢िрдХ рд╡िрд╡िрдзрддा рд╣ोрддी рд╣ै। | рд╕ंрддाрди рдЬрдирдХ рдХे рд╕рдоाрди (рдХ्рд▓ोрди) рд╣ोрддी рд╣ै। |
| рдпрд╣ рдПрдХ рдзीрдоी рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рд╣ै। | рдпрд╣ рдПрдХ рддीрд╡्рд░ рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рд╣ै। |
(ii) рдиिрдо्рдирд▓िрдЦिрдд рддाрд▓िрдХा рдкूрд░्рдг рдХीрдЬिрдпे (рд╢्рд╡рд╕рди/рдЧ्рд▓ाрдЗрдХोрд▓िрд╕िрд╕) :
(рдЕ) рд╕्рдиिрдЧ्рдз рдЕрдо्рд▓ (Fatty acids)
(рдм) рдЕрдоीрдиो рдЕрдо्рд▓ (Amino acids)
(рдХ) рдкाрдпрд░ुрд╡िрдХ рдЕрдо्рд▓ (Pyruvic acid)
(рдб) рдПрд╕िрдЯाрдЗрд▓ рдХो-рдПंрдЬाрдЗрдо-рдП (Acetyl Co-A)
(рдЗ) рдХ्рд░ेрдм рдЪрдХ्рд░ (Krebs Cycle)
(рдИ) $CO_2 + H_2O + \text{рдКрд░्рдЬा}$
(рдм) рдЕрдоीрдиो рдЕрдо्рд▓ (Amino acids)
(рдХ) рдкाрдпрд░ुрд╡िрдХ рдЕрдо्рд▓ (Pyruvic acid)
(рдб) рдПрд╕िрдЯाрдЗрд▓ рдХो-рдПंрдЬाрдЗрдо-рдП (Acetyl Co-A)
(рдЗ) рдХ्рд░ेрдм рдЪрдХ्рд░ (Krebs Cycle)
(рдИ) $CO_2 + H_2O + \text{рдКрд░्рдЬा}$
(iii) рдиिрдо्рди рдк्рд░рд╢्рдиों рдХे рдЙрдд्рддрд░ рд▓िрдЦिрдпे (рдЕрд╡рд╢ेрд╖ांрдЧ) :
(рдЕ) рдЕрд╡рд╢ेрд╖ांрдЧ рдХ्рдпा рд╣ैं? рд╕рдЬीрд╡ों рдоें рдирд╖्рдЯ рд╣ोрдиे рд╡ाрд▓े рдпा рдЕрдкूрд░्рдг рд╡िрдХрд╕िрдд рдиिрд░ुрдкрдпोрдЧी рдЕंрдЧों рдХो рдЕрд╡рд╢ेрд╖ांрдЧ рдХрд╣рддे рд╣ैं।
(рдм) рдоाрдирд╡ीрдп рд╢рд░ीрд░ рдоें рдкाрдП рдЬाрдиे рд╡ाрд▓े рдХिрди्рд╣ीं рджो рдЕрд╡рд╢ेрд╖ांрдЧों рдХे рдиाрдо рд▓िрдЦिрдпे। рдЕрдкेंрдбिрдХ्рд╕ (Appendix), рдкूँрдЫ рдХी рд╣рдб्рдбी (Coccyx), рдЕрдХ्рдХрд▓ рджाрдв़ (Wisdom teeth), рдХाрди рдХी рдоांрд╕рдкेрд╢िрдпाँ।
(рдХ) рдЙрди рджो рдЕрд╡рд╢ेрд╖ांрдЧों рдХे рдиाрдо рд▓िрдЦिрдпे рдЬो рдоाрдирд╡ рдХे рд▓िрдП рдиिрд░ुрдкрдпोрдЧी рдкрд░ंрддु рдЕрди्рдп рдк्рд░ाрдгिрдпों рдХे рд▓िрдП рдЙрдкрдпुрдХ्рдд рд╣ैं। рдЕрдкेंрдбिрдХ्рд╕ (рдЬुрдЧाрд▓ी рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓े рдЬाрдирд╡рд░ों рдоें рдЙрдкрдпोрдЧी), рдХाрди рдХी рдоांрд╕рдкेрд╢िрдпाँ (рдмंрджрд░ों рдоें рдЙрдкрдпोрдЧी)।
(рдм) рдоाрдирд╡ीрдп рд╢рд░ीрд░ рдоें рдкाрдП рдЬाрдиे рд╡ाрд▓े рдХिрди्рд╣ीं рджो рдЕрд╡рд╢ेрд╖ांрдЧों рдХे рдиाрдо рд▓िрдЦिрдпे। рдЕрдкेंрдбिрдХ्рд╕ (Appendix), рдкूँрдЫ рдХी рд╣рдб्рдбी (Coccyx), рдЕрдХ्рдХрд▓ рджाрдв़ (Wisdom teeth), рдХाрди рдХी рдоांрд╕рдкेрд╢िрдпाँ।
(рдХ) рдЙрди рджो рдЕрд╡рд╢ेрд╖ांрдЧों рдХे рдиाрдо рд▓िрдЦिрдпे рдЬो рдоाрдирд╡ рдХे рд▓िрдП рдиिрд░ुрдкрдпोрдЧी рдкрд░ंрддु рдЕрди्рдп рдк्рд░ाрдгिрдпों рдХे рд▓िрдП рдЙрдкрдпुрдХ्рдд рд╣ैं। рдЕрдкेंрдбिрдХ्рд╕ (рдЬुрдЧाрд▓ी рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓े рдЬाрдирд╡рд░ों рдоें рдЙрдкрдпोрдЧी), рдХाрди рдХी рдоांрд╕рдкेрд╢िрдпाँ (рдмंрджрд░ों рдоें рдЙрдкрдпोрдЧी)।
(iv) рдиिрдо्рдирд▓िрдЦिрдд рдк्рд░рд╡ाрд╣ рдЖрдХृрддि рдкूрд░्рдг рдХीрдЬिрдпे (рдКрд╖्рдоीрдп рд╡िрдж्рдпुрдд) :
(рдЕ) рдКрд╖्рдоीрдп рдКрд░्рдЬा рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд рд╡िрдж्рдпुрдд рдКрд░्рдЬा рдиिрд░्рдоिрддी:
рдИंрдзрди рдХोрдпрд▓ा → [рдкाрдиी рд╕े рднाрдк рдмрдиाрдиे рдХे рд▓िрдП рдмॉрдпрд▓рд░] → [рднाрдк рдкрд░ рдЪрд▓рдиे рд╡ाрд▓ा рдЯрд░्рдмाрдЗрди] → рдЬрдиिрдд्рд░ → рд╡िрдж्рдпुрдд рдКрд░्рдЬा
(рдм) рдКрд╖्рдоीрдп рд╡िрдж्рдпुрдд рдиिрд░्рдоिрддी рдХेंрдж्рд░ рдоें рдКрд░्рдЬा рд░ूрдкांрддрд░рдг:
рдХोрдпрд▓े рдХी рд░ाрд╕ाрдпрдиिрдХ рдКрд░्рдЬा → [рдКрд╖्рдоीрдп рдКрд░्рдЬा] → [рднाрдк рдХी рдЧрддिрдЬ рдКрд░्рдЬा] → [рдЯрд░्рдмाрдЗрди рдХी рдЧрддिрдЬ рдКрд░्рдЬा] → рд╡िрдж्рдпुрдд рдКрд░्рдЬा
рдИंрдзрди рдХोрдпрд▓ा → [рдкाрдиी рд╕े рднाрдк рдмрдиाрдиे рдХे рд▓िрдП рдмॉрдпрд▓рд░] → [рднाрдк рдкрд░ рдЪрд▓рдиे рд╡ाрд▓ा рдЯрд░्рдмाрдЗрди] → рдЬрдиिрдд्рд░ → рд╡िрдж्рдпुрдд рдКрд░्рдЬा
(рдм) рдКрд╖्рдоीрдп рд╡िрдж्рдпुрдд рдиिрд░्рдоिрддी рдХेंрдж्рд░ рдоें рдКрд░्рдЬा рд░ूрдкांрддрд░рдг:
рдХोрдпрд▓े рдХी рд░ाрд╕ाрдпрдиिрдХ рдКрд░्рдЬा → [рдКрд╖्рдоीрдп рдКрд░्рдЬा] → [рднाрдк рдХी рдЧрддिрдЬ рдКрд░्рдЬा] → [рдЯрд░्рдмाрдЗрди рдХी рдЧрддिрдЬ рдКрд░्рдЬा] → рд╡िрдж्рдпुрдд рдКрд░्рдЬा
(╧Е) рдХोрд╖्рдардХ рдоें рджिрдП рдЧрдП рдкрд░्рдпाрдпों рдоें рд╕े рдЙрдЪिрдд рдкрд░्рдпाрдп рдЪुрдирдХрд░ рдиिрдо्рди рдкрд░िрдЪ्рдЫेрдж рдкूрд░्рдг рдХीрдЬिрдпे :
рджुрдиिрдпाрднрд░ рдоें рдмрдб़ी рдоाрдд्рд░ा рдоें рдЙрдкрд▓рдм्рдз рдЧाрдп рдХे рджूрдз рдХा рдЗрд╕्рддेрдоाрд▓ рдХрд░ рдкрдиीрд░ рдмрдиाрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рд╕рдмрд╕े рдкрд╣рд▓े рджूрдз рдХा рд░ाрд╕ाрдпрдиिрдХ рдФрд░ рд╕ूрдХ्рд╖्рдордЬैрд╡िрдХ (microbiological) рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг рд╣ोрддा рд╣ै। рджूрдз рдоें рд▓ॅрдХ्рдЯोрдмॅрд╕िрд▓рд╕ рд▓ॅрдХ्рдЯिрд╕, рд▓ॅрдХ्рдЯोрдмॅрд╕िрд▓рд╕ рдХ्рд░िрдоॉрд░िрд╕ (Lactobacillus cremoris) рдФрд░ рд╕्рдЯ्рд░ेрдк्рдЯोрдХॉрдХрд╕ рдерд░्рдоोрдлिрд▓ीрд╕ рдпे рд╕ूрдХ्рд╖्рдордЬीрд╡ рддрдеा рд░ंрдЧ рдоिрд▓ाрдП рдЬाрддे рд╣ैं рдЬिрд╕рд╕े рджूрдз рдоें рдЦрдЯ्рдЯाрдкрди рдЖрддा рд╣ै। рдЙрд╕рдХे рдмाрдж рджрд╣ी рдоें рд╕्рдеिрдд рдкाрдиी рдиिрдХाрд▓рдиे рдХे рд▓िрдП рдЙрд╕े рдФрд░ рдЧाрдв़ा рд╣ोрдиा рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ोрддा рд╣ै। рдЗрд╕рдХे рд▓िрдП рдЬाрдирд╡рд░ों рдХे рдЕрди्рдирдирд▓िрдХा рд╕े рдк्рд░ाрдк्рдд рд░ेрдиेрдЯ (rennet) рдк्рд░рдХिрдг्рд╡ рдкрд╣рд▓े рд╣ी рд╕े рдЙрдкрдпोрдЧ рдоें рд▓ाрдпा рдЬाрддा рдеा; рдкрд░ рдЖрдЬрдХрд▓ рдХрд╡рдХों рд╕े рдк्рд░ाрдк्рдд рдк्рд░ोрдЯीрдПрдЬ (Protease) рдиाрдордХ рдк्рд░рдХिрдг्рд╡ рдХा рдЙрдкрдпोрдЧ рдХрд░ рд╢ाрдХाрд╣ाрд░ी рдкрдиीрд░ рдмрдирддा рд╣ै।
(vi) рд╕ंрдХ्рд╖िрдк्рдд рдЯिрдк्рдкрдгी рд▓िрдЦिрдпे : рдФрд╖рдзीрдп рд╡рдирд╕्рдкрддी рдХा рдорд╣рдд्рдд्рд╡।
рднाрд░рдд рдоें рдЖрдпुрд░्рд╡ेрдж рдХी рдПрдХ рдорд╣ाрди рдкрд░ंрдкрд░ा рд╣ै, рдЬिрд╕рдоें рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рд╕ंрд╕ाрдзрдиों рдХा рдЙрдкрдпोрдЧ рдХрд░рдХे рд░ोрдЧों рдХा рдЗрд▓ाрдЬ рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рдЗрд╕рдоें рдФрд╖рдзीрдп рд╡рдирд╕्рдкрддिрдпों рдХा рдмрд╣ुрдд рдорд╣рдд्рд╡ рд╣ै। рдЙрджाрд╣рд░рдг рдХे рд▓िрдП, рд╕рд░्рджी-рдЦाँрд╕ी рдХे рд▓िрдП рдЕрдбुрд▓рд╕ा, рд░ोрдЧ рдк्рд░рддिрд░ोрдзрдХ рдХ्рд╖рдорддा рдмрдв़ाрдиे рдХे рд▓िрдП рддुрд▓рд╕ी, рдФрд░ рд╢рдХ्рддि рдХे рд▓िрдП рдЕрд╢्рд╡рдЧंрдзा рдХा рдЙрдкрдпोрдЧ рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рдЗрди рд╡рдирд╕्рдкрддिрдпों рдХा рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ै рдХ्рдпोंрдХि рдЗрдирдХे рдЙрдкрдЪाрд░ рдХे рдХोрдИ рджुрд╖्рдк्рд░рднाрд╡ (Side-effects) рдирд╣ीं рд╣ोрддे।
(vii) рдЕрди्рдп рд▓ोрдЧों рд╕े рд╕ुрд╕ंрд╡ाрдж рдХрд░рдиे рдХा рдорд╣рдд्рд╡ рдмрддाрдЗрдпे।
рджूрд╕рд░ों рдХे рд╕ाрде рдЕрдЪ्рдЫा рд╕ंрд╡ाрдж рд░рдЦрдиे рд╕े рд╣рдо рдЕрдкрдиी рднाрд╡рдиाрдУं, рд╡िрдЪाрд░ों рдФрд░ рд╕рдорд╕्рдпाрдУं рдХो рд╡्рдпрдХ्рдд рдХрд░ рд╕рдХрддे рд╣ैं। рдЗрд╕рд╕े рдоाрдирд╕िрдХ рддрдиाрд╡ рдХрдо рд╣ोрддा рд╣ै। рдоाрддा-рдкिрддा, рдоिрдд्рд░ों рдФрд░ рд╢िрдХ्рд╖рдХों рдХे рд╕ाрде рдЦुрд▓рдХрд░ рдмाрдд рдХрд░рдиे рд╕े рдХрдаिрди рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпों рдоें рдорджрдж рдоिрд▓рддी рд╣ै рдФрд░ рдЕрд╡рд╕ाрдж (Depression) рдЬैрд╕ी рд╕рдорд╕्рдпाрдУं рд╕े рдмрдЪा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै। рдЕрдЪ्рдЫे рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп рдХे рд▓िрдП рд╕ंрд╡ाрдж рдЕрдд्рдпंрдд рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ै।
(viii) рдиिрдо्рди рдЖрдкрджाрдУं рдХे рдк्рд░рдХाрд░ рдкрд╣рдЪाрдиिрдпे рдФрд░ рдкрд░िрдгाрдо рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдХीрдЬिрдпे :
| рдШрдЯрдиा | рдЖрдкрджा рдХा рдк्рд░рдХाрд░ | рдкрд░िрдгाрдо |
|---|---|---|
| (рдЕ) рдЖрддंрдХрд╡ाрдж | рдоाрдирд╡ рдиिрд░्рдоिрдд (рдЬाрдирдмूрдЭрдХрд░) | рдЬрдирд╣ाрдиि, рд╕ंрдкрдд्рддि рдХा рдиुрдХрд╕ाрди, рднрдп рдХा рд╡ाрддाрд╡рд░рдг। |
| (рдм) рджाрд╡ाрдирд▓ (рд╡рди рдХी рдЖрдЧ) | рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рдпा рдоाрдирд╡ рдиिрд░्рдоिрдд | рдЬैрд╡ рд╡िрд╡िрдзрддा рдХा рдиाрд╢, рд╡ाрдпु рдк्рд░рджूрд╖рдг। |
| (рдХ) рдЪोрд░ी | рдоाрдирд╡ рдиिрд░्рдоिрдд (рдЬाрдирдмूрдЭрдХрд░) | рдЖрд░्рдеिрдХ рдиुрдХрд╕ाрди, рдоाрдирд╕िрдХ рддрдиाрд╡। |
рдк्рд░рд╢्рди рек (Question 4)
рдиिрдо्рдирд▓िрдЦिрдд рдоें рд╕े рдХिрд╕ी рдПрдХ рдк्рд░рд╢्рди рдХो рд╣рд▓ рдХीрдЬिрдпे :
(i) 'рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рд╕ंрд╡рд░्рдзрди рдоें рдоेрд░ी рднूрдоिрдХा' рдХो рджрд░्рд╢ाрдиे рд╡ाрд▓ी рддाрд▓िрдХा рдкूрд░्рдг рдХीрдЬिрдпे :
рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рд╕ंрд╡рд░्рдзрди рдоें рдоेрд░ी рднूрдоिрдХा:
- рд╕ंрднाрд▓рдиा (Conservation): рдЙрдкрд▓рдм्рдз рд╕ंрд╕ाрдзрдиों рдХो рд╕ंрднाрд▓рдХрд░ рд░рдЦрдиा।
- рдиिрдпंрдд्рд░рдг (Control): рдиुрдХрд╕ाрди рд░ोрдХрдиा; рд╣ाрдиिрдХाрд░рдХ рдЧрддिрд╡िрдзिрдпों рдХो рд░ोрдХрдиा।
- рдиिрд░्рдоिрддी (Production): рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рдХे рдиुрдХрд╕ाрди рд╣ुрдП рдШрдЯрдХों рдХा рдкुрдирд░ुрдЬ्рдЬीрд╡рди рдХрд░рдиा; рдирд╡рдиिрд░्рдоिрддी рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХрд░рдиा।
- рдк्рд░рд╕ाрд░ (Awareness): рд╢िрдХ्рд╖ा, рдоाрд░्рдЧрджрд░्рд╢рди, рдЬाрдЧрд░ूрдХрддा, рдЕрдиुрдХрд░рдг, рд╕ंрдЧрдарди, рдФрд░ рднाрдЧीрджाрд░ी рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдЬाрдЧрд░ूрдХрддा рдлैрд▓ाрдиा।
- рдк्рд░рддिрдмंрдз (Prevention): рд╕ंрднाрд╡िрдд рдЦрддрд░ों рдХो рд░ोрдХрдиा; рдирдИ рдпोрдЬрдиाрдУं рдХा рдиिрд░्рдоाрдг рдХрд░рдиा।
- рдЬрддрди (Preservation): рдЬो рдмрдЪा рд╣ै рдЙрд╕े рд╕ुрд░рдХ्рд╖िрдд рд░рдЦрдиा; рдЬैрд╡ рд╡िрд╡िрдзрддा рдХा рдЬрддрди рдХрд░рдиा।
(ii) рдиीрдЪे рджी рдЧрдИ рдЖрдХृрддिрдпों рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рдк्рд░рд╢्рдиों рдХे рдЙрдд्рддрд░ рд▓िрдЦिрдпे (рдЖрдХृрддि 'рдЕ' - рдордЫрд▓ी, рдЖрдХृрддि 'рдм' - рдХрдмूрддрд░) :
(рдЕ) рдЙрдкрд░्рдпुрдХ्рдд рдЖрдХृрддि рдоें рджрд░्рд╢ाрдпे рдЧрдпे рдк्рд░ाрдгिрдпों рдХे рд╡рд░्рдЧ рд▓िрдЦिрдпे।
рдЖрдХृрддि 'рдЕ' (рдордЫрд▓ी) рдХा рд╡рд░्рдЧ: рдордд्рд╕्рдп (Pisces)।
рдЖрдХृрддि 'рдм' (рдХрдмूрддрд░) рдХा рд╡рд░्рдЧ: рдкрдХ्рд╖ी (Aves)।
(рдм) рдЗрди рдк्рд░ाрдгिрдпों рдоें рдЕрдиुрдХूрд▓рди рдХी рджृрд╖्рдЯि рд╕े рдХौрдирд╕ी рд╕рдоाрдирддाрдпें рджिрдЦाрдИ рджेрддी рд╣ैं ?
рджोрдиों рдк्рд░ाрдгिрдпों рдХा рд╢рд░ीрд░ рдиौрдХाрдХाрд░ (Spindle-shaped / Streamlined) рд╣ोрддा рд╣ै। рдпрд╣ рдЖрдХाрд░ рдЙрди्рд╣ें рдкाрдиी рдоें рддैрд░рддे рд╕рдордп рдпा рд╣рд╡ा рдоें рдЙрдб़рддे рд╕рдордп рдШрд░्рд╖рдг (рд╡िрд░ोрдз) рдХो рдХрдо рдХрд░рдиे рдоें рдорджрдж рдХрд░рддा рд╣ै।
(рдХ) рдЗрди рдк्рд░ाрдгिрдпों рдоें рд╕рдоाрдирддाрдпें рд╣ोрдиे рдкрд░ рднी рдЙрдирдХा рд╡рд░्рдЧीрдХрд░рдг рднिрди्рди рд╡рд░्рдЧ рдоें рдХ्рдпों рдХिрдпा рд╣ै ?
рдпрдж्рдпрдкि рдЙрдирдХा рдЖрдХाрд░ рд╕рдоाрди рд╣ै, рдлिрд░ рднी рдЙрдирдоें рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдЕंрддрд░ рд╣ैं:
рдЖрдХृрддि 'рдЕ' (рдордЫрд▓ी) рдХा рд╡рд░्рдЧ: рдордд्рд╕्рдп (Pisces)।
рдЖрдХृрддि 'рдм' (рдХрдмूрддрд░) рдХा рд╡рд░्рдЧ: рдкрдХ्рд╖ी (Aves)।
(рдм) рдЗрди рдк्рд░ाрдгिрдпों рдоें рдЕрдиुрдХूрд▓рди рдХी рджृрд╖्рдЯि рд╕े рдХौрдирд╕ी рд╕рдоाрдирддाрдпें рджिрдЦाрдИ рджेрддी рд╣ैं ?
рджोрдиों рдк्рд░ाрдгिрдпों рдХा рд╢рд░ीрд░ рдиौрдХाрдХाрд░ (Spindle-shaped / Streamlined) рд╣ोрддा рд╣ै। рдпрд╣ рдЖрдХाрд░ рдЙрди्рд╣ें рдкाрдиी рдоें рддैрд░рддे рд╕рдордп рдпा рд╣рд╡ा рдоें рдЙрдб़рддे рд╕рдордп рдШрд░्рд╖рдг (рд╡िрд░ोрдз) рдХो рдХрдо рдХрд░рдиे рдоें рдорджрдж рдХрд░рддा рд╣ै।
(рдХ) рдЗрди рдк्рд░ाрдгिрдпों рдоें рд╕рдоाрдирддाрдпें рд╣ोрдиे рдкрд░ рднी рдЙрдирдХा рд╡рд░्рдЧीрдХрд░рдг рднिрди्рди рд╡рд░्рдЧ рдоें рдХ्рдпों рдХिрдпा рд╣ै ?
рдпрдж्рдпрдкि рдЙрдирдХा рдЖрдХाрд░ рд╕рдоाрди рд╣ै, рдлिрд░ рднी рдЙрдирдоें рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдЕंрддрд░ рд╣ैं:
- рд╢्рд╡рд╕рди: рдордЫрд▓िрдпाँ рдЧрд▓рдлрдб़ों (Gills) рд╕े рд╕ाँрд╕ рд▓ेрддी рд╣ैं, рдЬрдмрдХि рдкрдХ्рд╖ी рдлेрдлрдб़ों (Lungs) рд╕े।
- рдЖрд╡ाрд╕: рдордЫрд▓िрдпाँ рдЬрд▓рдЪрд░ рд╣ैं, рдкрдХ्рд╖ी рдЦेрдЪрд░/рднूрдЪрд░ рд╣ैं।
- рдд्рд╡рдЪा: рдордЫрд▓िрдпों рдкрд░ рд╢рд▓्рдХ (Scales) рд╣ोрддे рд╣ैं, рдкрдХ्рд╖िрдпों рдкрд░ рдкंрдЦ (Feathers) рд╣ोрддे рд╣ैं।
- рд░рдХ्рдд: рдордЫрд▓िрдпाँ рдЕрд╕рдорддाрдкी (Cold-blooded) рд╣ोрддी рд╣ैं, рдЬрдмрдХि рдкрдХ्рд╖ी рд╕рдорддाрдкी (Warm-blooded) рд╣ोрддे рд╣ैं।
рдЙрдд्рддрд░:
рдЙрдд्рддрд░: