Showing posts with label HSC 2025. Show all posts
Showing posts with label HSC 2025. Show all posts

HSC 12th Chemistry Board Question Paper Solution 2025 (Hindi Medium)

рд░рд╕ाрдпрдирд╢ाрд╕्рдд्рд░ (Chemistry 55) Board Paper Solution

HSC 12th Board Exam 2025 | Day 08 | Set J-305 (H) | Hindi Medium

рдк्рд░рд╢्рди рдкрдд्рд░ рдХा рд╡िрд╡рд░рдг (Paper Details)

рд╡िрд╖рдп: рд░рд╕ाрдпрдирд╢ाрд╕्рдд्рд░ (Chemistry 55)

рд╡рд░्рд╖: 2025

рдЕрдзिрдХрддрдо рдЕंрдХ: 70

рд╕рдордп: 3 рдШंрдЯे


рджी рдЧрдИ рдЬाрдирдХाрд░ी (Given Data):

  • \( R = 8.314 \text{ J/K/mol} \)
  • Na рдХा рдкрд░рдоाрдгु рднाрд░ = 23
  • рдЬрд▓ рдХा \( K_f = 1.86 \text{ K kg mol}^{-1} \)
  • \( 1F = 96500 \text{ C} \)
  • \( N_A = 6.022 \times 10^{23} \)
рд╡िрднाрдЧ - рдЕ (SECTION - A)
рдк्рд░. рез. рдиिрдо्рдирд▓िрдЦिрдд рдмрд╣ुрд╡िрдХрд▓्рдк рдк्рд░рдХाрд░ рдХे рдк्рд░рд╢्рдиों рдХे рд╕рд╣ी рдЙрдд्рддрд░ рдЪुрдирдХрд░ рд▓िрдЦें : [резреж]

(i) ______ рдоें рд╢ॉрдЯ्рдХी рджोрд╖ (Schottky defect) рдирд╣ीं рджेрдЦा рдЬाрддा рд╣ै।

  • (рдЕ) NaCl
  • (рдм) KCl
  • (рдХ) AgBr
  • (рдб) NiO
рдЙрдд्рддрд░: (рдб) NiO

рд╕्рдкрд╖्рдЯीрдХрд░рдг: рд╢ॉрдЯ्рдХी рджोрд╖ рдЙрди рдЖрдпрдиिрдХ рдаोрд╕ों рдоें рдкाрдпा рдЬाрддा рд╣ै рдЬिрдирдоें рдзрдиाрдпрди рдФрд░ рдЛрдгाрдпрди рдХा рдЖрдХाрд░ рд▓рдЧрднрдЧ рд╕рдоाрди рд╣ोрддा рд╣ै (рдЬैрд╕े NaCl, KCl, AgBr)। NiO рдоें рдзाрддु рди्рдпूрдирддा рджोрд╖ (Metal deficiency defect) рдкाрдпा рдЬाрддा рд╣ै।


(ii) рдпрджि рдЬрд▓ рдХा \( K_f \) 1.86 K kg mol\(^{-1}\) рд╣ै рддो рдпूрд░िрдпा рдХे 0.1m рдЬрд▓ीрдп рд╡िрд▓рдпрди рдХा рд╣िрдоांрдХ (freezing point) рдХिрддрдиा рд╣ोрдЧा?

  • (рдЕ) 1.86 ┬║C
  • (рдм) –1.86 ┬║C
  • (рдХ) 0.186 ┬║C
  • (рдб) –0.186 ┬║C
рдЙрдд्рддрд░: (рдб) –0.186 ┬║C

рд╕्рдкрд╖्рдЯीрдХрд░рдг: $$ \Delta T_f = K_f \times m \times i $$ рдпूрд░िрдпा рдПрдХ рд╡िрдж्рдпुрдд рдЕрдирдкрдШрдЯ्рдп (non-electrolyte) рд╣ै, рдЗрд╕рд▓िрдП \( i = 1 \)। $$ \Delta T_f = 1.86 \times 0.1 \times 1 = 0.186 \text{ K} $$ рд╡िрд▓рдпрди рдХा рд╣िрдоांрдХ: $$ T_f = T_f^0 - \Delta T_f = 0^\circ\text{C} - 0.186^\circ\text{C} = -0.186^\circ\text{C} $$


(iii) рдУрдЬ़ोрди рдкрд░рдд рдХा рдХ्рд╖рд░рдг (depletion) ______ рдж्рд╡ाрд░ा рд╣ोрддा рд╣ै।

  • (рдЕ) NO
  • (рдм) NO\(_2\)
  • (рдХ) NO\(_3\)
  • (рдб) N\(_2\)O\(_5\)
рдЙрдд्рддрд░: (рдЕ) NO

рд╕्рдкрд╖्рдЯीрдХрд░рдг: рдиाрдЗрдЯ्рд░िрдХ рдСрдХ्рд╕ाрдЗрдб (NO) рдУрдЬ़ोрди рдХे рд╕ाрде рдЕрднिрдХ्рд░िрдпा рдХрд░рдХे рдЙрд╕рдХा рдХ्рд╖рд░рдг рдХрд░рддा рд╣ै: \( \text{NO} + \text{O}_3 \rightarrow \text{NO}_2 + \text{O}_2 \)।


(iv) рдЬрдм рдЕрддिрд░िрдХ्рдд AgNO\(_3\) рдХो рд╕ंрдХुрд▓ (complex) рдоें рдоिрд▓ाрддे рд╣ैं рддो рдПрдХ рдоोрд▓ AgCl рдЙрдкрдЬрддा (precipitate) рд╣ै। рд╕ंрдХुрд▓ рдХा рд╕ूрдд्рд░ рд╣ोрдЧा?

  • (рдЕ) [CoCl\(_2\) (NH\(_3\))\(_4\)]Cl
  • (рдм) [CoCl (NH\(_3\))\(_5\)]Cl\(_2\)
  • (рдХ) [CoCl\(_3\) (NH\(_3\))\(_3\)]
  • (рдб) [Co (NH\(_3\))\(_6\)]Cl\(_3\)
рдЙрдд्рддрд░: (рдЕ) [CoCl\(_2\) (NH\(_3\))\(_4\)]Cl

рд╕्рдкрд╖्рдЯीрдХрд░рдг: 1 рдоोрд▓ AgCl рдХे рдЕрд╡рдХ्рд╖ेрдкрдг рдХा рдЕрд░्рде рд╣ै рдХि рд╕рдорди्рд╡рдп рдоंрдбрд▓ (coordination sphere) рдХे рдмाрд╣рд░ рдХेрд╡рд▓ 1 рдХ्рд▓ोрд░ाрдЗрдб рдЖрдпрди рдЙрдкрд╕्рдеिрдд рд╣ै।


(v) 4 рдоोрд▓ рдХे рд╕рд▓्рдлрд░ рдбाрдЗрдСрдХ्рд╕ाрдЗрдб рд╕े рд╕рд▓्рдлрд░ рдЯ्рд░ाрдЗрдСрдХ्рд╕ाрдЗрдб рдХे рдСрдХ्рд╕ीрдХрд░рдг (oxidation) рдХे рд▓िрдП \( \Delta n_g \) рдХा рдоाрди ______ рд╣ै?

  • (рдЕ) – 2
  • (рдм) 2
  • (рдХ) – 4
  • (рдб) 4
рдЙрдд्рддрд░: (рдЕ) – 2

рд╕्рдкрд╖्рдЯीрдХрд░рдг: рдЕрднिрдХ्рд░िрдпा: \( 4\text{SO}_2(g) + 2\text{O}_2(g) \rightarrow 4\text{SO}_3(g) \) $$ \Delta n_g = (\text{рдЧैрд╕ीрдп рдЙрдд्рдкाрджों рдХे рдоोрд▓}) - (\text{рдЧैрд╕ीрдп рдЕрднिрдХाрд░рдХों рдХे рдоोрд▓}) $$ $$ \Delta n_g = 4 - (4 + 2) = 4 - 6 = -2 $$


(vi) рдиिрдо्рдирд▓िрдЦिрдд рдоें рд╕े рдПрдХ рдЖрдпाрдоी (one dimensional) рдиैрдиो рд╕ंрд░рдЪрдиा рд╣ै?

  • (рдЕ) рдиैрдиोрдХрдг
  • (рдм) рдиैрдиोрдЯ्рдпूрдм
  • (рдХ) рдиैрдиोрдлिрд▓्рдо
  • (рдб) рдиैрдиोрд░ॉрдб्рд╕
рдЙрдд्рддрд░: (рдм) рдиैрдиोрдЯ्рдпूрдм

рд╕्рдкрд╖्рдЯीрдХрд░рдг: рдиैрдиोрдЯ्рдпूрдм्рд╕ рдФрд░ рдиैрдиोрд╡ाрдпрд░्рд╕ рдХो рдПрдХ рдЖрдпाрдоी (1D) рдиैрдиो рд╕ंрд░рдЪрдиाрдУं рдХे рд░ूрдк рдоें рд╡рд░्рдЧीрдХृрдд рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै।


(vii) рд╡िрдж्рдпुрдд рдЕрдкрдШрдЯ्рдп рдХी рд╕ांрдж्рд░рддा рдПрд╡ं рд╡िрдпोрдЬрдиांрд╢ (degree of dissociation) рдоें рд╕ंрдмंрдз рдХौрди рд╕ा рд╕ूрдд्рд░ рджрд░्рд╢ाрддा рд╣ै?

  • (рдЕ) \( c = \sqrt{\frac{K_a}{\alpha}} \)
  • (рдм) \( \alpha = \sqrt{\frac{K_a}{c}} \)
  • (рдХ) \( c = \sqrt{K_a \alpha} \)
  • (рдб) \( c = \sqrt{\frac{\alpha}{K_a}} \)
рдЙрдд्рддрд░: (рдм) \( \alpha = \sqrt{\frac{K_a}{c}} \)

рд╕्рдкрд╖्рдЯीрдХрд░рдг: рдУрд╕्рдЯрд╡ाрд▓्рдб рдХे рддрдиुрддा рдиिрдпрдо (Ostwald's dilution law) рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░, \( K_a = \alpha^2 c \), рдЕрддः \( \alpha = \sqrt{\frac{K_a}{c}} \)।


(viii) рдиिрдо्рдирд▓िрдЦिрдд рдоें рд╕े рдЕрдзिрдХрддрдо рдЕрдо्рд▓ीрдп (acidic) рдпौрдЧिрдХ рд╣ै?

  • (рдЕ) m-Hydroxybenzoic acid (рдоेрдЯा-рд╣ाрдЗрдб्рд░ॉрдХ्рд╕ीрдмेрди्рдЬोрдЗрдХ рдЕрдо्рд▓)
  • (рдм) o-Aminobenzoic acid (рдСрд░्рдеो-рдРрдоीрдиोрдмेрди्рдЬोрдЗрдХ рдЕрдо्рд▓)
  • (рдХ) Benzoic acid (рдмेрди्рдЬोрдЗрдХ рдЕрдо्рд▓)
  • (рдб) p-Methoxybenzoic acid (рдкैрд░ा-рдоेрдеॉрдХ्рд╕ीрдмेрди्рдЬोрдЗрдХ рдЕрдо्рд▓)
рдЙрдд्рддрд░: (рдЕ) m-Hydroxybenzoic acid

рд╕्рдкрд╖्рдЯीрдХрд░рдг: (рдЕ) m-Hydroxybenzoic acid: -OH рд╕рдоूрд╣ рдоेрдЯा рд╕्рдеिрддि рдкрд░ рдХेрд╡рд▓ -I рдк्рд░рднाрд╡ (рдЗрд▓ेрдХ्рдЯ्рд░ॉрди рдЖрдХрд░्рд╖ी) рдбाрд▓рддा рд╣ै, рдЬिрд╕рд╕े рдЕрдо्рд▓рддा рдмрдв़рддी рд╣ै।
(рдХ) рдмेрди्рдЬोрдЗрдХ рдЕрдо्рд▓: рдоाрдирдХ।
(рдб) p-Methoxybenzoic acid: -OCH\(_3\) рд╕рдоूрд╣ +R рдк्рд░рднाрд╡ (рдЗрд▓ेрдХ्рдЯ्рд░ॉрди рджाрддा) рджिрдЦाрддा рд╣ै, рдЬिрд╕рд╕े рдЕрдо्рд▓рддा рдХрдо рд╣ोрддी рд╣ै।
рдЕрддः, (рдЕ) рд╕рдмрд╕े рдЕрдзिрдХ рдЕрдо्рд▓ीрдп рд╣ै।


(ix) рд╡िрдж्рдпुрдд рдЕрдкрдШрдЯ्рдп рдХी рдоोрд▓рд░ рдЪाрд▓рдХрддा рдХो рдЬ्рдЮाрдд рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП ______ рд╕ूрдд्рд░ рдХा рдЙрдкрдпोрдЧ рд╣ोрддा рд╣ै।

  • (рдЕ) \( \Lambda = \frac{1000c}{k} \)
  • (рдм) \( c = \frac{1000\Lambda}{k} \)
  • (рдХ) \( \Lambda = \frac{1000k}{c} \)
  • (рдб) \( k = \frac{1000}{\Lambda c} \)
рдЙрдд्рддрд░: (рдХ) \( \Lambda = \frac{1000k}{c} \)

(x) рдиिрдо्рдирд▓िрдЦिрдд рдоें рд╕े рдХौрди-рд╕ा рдж्рд╡िрддीрдпрдХ рдЕрдоीрди рд╣ै?

  • (рдЕ) рд╕ाрдпрдХ्рд▓ोрд╣ेрдХ्рд╕िрд▓рдЕрдоीрди
  • (рдм) рдЖрдпрд╕ोрдк्рд░ोрдкिрд▓рдЕрдоीрди
  • (рдХ) рдбाрдпрдлिрдиाрдЗрд▓рдЕрдоीрди
  • (рдб) N, N-рдбाрдпрдоिрдеाрдЗрд▓рдПрдиीрд▓ीрди
рдЙрдд्рддрд░: (рдХ) рдбाрдпрдлिрдиाрдЗрд▓рдЕрдоीрди

рд╕्рдкрд╖्рдЯीрдХрд░рдг: рдбाрдпрдлिрдиाрдЗрд▓рдЕрдоीрди рдХा рд╕ूрдд्рд░ \( (C_6H_5)_2NH \) рд╣ै, рдЬिрд╕рдоें \( >NH \) рд╕рдоूрд╣ рджो рдХाрд░्рдмрди рд╕рдоूрд╣ों рд╕े рдЬुрдб़ा рд╣ोрддा рд╣ै, рдЕрддः рдпрд╣ рдПрдХ рдж्рд╡िрддीрдпрдХ рдЕрдоीрди рд╣ै।

HSC Chemistry

рдк्рд░. реи. рдиिрдо्рдирд▓िрдЦिрдд рдк्рд░рд╢्рдиों рдХे рдЙрдд्рддрд░ рд▓िрдЦिрдП : [рео]

(i) N, N-рдбाрдпрдоेрдеिрд▓ рдПрдеेрдиाрдоीिрди рдХा рд╕ंрд░рдЪрдиा рд╕ूрдд्рд░ рд▓िрдЦिрдП।

$$ \text{CH}_3 - \text{CH}_2 - \text{N}(\text{CH}_3)_2 $$

(ii) рдХ्рд▓ेрдоेंрд╕рди рдЕрдкрдЪрдпрди (Clemmensen’s reduction) рдоें рдХाрд░्рдмोрдиिрд▓ рдЧ्рд░ुрдк рдХे рдЕрдкрдЪрдпрди рдХे рд▓िрдП рдЙрдкрдпोрдЧ рдХिрдП рдЬाрдиे рд╡ाрд▓े рдЕрднिрдХрд░्рдордХ рдХौрди-рд╕े рд╣ैं? рд▓िрдЦिрдП।

рдЬिंрдХ рдЕрдорд▓рдЧрдо (Zn-Hg) рдФрд░ рд╕ांрдж्рд░ рд╣ाрдЗрдб्рд░ोрдХ्рд▓ोрд░िрдХ рдЕрдо्рд▓ (conc. HCl)।

(iii) рдЖрдпрд╕ोрдк्рд░ीрди (isoprene) рдХा рдЖрдИ.рдпू.рдкी.рдП.рд╕ी.(IUPAC) рдиाрдо рд▓िрдЦिрдП।

2-рдоेрдеिрд▓рдм्рдпूрдЯा-1,3-рдбाрдИрди (2-Methylbuta-1,3-diene)।

(iv) A \(\to\) Product рдХे рд▓िрдП рджрд░ рдиिрдпрдо рд╕рдоीрдХрд░рдг, rate = k[A]\(^x\) рд╣ै। рдпрджि x < 0 рддो ‘A’ рдХी рд╕ांрдж्рд░рддा рдоें рд╡ृрдж्рдзि (increase) рдХрд░рдиे рдкрд░ рдЕрднिрдХ्рд░िрдпा рдХी рджрд░ рдкрд░ рдХ्рдпा рдк्рд░рднाрд╡ рдкрдб़рддा рд╣ै?

рдЪूँрдХि рдЕрднिрдХ्рд░िрдпा рдХी рдХोрдЯि \( x \) рдЛрдгाрдд्рдордХ рд╣ै, рдЕрднिрдХ्рд░िрдпा рдХी рджрд░ ‘A’ рдХी рд╕ांрдж्рд░рддा рдХे рд╡्рдпुрдд्рдХ्рд░рдоाрдиुрдкाрддी рд╣ै। рдЗрд╕рд▓िрдП, рдпрджि ‘A’ рдХी рд╕ांрдж्рд░рддा рдмрдв़ाрдИ рдЬाрддी рд╣ै, рддो рдЕрднिрдХ्рд░िрдпा рдХी рджрд░ рдШрдЯ рдЬाрдПрдЧी

(v) KBr рдХा рдЬрд▓ीрдп рд╡िрд▓рдпрди рдЬिрд╕рдХा рд╣िрдоांрдХ –3.72°C рд╣ै, рдЗрд╕рдХी рдоोрд▓рд▓рддा рдХ्рдпा рд╣ोрдЧी? [ рдЬрд▓ рдХा \( K_f \) = 1.86 K kg mol\(^{-1}\) рд╣ै ]

KBr рдПрдХ рдк्рд░рдмрд▓ рд╡िрдж्рдпुрдд рдЕрдкрдШрдЯ्рдп рд╣ै, рдЬो \( \text{K}^+ \) рдФрд░ \( \text{Br}^- \) рдоें рд╡िрдпोрдЬिрдд рд╣ोрддा рд╣ै, рдЕрддः рд╡ांрдЯ рд╣ॉрдл рдЧुрдгांрдХ \( i = 2 \)।
$$ \Delta T_f = 0 - (-3.72) = 3.72^\circ \text{C} $$ $$ \Delta T_f = i \cdot K_f \cdot m $$ $$ 3.72 = 2 \times 1.86 \times m $$ $$ 3.72 = 3.72 \times m $$ $$ m = 1 \text{ mol/kg (рдпा 1 molal)} $$

(vi) рдЬрдм рдЕрддिрд░िрдХ्рдд рдЕрдоोрдиिрдпा рдХी рдХ्рд░िрдпा рдХ्рд▓ोрд░ीрди рдХे рд╕ाрде рд╣ोрддी рд╣ै, рддो рдЙрд╕рдХा рд╕ंрддुрд▓िрдд рд░ाрд╕ाрдпрдиिрдХ рд╕рдоीрдХрд░рдг рд▓िрдЦिрдП।

рдЬрдм рдЕрдоोрдиिрдпा рдЕрдзिрдХ рдоाрдд्рд░ा рдоें рд╣ो:
$$ 8\text{NH}_3 + 3\text{Cl}_2 \rightarrow 6\text{NH}_4\text{Cl} + \text{N}_2 $$

(vii) рд╕ंрдХुрд▓ рд░рдЪрдиा рдХे рдиिрд░्рдоाрдг рдХे рджौрд░ाрди, EDTA рдоें рдЙрдкрд╕्рдеिрдд рджाрддा (donor) рдкрд░рдоाрдгुрдУं рдХी рд╕ंрдЦ्рдпा рд▓िрдЦिрдП।

EDTA рдПрдХ рд╖рдЯрджंрддी (hexadentate) рд▓िрдЧेंрдб рд╣ै। рдЗрд╕рдоें 6 рджाрддा рдкрд░рдоाрдгु рд╣ोрддे рд╣ैं (4 рдСрдХ्рд╕ीрдЬрди рдкрд░рдоाрдгु рдФрд░ 2 рдиाрдЗрдЯ्рд░ोрдЬрди рдкрд░рдоाрдгु)।

(viii) рдм्рд░ाрд╕ (brass) рдоिрд╢्рд░рдзाрддु рдоें рдзाрддु рддрдд्рдд्рд╡ों рдХे рдиाрдо рд▓िрдЦिрдП।

рддांрдмा (Copper - Cu) рдФрд░ рдЬрд╕्рддा (Zinc - Zn)।

рд╡िрднाрдЧ - рдм (SECTION - B)

рдиिрдо्рдирд▓िрдЦिрдд рдк्рд░рд╢्рдиों рдоें рд╕े рдХिрди्рд╣ीं рдЖрда рдк्рд░рд╢्рдиों рдХे рдЙрдд्рддрд░ рд▓िрдЦिрдП : [резрем]

рдк्рд░. рей. рдк्рд░рдердо рдХोрдЯि рдЕрднिрдХ्рд░िрдпा рдХे рд▓िрдП рдЕрд░्рдж्рдз рдЬीрд╡рди (half life) рдПрд╡ं рджрд░ рд╕्рдеिрд░ांрдХ рдХे рдмीрдЪ рд╕ंрдмंрдз рд╕्рдеाрдкिрдд рдХीрдЬिрдП।

рдк्рд░рдердо рдХोрдЯि рдХी рдЕрднिрдХ्рд░िрдпा рдХे рд▓िрдП рд╕рдоाрдХрд▓िрдд рджрд░ рдиिрдпрдо рд╣ै: $$ k = \frac{2.303}{t} \log_{10} \frac{[A]_0}{[A]_t} $$ рдЬрд╣ाँ \( [A]_0 \) рдк्рд░ाрд░ंрднिрдХ рд╕ांрдж्рд░рддा рд╣ै рдФрд░ \( [A]_t \), \( t \) рд╕рдордп рдкрд░ рд╕ांрдж्рд░рддा рд╣ै।

рдЕрд░्рдж्рдз рдЬीрд╡рди (\( t_{1/2} \)) рдкрд░:
рдЕрднिрдХाрд░рдХ рдХी рд╕ांрдж्рд░рддा рдк्рд░ाрд░ंрднिрдХ рд╕ांрдж्рд░рддा рдХी рдЖрдзी рд╣ो рдЬाрддी рд╣ै। $$ [A]_t = \frac{[A]_0}{2} $$ рдпे рдоाрди рд╕рдоीрдХрд░рдг рдоें рд░рдЦрдиे рдкрд░: $$ k = \frac{2.303}{t_{1/2}} \log_{10} \frac{[A]_0}{[A]_0 / 2} $$ $$ k = \frac{2.303}{t_{1/2}} \log_{10} (2) $$ рдЪूँрдХि \( \log_{10}(2) = 0.3010 \): $$ k = \frac{2.303 \times 0.3010}{t_{1/2}} $$ $$ k = \frac{0.693}{t_{1/2}} $$ $$ \therefore t_{1/2} = \frac{0.693}{k} $$ рдпрд╣ рдк्рд░рдердо рдХोрдЯि рдХी рдЕрднिрдХ्рд░िрдпा рдХे рд▓िрдП рдЕрд░्рдж्рдз рдЬीрд╡рди рдФрд░ рджрд░ рд╕्рдеिрд░ांрдХ рдХे рдмीрдЪ рд╕ंрдмंрдз рд╣ै।

рдк्рд░. рек. (рдЕ) рд╣ेрдирд░ी рдХा рдиिрдпрдо рд╡्рдпрдХ्рдд (state) рдХीрдЬिрдП। (рдм) рдкрд░ाрд╕рд░рдг рджाрдм рдХो рдкрд░िрднाрд╖िрдд рдХीрдЬिрдП।

(рдЕ) рд╣ेрдирд░ी рдХा рдиिрдпрдо (Henry's Law):
рд╕्рдеिрд░ рддाрдкрдоाрди рдкрд░, рдХिрд╕ी рдж्рд░рд╡ рдоें рдЧैрд╕ рдХी рд╡िрд▓ेрдпрддा рд╡िрд▓рдпрди рдХी рд╕рддрд╣ рдкрд░ рдЧैрд╕ рдХे рдЖंрд╢िрдХ рджाрдм рдХे рд╕ीрдзे рд╕рдоाрдиुрдкाрддी рд╣ोрддी рд╣ै। $$ S = K_H P $$ рдЬрд╣ाँ \( S \) рд╡िрд▓ेрдпрддा рд╣ै, \( P \) рджाрдм рд╣ै, рдФрд░ \( K_H \) рд╣ेрдирд░ी рд╕्рдеिрд░ांрдХ рд╣ै।

(рдм) рдкрд░ाрд╕рд░рдг рджाрдм (Osmotic Pressure):
рд╡рд╣ рдЕрддिрд░िрдХ्рдд рдж्рд░рд╡рд╕्рдеैрддिрдХ рджाрдм рдЬो рд╡िрд▓ाрдпрдХ рдХे рдЕрдгुрдУं рдХो рдЕрд░्рдзрдкाрд░рдЧрдо्рдп рдЭिрд▓्рд▓ी рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд╡िрд▓рдпрди рдоें рдк्рд░рд╡ेрд╢ рдХрд░рдиे рд╕े рд░ोрдХрдиे рдХे рд▓िрдП рд╡िрд▓рдпрди рдкрд░ рд▓рдЧाрдпा рдЬाрддा рд╣ै, рдкрд░ाрд╕рд░рдг рджाрдм рдХрд╣рд▓ाрддा рд╣ै।

рдк्рд░. рел. рд▓ेрди्рдеेрдиॉрдЗрдб рдПрд╡ं рдПрдХ्рдЯिрдиॉрдЗрдб рдХे рдмीрдЪ рдЕंрддрд░ рд▓िрдЦिрдП।
рд▓ेрди्рдеेрдиॉрдЗрдб (Lanthanoids) рдПрдХ्рдЯिрдиॉрдЗрдб (Actinoids)
рдЕंрддिрдо рдЗрд▓ेрдХ्рдЯ्рд░ॉрди 4f рдХрдХ्рд╖рдХ рдоें рдк्рд░рд╡ेрд╢ рдХрд░рддा рд╣ै। рдЕंрддिрдо рдЗрд▓ेрдХ्рдЯ्рд░ॉрди 5f рдХрдХ्рд╖рдХ рдоें рдк्рд░рд╡ेрд╢ рдХрд░рддा рд╣ै।
4f рдХрдХ्рд╖рдХों рдХी рдмंрдзрди рдКрд░्рдЬा рдЕрдзिрдХ рд╣ोрддी рд╣ै। 5f рдХрдХ्рд╖рдХों рдХी рдмंрдзрди рдКрд░्рдЬा рдХрдо рд╣ोрддी рд╣ै।
рдпे рд╕ीрдоिрдд рдСрдХ्рд╕ीрдХрд░рдг рдЕрд╡рд╕्рдеाрдПं (+2, +3, +4) рджрд░्рд╢ाрддे рд╣ैं। +3 рд╕рдмрд╕े рд╕ाрдоाрди्рдп рд╣ै। рдпे рд╡िрд╡िрдз рдСрдХ्рд╕ीрдХрд░рдг рдЕрд╡рд╕्рдеाрдПं (+3, +4, +5, +6, +7) рджрд░्рд╢ाрддे рд╣ैं।
рдпे рд░ेрдбिрдпोрдзрд░्рдоी рдирд╣ीं рд╣ोрддे (рдк्рд░ोрдоिрдеिрдпрдо рдХो рдЫोрдб़рдХрд░)। рд╕рднी рдПрдХ्рдЯिрдиॉрдЗрдб рд░ेрдбिрдпोрдзрд░्рдоी рд╣ोрддे рд╣ैं।
рдк्рд░. рем. рдиिрдо्рди рдХे рд╕ंрджрд░्рдн рдоें рдСрдХ्рд╕ीрдЬрди рдХा рдЕрд╕ाрдоाрди्рдп (anomalous) рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рд▓िрдЦिрдП : (i) рдкрд░рдоाрдгुрддा (ii) рдСрдХ्рд╕ीрдХрд░рдг рдЕрд╡рд╕्рдеा (iii) рдЪुंрдмрдХीрдп рдЧुрдгрдзрд░्рдо (iv) рд╣ाрдЗрдб्рд░ाрдЗрдб्рд╕ рдХी рдк्рд░рдХृрддि

(i) рдкрд░рдоाрдгुрддा (Atomicity): рдСрдХ्рд╕ीрдЬрди рдПрдХ рдж्рд╡िрдкрд░рдоाрдгुрдХ (\( \text{O}_2 \)) рдЕрдгु рд╣ै, рдЬрдмрдХि рд╕рдоूрд╣ рдХे рдЕрди्рдп рддрдд्рд╡ рдмрд╣ुрдкрд░рдоाрдгुрдХ (рдЬैрд╕े \( \text{S}_8 \)) рд╣ोрддे рд╣ैं।
(ii) рдСрдХ्рд╕ीрдХрд░рдг рдЕрд╡рд╕्рдеा: рдСрдХ्рд╕ीрдЬрди рд╕ाрдоाрди्рдпрддः -2 рдСрдХ्рд╕ीрдХрд░рдг рдЕрд╡рд╕्рдеा рджрд░्рд╢ाрддा рд╣ै। d-рдХрдХ्рд╖рдХ рдХी рдЕрдиुрдкрд╕्рдеिрддि рдХे рдХाрд░рдг рдпрд╣ рдЙрдЪ्рдЪ рдзрдиाрдд्рдордХ рдСрдХ्рд╕ीрдХрд░рдг рдЕрд╡рд╕्рдеाрдПं (+4, +6) рдирд╣ीं рджрд░्рд╢ाрддा।
(iii) рдЪुंрдмрдХीрдп рдЧुрдгрдзрд░्рдо: рдЖрдг्рд╡िрдХ рдСрдХ्рд╕ीрдЬрди (\( \text{O}_2 \)) рдЕрдиुрдЪुंрдмрдХीрдп (paramagnetic) рд╣ै, рдЬрдмрдХि рдЕрди्рдп рддрдд्рд╡ рдк्рд░рддिрдЪुंрдмрдХीрдп (diamagnetic) рд╣ोрддे рд╣ैं।
(iv) рд╣ाрдЗрдб्рд░ाрдЗрдб्рд╕ рдХी рдк्рд░рдХृрддि: рд╣ाрдЗрдб्рд░ोрдЬрди рдмंрдз рдХे рдХाрд░рдг рдЬрд▓ (\( \text{H}_2\text{O} \)) рд╕ाрдоाрди्рдп рддाрдк рдкрд░ рдж्рд░рд╡ рд╣ै, рдЬрдмрдХि рдЕрди्рдп рд╣ाрдЗрдб्рд░ाрдЗрдб्рд╕ (рдЬैрд╕े \( \text{H}_2\text{S} \)) рдЧैрд╕ें рд╣ैं।

рдк्рд░. рен. рдХ्рдпा рдХ्рд░िрдпा рд╣ोрддी рд╣ै : (i) рдПрдиीрд╕ोрд▓ (anisole) рдкрд░ рдПрд╕ीрдЯीрдХ рдЕрдо्рд▓ рдоें рдж्рд░рд╡ рдм्рд░ोрдоीрди рдХी (ii) рд╕ोрдбिрдпрдо рдРрд╕ीрдЯेрдЯ рдкрд░ рд╕ोрдбा-рд▓ाрдЗрдо (Soda-lime) рдХी

(i) рдПрдиीрд╕ोрд▓ рдкрд░ рдм्рд░ोрдоीрдиीрдХрд░рдг:
рдПрд╕ीрдЯीрдХ рдЕрдо्рд▓ рдХी рдЙрдкрд╕्рдеिрддि рдоें рдм्рд░ोрдоीрди, рдПрдиीрд╕ोрд▓ рдХे рд╕ाрде рдЕрднिрдХ्рд░िрдпा рдХрд░рдХे рдкैрд░ा-рдм्рд░ोрдоोрдПрдиीрд╕ोрд▓ (рдоुрдЦ्рдп рдЙрдд्рдкाрдж) рдФрд░ рдСрд░्рдеो-рдм्рд░ोрдоोрдПрдиीрд╕ोрд▓ (рдЕрд▓्рдк рдЙрдд्рдкाрдж) рдмрдиाрддा рд╣ै। $$ \text{Anisole} + \text{Br}_2 \xrightarrow{\text{CH}_3\text{COOH}} \text{p-Bromoanisole} + \text{o-Bromoanisole} $$

(ii) рд╕ोрдбिрдпрдо рдРрд╕ीрдЯेрдЯ рдкрд░ рд╕ोрдбा-рд▓ाрдЗрдо рдХी рдХ्рд░िрдпा:
рд╕ोрдбिрдпрдо рдРрд╕ीрдЯेрдЯ рдХो рд╕ोрдбा-рд▓ाрдЗрдо (NaOH рдФрд░ CaO рдХा рдоिрд╢्рд░рдг) рдХे рд╕ाрде рдЧрд░्рдо рдХрд░рдиे рдкрд░ рд╡िрдХाрд░ाрд░्рдмोрдХ्рд╕िрд▓ीрдХрд░рдг (decarboxylation) рд╣ोрддा рд╣ै рдФрд░ рдоीрдеेрди рдЧैрд╕ рдмрдирддी рд╣ै। $$ \text{CH}_3\text{COONa} + \text{NaOH} \xrightarrow[\Delta]{\text{CaO}} \text{CH}_4 \uparrow + \text{Na}_2\text{CO}_3 $$

рдк्рд░. рео. рдХिрд╕ी рдЕрднिрдХ्рд░िрдпा рдоें рдпрджि рдЕрднिрдХाрд░рдХ рдХा рдЖрдпрддрди 43 bar рджाрдм рдХे рд╡िрд░ूрдж्рдз 8 dm\(^3\) рд╕े 4 dm\(^3\) рддрдХ рдХрдо рд╣ोрддा рд╣ै рддो рдХाрд░्рдп рдХी рдЧрдгрдиा kJ рдоें рдЬ्рдЮाрдд рдХीрдЬिрдП। [ 1 dm\(^3\). bar = 100J ]

рджिрдпा рдЧрдпा рд╣ै:
\( V_1 = 8 \text{ dm}^3 \)
\( V_2 = 4 \text{ dm}^3 \)
\( P_{ext} = 43 \text{ bar} \)
рд╕ूрдд्рд░: \( W = -P_{ext} (V_2 - V_1) \)
рдЧрдгрдиा:
$$ W = -43 \text{ bar} \times (4 \text{ dm}^3 - 8 \text{ dm}^3) $$ $$ W = -43 \times (-4) $$ $$ W = +172 \text{ bar dm}^3 $$ kJ рдоें рдкрд░िрд╡рд░्рддрди:
\( 1 \text{ bar dm}^3 = 100 \text{ J} = 0.1 \text{ kJ} \)
$$ W = 172 \times 0.1 \text{ kJ} = 17.2 \text{ kJ} $$ рдХिрдпा рдЧрдпा рдХाрд░्рдп 17.2 kJ рд╣ै।

рдк्рд░. реп. рдЬрдЯिрд▓ рд╕ंрдХुрд▓ рдоें рдЖрдпрдирди рд╕рдоाрд╡рдпрд╡ी рдпोрдЧ्рдп рдЙрджाрд╣рд░рдг рдХे рд╕ाрде рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдХीрдЬिрдП।

рдЖрдпрдирди рд╕рдоाрд╡рдпрд╡рддा (Ionization Isomerism): рдпрд╣ рд╕рдоाрд╡рдпрд╡рддा рддрдм рдЙрдд्рдкрди्рди рд╣ोрддी рд╣ै рдЬрдм рд╕ंрдХुрд▓ рд▓рд╡рдг рдоें рдк्рд░рддि-рдЖрдпрди (counter ion) рд╕्рд╡рдпं рдПрдХ рд▓िрдЧेंрдб рдХे рд░ूрдк рдоें рдХाрд░्рдп рдХрд░ рд╕рдХрддा рд╣ै рдФрд░ рд╕ंрдХुрд▓ рдХे рднीрддрд░ рд▓िрдЧेंрдб рдХो рд╡िрд╕्рдеाрдкिрдд рдХрд░ рд╕рдХрддा рд╣ै। рдпे рд╕рдоाрд╡рдпрд╡ी рд╡िрд▓рдпрди рдоें рднिрди्рди-рднिрди्рди рдЖрдпрди рджेрддे рд╣ैं।

рдЙрджाрд╣рд░рдг:
1. \( [Co(NH_3)_5SO_4]Br \) (рд░ंрдЧ: рд▓ाрд▓-рдмैंрдЧрдиी)
рдпрд╣ AgNO\(_3\) рдХे рд╕ाрде AgBr рдХा рдЕрд╡рдХ्рд╖ेрдк рджेрддा рд╣ै (Br\(^-\) рдмाрд╣рд░ рд╣ै)।
2. \( [Co(NH_3)_5Br]SO_4 \) (рд░ंрдЧ: рд▓ाрд▓)
рдпрд╣ BaCl\(_2\) рдХे рд╕ाрде BaSO\(_4\) рдХा рдЕрд╡рдХ्рд╖ेрдк рджेрддा рд╣ै (SO\(_4^{2-}\) рдмाрд╣рд░ рд╣ै)।

рдк्рд░. резреж. рд╕ुрдХ्рд░ोрдЬ рд╕े рдЧ्рд▓ूрдХोрдЬ рдХा рдиिрд░्рдоाрдг рд▓िрдЦिрдП।

рдк्рд░рдпोрдЧрд╢ाрд▓ा рдоें, рд╕ुрдХ्рд░ोрдЬ (рдЪीрдиी) рдХे рдЕрд▓्рдХोрд╣рд▓िрдХ рд╡िрд▓рдпрди рдХो рддрдиु HCl рдпा H\(_2\)SO\(_4\) рдХे рд╕ाрде рдЙрдмाрд▓рдиे рдкрд░ рдЗрд╕рдХा рдЬрд▓-рдЕрдкрдШрдЯрди (hydrolysis) рд╣ोрддा рд╣ै рдФрд░ рдЧ्рд▓ूрдХोрдЬ рд╡ рдл्рд░ुрдХ्рдЯोрдЬ рдХा рд╕рдордоोрд▓рд░ рдоिрд╢्рд░рдг рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ोрддा рд╣ै।

C\(_\text{12}\)H\(_\text{22}\)O\(_\text{11}\) (Sucrose) + H\(_\text{2}\)O \(\xrightarrow{\text{H}^+, \Delta}\) C\(_\text{6}\)H\(_\text{12}\)O\(_\text{6}\) (Glucose) + C\(_\text{6}\)H\(_\text{12}\)O\(_\text{6}\) (Fructose)
рдк्рд░. резрез. рд╕ोрдбिрдпрдо рдЖрдпрди рдХे рдЕрдкрдЪрдпрди (reduction) рдж्рд╡ाрд░ा 1g рд╕ोрдбिрдпрдо рдзाрддु рдЙрдд्рдкрди्рди рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдХिрддрдиे рдХूрд▓ॉрдо рд╡िрдж्рдпुрдд рдзाрд░ा рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рд╣ोрдЧी?

рдЕрднिрдХ्рд░िрдпा: \( \text{Na}^+ + e^- \rightarrow \text{Na} \)
1 рдоोрд▓ рдЗрд▓ेрдХ्рдЯ्рд░ॉрди (1 рдлैрд░ाрдбे = 96500 C) 1 рдоोрд▓ Na рдиिрдХ्рд╖ेрдкिрдд рдХрд░рддा рд╣ै।
Na рдХा рдоोрд▓рд░ рдж्рд░рд╡्рдпрдоाрди = 23 g/mol।

23 g Na рдЙрдд्рдкрди्рди рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рдЖрд╡ेрд╢ = 96500 C।
рдЕрддः, 1 g Na рдЙрдд्рдкрди्рди рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП:
$$ Q = \frac{96500}{23} \text{ C} $$ $$ Q \approx 4195.65 \text{ C} $$

рдк्рд░. резреи. рдРрд╕े рдЕрд▓्рдХोрд╣рд▓ рдХा рд╕ंрд░рдЪрдиा рд╕ूрдд्рд░ рдПрд╡ं рдЖрдИ.рдпू.рдкी.рдП.рд╕ी. рдиाрдо (IUPAC) рдиाрдо рд▓िрдЦिрдП рдЬिрд╕рдХा рдЕрдгुрд╕ूрдд्рд░ C\(_4\)H\(_\text{10}\)O рд╣ै рд╡ рдЬो рд╕ाрдоाрди्рдп рдЕрд╡рд╕्рдеा рдоें рдСрдХ्рд╕ीрдХрд░рдг рдоें рднाрдЧ рдирд╣ीं рд▓ेрддा рд╣ै।

рдЬो рдЕрд▓्рдХोрд╣рд▓ рд╕ाрдоाрди्рдп рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпों рдоें рдСрдХ्рд╕ीрдХрд░рдг рдХे рдк्рд░рддि рдк्рд░рддिрд░ोрдзी рд╣ोрддा рд╣ै, рд╡рд╣ рддृрддीрдпрдХ рдЕрд▓्рдХोрд╣рд▓ (Tertiary alcohol) рд╣ोрддा рд╣ै।
C\(_4\)H\(_\text{10}\)O рд╕ूрдд्рд░ рдХे рд▓िрдП рддृрддीрдпрдХ рдЕрд▓्рдХोрд╣рд▓ 'tert-рдм्рдпूрдЯिрд▓ рдЕрд▓्рдХोрд╣рд▓' рд╣ै।

рд╕ंрд░рдЪрдиा рд╕ूрдд्рд░:
$$ (\text{CH}_3)_3\text{C-OH} $$ IUPAC рдиाрдо: 2-Methylpropan-2-ol (2-рдоेрдеिрд▓рдк्рд░ोрдкेрди-2-рдСрд▓)

рдк्рд░. резрей. рдиिрдо्рдирд▓िрдЦिрдд рдЕрднिрдХ्рд░िрдпा рдоें 'рдЕ' рдПрд╡ं 'рдм' рдкрд╣рдЪाрдиिрдП рд╡ рдкूрд░्рдг рдЕрднिрдХ्рд░िрдпा рдкुрдиः рд▓िрдЦिрдП :

\( \text{CH}_3 - \text{CH} = \text{CH}_2 \xrightarrow[\text{рдкैрд░ॉрдХ्рд╕ाрдИрдб}]{\text{HBr}} \text{рдЕ} \xrightarrow[\text{-KBr}]{\text{рдЕрд▓्рдХोрд╣рд▓िрдХ KCN}} \text{рдм} \)

рдЪрд░рдг 1: рдк्рд░ोрдкीрди рдХी HBr рдХे рд╕ाрде рдкैрд░ॉрдХ्рд╕ाрдИрдб рдХी рдЙрдкрд╕्рдеिрддि рдоें рдЕрднिрдХ्рд░िрдпा рдПंрдЯी-рдоाрд░्рдХोрдиिрдХॉрдл рдиिрдпрдо рдХा рдкाрд▓рди рдХрд░рддी рд╣ै।
рдЕ = 1-Bromopropane (\( \text{CH}_3\text{CH}_2\text{CH}_2\text{Br} \))।

рдЪрд░рдг 2: рдЕрд▓्рдХोрд╣рд▓िрдХ KCN рдХे рд╕ाрде рдЕрднिрдХ्рд░िрдпा рд╕े рдм्рд░ोрдоीрди рд╕ाрдЗрдиाрдЗрдб рд╕рдоूрд╣ рдж्рд╡ाрд░ा рдк्рд░рддिрд╕्рдеाрдкिрдд рд╣ो рдЬाрддा рд╣ै।
рдм = Butanenitrile (\( \text{CH}_3\text{CH}_2\text{CH}_2\text{CN} \))।

рдкूрд░्рдг рдЕрднिрдХ्рд░िрдпा:
\( \text{CH}_3 - \text{CH} = \text{CH}_2 \xrightarrow[\text{Peroxide}]{\text{HBr}} \text{CH}_3\text{CH}_2\text{CH}_2\text{Br} \xrightarrow{\text{alc. KCN}} \text{CH}_3\text{CH}_2\text{CH}_2\text{CN} \)

рдк्рд░. резрек. рдиिрдо्рди рддैрдпाрд░ рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдЕрднिрдХ्рд░िрдпा рд▓िрдЦिрдП : (i) рд░ोрдЬрдирдоंрдб рдЕрднिрдХ्рд░िрдпा (Rosenmund reaction) рдж्рд╡ाрд░ा рдПрд╕ीрдЯैрд▓्рдбिрд╣ाрдЗрдб (ii) рдЧॉрдЯрд░рдорди рдХोрдЪ рдлॉрд░्рдоिрд▓ेрд╢рди (Gatterman-Koch formylation) рдж्рд╡ाрд░ा рдмेंрдЬрд▓्рдбिрд╣ाрдЗрдб

(i) рд░ोрдЬрдирдоंрдб рдЕрднिрдХ्рд░िрдпा (рдПрд╕ीрдЯैрд▓्рдбिрд╣ाрдЗрдб):
рдПрд╕िрдЯिрд▓ рдХ्рд▓ोрд░ाрдЗрдб рдХा Pd/BaSO\(_4\) рдХी рдЙрдкрд╕्рдеिрддि рдоें рд╣ाрдЗрдб्рд░ोрдЬрди рдж्рд╡ाрд░ा рдЕрдкрдЪрдпрди рдХрд░рдиे рдкрд░ рдПрд╕ीрдЯैрд▓्рдбिрд╣ाрдЗрдб рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ोрддा рд╣ै। $$ \text{CH}_3\text{COCl} + \text{H}_2 \xrightarrow{\text{Pd/BaSO}_4} \text{CH}_3\text{CHO} + \text{HCl} $$

(ii) рдЧॉрдЯрд░рдорди-рдХोрдЪ рдЕрднिрдХ्рд░िрдпा (рдмेंрдЬрд▓्рдбिрд╣ाрдЗрдб):
рдиिрд░्рдЬрд▓ AlCl\(_3\) рдФрд░ CuCl рдХी рдЙрдкрд╕्рдеिрддि рдоें рдмेंрдЬीрди рдХी рдХाрд░्рдмрди рдоोрдиोрдСрдХ्рд╕ाрдЗрдб (CO) рдФрд░ HCl рдХे рд╕ाрде рдХ्рд░िрдпा рдХрд░ाрдиे рдкрд░ рдмेंрдЬрд▓्рдбिрд╣ाрдЗрдб рдмрдирддा рд╣ै। $$ \text{C}_6\text{H}_6 + \text{CO} + \text{HCl} \xrightarrow{\text{Anhyd. AlCl}_3 / \text{CuCl}} \text{C}_6\text{H}_5\text{CHO} + \text{HCl} $$

рд╡िрднाрдЧ - рдХ (SECTION - C)

рдиिрдо्рдирд▓िрдЦिрдд рдоें рд╕े рдХिрди्рд╣ीं рдЖрда рдк्рд░рд╢्рдиों рдХे рдЙрдд्рддрд░ рд▓िрдЦिрдП : [реирек]

рдк्рд░. резрел. 3d рд╢्рд░ेрдгी рдХा рд╕ाрдоाрди्рдп рдЗрд▓ेрдХ्рдЯ्рд░ॉрдиिрдХ рд╕ंрд░ूрдкрдг (configuration) рд▓िрдЦिрдП। рд╕рд▓्рдл्рдпूрд░िрдХ рдЕрдо्рд▓ рд╡ рдеाрдпोрд╕рд▓्рдл्рдпूрд░िрдХ рдЕрдо्рд▓ рдХी рд╕ंрд░рдЪрдиा рдмрдиाрдЗрдП।

3d рд╢्рд░ेрдгी рдХा рд╕ाрдоाрди्рдп рдЗрд▓ेрдХ्рдЯ्рд░ॉрдиिрдХ рд╡िрди्рдпाрд╕:
\( [\text{Ar}] 3d^{1-10} 4s^{1-2} \)

рд╕ंрд░рдЪрдиा:
1. рд╕рд▓्рдл्рдпूрд░िрдХ рдЕрдо्рд▓ (H\(_2\)SO\(_4\)): S рдХेंрдж्рд░ीрдп рдкрд░рдоाрдгु рд╣ै, рдЬिрд╕рд╕े рджो S=O рдмंрдз рдФрд░ рджो S-OH рдмंрдз рдЬुрдб़े рд╣ोрддे рд╣ैं (рдЪрддुрд╖्рдлрд▓рдХीрдп)।
2. рдеाрдпोрд╕рд▓्рдл्рдпूрд░िрдХ рдЕрдо्рд▓ (H\(_2\)S\(_2\)O\(_3\)): рд╕рд▓्рдл्рдпूрд░िрдХ рдЕрдо्рд▓ рдХे рд╕рдоाрди, рд▓ेрдХिрди рдПрдХ рдж्рд╡ि-рдмंрдзिрдд рдСрдХ्рд╕ीрдЬрди рдкрд░рдоाрдгु рдХो рд╕рд▓्рдлрд░ рдкрд░рдоाрдгु рд╕े рдк्рд░рддिрд╕्рдеाрдкिрдд рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै (S=S рдмंрдз)।

рдк्рд░. резрем. рд╕ंрдпुрдЧ्рдоी рдЕрдо्рд▓-рдХ्рд╖ाрд░ рдпुрдЧ्рдо рдХी рдкрд░िрднाрд╖ा рд▓िрдЦिрдП। NaOH рдХे рдЬрд▓ीрдп рд╡िрд▓рдпрди рдоें рд╣ाрдЗрдб्рд░ॉрдХ्рд╕िрд▓ рдЖрдпрди рдХी рд╕ांрдж्рд░рддा \( 2 \times 10^{-4} \) mol dm\(^{-3}\) рд╣ै। рд╡िрд▓рдпрди рдХे pH рдХी рдЧрдгрдиा рдХीрдЬिрдП।

рд╕ंрдпुрдЧ्рдоी рдЕрдо्рд▓-рдХ्рд╖ाрд░ рдпुрдЧ्рдо (Conjugate acid-base pair): рдЕрдо्рд▓ рдФрд░ рдХ्рд╖ाрд░ рдХा рдРрд╕ा рдпुрдЧ्рдо рдЬो рдХेрд╡рд▓ рдПрдХ рдк्рд░ोрдЯॉрди (H\(^+\)) рдХे рдЕंрддрд░ рд╕े рднिрди्рди рд╣ोрддा рд╣ै, рд╕ंрдпुрдЧ्рдоी рдЕрдо्рд▓-рдХ्рд╖ाрд░ рдпुрдЧ्рдо рдХрд╣рд▓ाрддा рд╣ै।

рдЧрдгрдиा:
рджिрдпा рдЧрдпा рд╣ै: \( [\text{OH}^-] = 2 \times 10^{-4} \text{ M} \)
$$ \text{pOH} = -\log_{10} [\text{OH}^-] $$ $$ \text{pOH} = -\log_{10} (2 \times 10^{-4}) $$ $$ \text{pOH} = 4 - \log_{10} 2 = 4 - 0.3010 = 3.699 $$ рд╣рдо рдЬाрдирддे рд╣ैं, \( \text{pH} + \text{pOH} = 14 \)
$$ \text{pH} = 14 - 3.699 $$ $$ \text{pH} = 10.301 $$

рдк्рд░. резрен. рдкрд░рдоाрдгु рдЕрд░्рдерд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХ्рдпा рд╣ै? рдиैрдиो рд╕ाрдордЧ्рд░ी рдХी рдХोрдИ рджो рдЙрдкрдпोрдЧिрддाрдПँ (applications) рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдХीрдЬिрдП।

рдкрд░рдоाрдгु рдЕрд░्рдерд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा (Atom Economy): рдпрд╣ рд░ाрд╕ाрдпрдиिрдХ рдЕрднिрдХ्рд░िрдпा рдХी рджрдХ्рд╖рддा рдХा рдоाрдк рд╣ै, рдЬिрд╕े рд╡ांрдЫिрдд рдЙрдд्рдкाрдж рдХे рдЖрдгрд╡िрдХ рднाрд░ рдФрд░ рд╕рднी рдЕрднिрдХाрд░рдХों рдХे рдХुрд▓ рдЖрдгрд╡िрдХ рднाрд░ рдХे рдЕрдиुрдкाрдд (рдк्рд░рддिрд╢рдд рдоें) рдХे рд░ूрдк рдоें рдкрд░िрднाрд╖िрдд рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рдЗрд╕рдХा рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рдЕंрддिрдо рдЙрдд्рдкाрдж рдоें рд╕рднी рдЕрднिрдХाрд░рдХ рдкрд░рдоाрдгुрдУं рдХो рд╢ाрдоिрд▓ рдХрд░рдиा рд╣ै।

рдиैрдиो рд╕ाрдордЧ्рд░ी рдХे рдЙрдкрдпोрдЧ:
1. рдЪिрдХिрдд्рд╕ा: рд▓рдХ्рд╖िрдд рджрд╡ा рд╡िрддрд░рдг (Targeted drug delivery) рдХे рд▓िрдП рдиैрдиोрдХрдгों (рдЬैрд╕े рдЧोрд▓्рдб рдиैрдиोрдХрдг) рдХा рдЙрдкрдпोрдЧ рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै, рдЬिрд╕рд╕े рд╕्рд╡рд╕्рде рдХोрд╢िрдХाрдУं рдХो рдиुрдХрд╕ाрди рдирд╣ीं рд╣ोрддा।
2. рдЗрд▓ेрдХ्рдЯ्рд░ॉрдиिрдХ्рд╕: рдХ्рд╡ांрдЯрдо рдбॉрдЯ्рд╕ рдФрд░ рдиैрдиोрд╡ाрдпрд░्рд╕ рдХा рдЙрдкрдпोрдЧ рдХрд░рдХे рдЫोрдЯे, рддेрдЬ рдФрд░ рдЕрдзिрдХ рдХुрд╢рд▓ рдЗрд▓ेрдХ्рдЯ्рд░ॉрдиिрдХ рд╕рд░्рдХिрдЯ рдФрд░ рдбिрд╕्рдк्рд▓े рдмрдиाрдП рдЬाрддे рд╣ैं।

рдк्рд░. резрео. рдкेрдк्рдЯाрдЗрдб рдмंрдз рдХ्рдпा рд╣ै? рдЗрд╕рдХा рдиिрд░्рдоाрдг рдХैрд╕े рд╣ोрддा рд╣ै? рдПрд▓्рдХिрд▓ рд╣ैрд▓ाрдЗрдб рдХो рдиाрдЗрдЯ्рд░ोрдПрд▓्рдХेрди рдоें рдкрд░िрд╡рд░्рддिрдд рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдЙрдкрдпोрдЧ рд╣ोрдиे рд╡ाрд▓े рдЕрднिрдХрд░्рдордХ рдХा рдиाрдо рд╡ рд╕ूрдд्рд░ рд▓िрдЦिрдП।

рдкेрдк्рдЯाрдЗрдб рдмंрдз (Peptide Bond): рдк्рд░ोрдЯीрди рдоें, рдПрдХ рдЕрдоीрдиो рдЕрдо्рд▓ рдХे рдХाрд░्рдмोрдХ्рд╕िрд▓ рд╕рдоूрд╣ (-COOH) рдФрд░ рджूрд╕рд░े рдЕрдоीрдиो рдЕрдо्рд▓ рдХे рдЕрдоीрдиो рд╕рдоूрд╣ (-NH\(_2\)) рдХे рдмीрдЪ рдмрдиे рдПрдоाрдЗрдб рд▓िंрдХेрдЬ (-CO-NH-) рдХो рдкेрдк्рдЯाрдЗрдб рдмंрдз рдХрд╣рддे рд╣ैं।

рдиिрд░्рдоाрдг: рдпрд╣ рдПрдХ рд╕ंрдШрдирди (condensation) рдЕрднिрдХ्рд░िрдпा рдж्рд╡ाрд░ा рдмрдирддा рд╣ै рдЬिрд╕рдоें рдЬрд▓ рдХा рдПрдХ рдЕрдгु рдиिрдХрд▓рддा рд╣ै।

рдПрд▓्рдХिрд▓ рд╣ैрд▓ाрдЗрдб рд╕े рдиाрдЗрдЯ्рд░ोрдПрд▓्рдХेрди рдЕрднिрдХрд░्рдордХ:
рдиाрдо: рд╕िрд▓्рд╡рд░ рдиाрдЗрдЯ्рд░ाрдЗрдЯ
рд╕ूрдд्рд░: AgNO\(_2\)

рдк्рд░. резреп. (рдЕ) рдлिрдиॉрд▓ рдкрд░ рдиिрдо्рдирд▓िрдЦिрдд рдЕрднिрдХрд░्рдордХों рдХी рдХ्рд░िрдпा рдХे рд▓िрдП рдЕрднिрдХ्рд░िрдпाрдПँ рд▓िрдЦिрдП: (i) рдиाрдЗрдЯ्рд░ेрдЯिंрдЧ рдоिрд╢्рд░рдг (ii) рдЬिंрдХ (zinc) рдзूрд▓ (рдм) рдлॉрд╕्рдлोрд░рд╕ рдкेंрдЯाрдХ्рд▓ोрд░ाрдЗрдб рдХी рдПрдеिрд▓рдоेрдеिрд▓ рдИрдерд░ рдкрд░ рдХ्рдпा рдХ्рд░िрдпा рд╣ोрддी рд╣ै?

(рдЕ) рдлिрдиॉрд▓ рдХी рдЕрднिрдХ्рд░िрдпाрдПं:
(i) рдиाрдЗрдЯ्рд░ेрдЯिंрдЧ рдоिрд╢्рд░рдг (рд╕ांрдж्рд░ HNO\(_3\) + рд╕ांрдж्рд░ H\(_2\)SO\(_4\)): рдлिрдиॉрд▓ рдХा рдиाрдЗрдЯ्рд░ीрдХрд░рдг рд╣ोрдХрд░ 2,4,6-рдЯ्рд░ाрдИрдиाрдЗрдЯ्рд░ोрдлिрдиॉрд▓ (рдкिрдХ्рд░िрдХ рдЕрдо्рд▓) рдмрдирддा рд╣ै।
(ii) рдЬिंрдХ рдзूрд▓: рдлिрдиॉрд▓ рдХा рдЕрдкрдЪрдпрди рд╣ोрдХрд░ рдмेंрдЬीрди рдмрдирддा рд╣ै। \( \text{C}_6\text{H}_5\text{OH} + \text{Zn} \rightarrow \text{C}_6\text{H}_6 + \text{ZnO} \).

(рдм) PCl\(_5\) рдХी рдПрдеिрд▓ рдоेрдеिрд▓ рдИрдерд░ рдкрд░ рдХ्рд░िрдпा:
рдИрдерд░ рдХा C-O рдмंрдз рдЯूрдЯрдХрд░ рдПрд▓्рдХिрд▓ рдХ्рд▓ोрд░ाрдЗрдб рдмрдирддे рд╣ैं।
$$ \text{CH}_3-\text{O}-\text{C}_2\text{H}_5 + \text{PCl}_5 \xrightarrow{\Delta} \text{CH}_3\text{Cl} + \text{C}_2\text{H}_5\text{Cl} + \text{POCl}_3 $$ рдЙрдд्рдкाрдж: рдоेрдеिрд▓ рдХ्рд▓ोрд░ाрдЗрдб, рдПрдеिрд▓ рдХ्рд▓ोрд░ाрдЗрдб рдФрд░ рдлॉрд╕्рдлोрд░िрд▓ рдХ्рд▓ोрд░ाрдЗрдб।

рдк्рд░. реиреж. (рдЕ) EAN рдХी рдЧрдгрдиा рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рд╕ूрдд्рд░ рд▓िрдЦिрдП। (рдм) [CO(NH\(_3\))\(_6\)]\(^{3+}\) рд╕ंрдХुрд▓ рдЖрдпрди рдХा рдиिрд░्рдоाрдг рдиिрдо्рди рдХे рд╕ंрджрд░्рдн рдоें рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдХीрдЬिрдП : (i) рд╕ंрдХрд░рдг рдХा рдк्рд░рдХाрд░ (ii) рдЪुंрдмрдХीрдп рдЧुрдгрдзрд░्рдо

(рдЕ) EAN (Effective Atomic Number) рд╕ूрдд्рд░:
$$ \text{EAN} = Z - X + Y $$ рдЬрд╣ाँ \( Z \) = рдзाрддु рдХा рдкрд░рдоाрдгु рдХ्рд░рдоांрдХ, \( X \) = рдСрдХ्рд╕ीрдХрд░рдг рдЕрд╡рд╕्рдеा (рдЦोрдП рдЧрдП рдЗрд▓ेрдХ्рдЯ्рд░ॉрди), \( Y \) = рд▓िрдЧेंрдб्рд╕ рдж्рд╡ाрд░ा рджिрдП рдЧрдП рдЗрд▓ेрдХ्рдЯ्рд░ॉрди (2 \(\times\) рд╕рдорди्рд╡рдп рд╕ंрдЦ्рдпा)।

(рдм) [Co(NH\(_3\))\(_6\)]\(^{3+}\):
рдХोрдмाрд▓्рдЯ (Z=27), рдСрдХ्рд╕ीрдХрд░рдг рдЕрд╡рд╕्рдеा = +3।
Co\(^{3+}\) рд╡िрди्рдпाрд╕: [Ar] \( 3d^6 \)।
NH\(_3\) рдк्рд░рдмрд▓ рд▓िрдЧेंрдб рд╣ै, рдЬिрд╕рд╕े 3d рдЗрд▓ेрдХ्рдЯ्рд░ॉрдиों рдХा рдпुрдЧ्рдорди рд╣ोрддा рд╣ै।
(i) рд╕ंрдХрд░рдг: \( d^2sp^3 \) (рдЖंрддрд░िрдХ рдХрдХ्рд╖рдХ рд╕ंрдХुрд▓)।
(ii) рдЪुंрдмрдХीрдп рдЧुрдгрдзрд░्рдо: рд╕рднी рдЗрд▓ेрдХ्рдЯ्рд░ॉрди рдпुрдЧ्рдоिрдд рд╣ैं, рдЕрддः рдпрд╣ рдк्рд░рддिрдЪुंрдмрдХीрдп (Diamagnetic) рд╣ै।

рдк्рд░. реирез. (рдЕ) M\(^{2+}\) рдЖрдпрди рдХा рд╕िрд░्реЮ рд╕्рдкिрди (spin only) рдЪुंрдмрдХीрдп рдЖрдШूрд░्рдг рдЬ्рдЮाрдд рдХीрдЬिрдП। [ M рдХा рдкрд░рдоाрдгु рдХ्рд░рдоांрдХ = 26 ] (рдм) рдЧैрдбोрд▓िрдиिрдпрдо (Z = 64) рдХा рд╕ंрдШрдиिрдд (condensed) рдЗрд▓ेрдХ्рдЯ्рд░ॉрдиिрдХ рд╕ंрд░ूрдкрдг рд▓िрдЦिрдП।

(рдЕ) рдЪुंрдмрдХीрдп рдЖрдШूрд░्рдг рдЧрдгрдиा:
M = 26 (рдЖрдпрд░рди - Fe)। M\(^{2+}\) рдорддрд▓рдм Fe\(^{2+}\)।
рдЗрд▓ेрдХ्рдЯ्рд░ॉрдиिрдХ рд╡िрди्рдпाрд╕: [Ar] \( 3d^6 \)।
рдЕрдпुрдЧ्рдоिрдд рдЗрд▓ेрдХ्рдЯ्рд░ॉрдиों рдХी рд╕ंрдЦ्рдпा (\( n \)) = 4।
$$ \mu = \sqrt{n(n+2)} \text{ B.M.} $$ $$ \mu = \sqrt{4(4+2)} = \sqrt{24} \approx 4.90 \text{ B.M.} $$

(рдм) рдЧैрдбोрд▓िрдиिрдпрдо (Gd, Z=64) рдХा рд╡िрди्рдпाрд╕:
$$ [\text{Xe}] 4f^7 5d^1 6s^2 $$ (рдиोрдЯ: 5d рдоें 1 рдЗрд▓ेрдХ्рдЯ्рд░ॉрди рдЬाрддा рд╣ै рдХ्рдпोंрдХि рдЕрд░्рдз-рдкूрд░िрдд f-рдХрдХ्рд╖рдХ рд╕्рдеिрд░ рд╣ोрддा рд╣ै)।

рдк्рд░. реиреи. (рдЕ) рд╡ाрдд्рдпा рднрдЯ्рдЯी (blast furnace) рдХे рдЕрдкрдЪрдпрди рдХ्рд╖ेрдд्рд░ (zone) рдоें Fe\(_2\)O\(_3\) рдХो ‘Fe’ рдоें рдкрд░िрд╡рд░्рддिрдд рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдЙрдкрдпोрдЧ рдХिрдП рдЧрдП рдЕрдкрдЪाрдпрдХ рд▓िрдЦिрдП। (рдм) рдиिрдо्рди рдоें рд╕рдо्рдоिрд▓िрдд рд░ाрд╕ाрдпрдиिрдХ рд╕рдоीрдХрд░рдг рд▓िрдЦिрдП : (i) рдПрдеीрд▓рдПрдоीрди рдХे рд▓िрдП рдХाрд░्рдмिрд▓рдПрдоीрди рдЕрднिрдХ्рд░िрдпा (ii) рдПрд╕ीрдЯाрдоाрдЗрдб рдХे рд▓िрдП рд╣ॉрдлрдоेрди рдм्рд░ोрдоेрдоाрдЗрдб рдбिрдЧ्рд░ेрдбेрд╢рди

(рдЕ) рд╡ाрдд्рдпा рднрдЯ्рдЯी рдоें рдЕрдкрдЪाрдпрдХ:
рдХाрд░्рдмрди рдоोрдиोрдСрдХ्рд╕ाрдЗрдб (CO) рдФрд░ рдХोрдХ (рдХाрд░्рдмрди, C)।

(рдм) рд░ाрд╕ाрдпрдиिрдХ рд╕рдоीрдХрд░рдг:
(i) рдХाрд░्рдмिрд▓рдПрдоीрди рдЕрднिрдХ्рд░िрдпा (рдПрдеीрд▓рдПрдоीрди):
$$ \text{C}_2\text{H}_5\text{NH}_2 + \text{CHCl}_3 + 3\text{KOH (alc)} \xrightarrow{\Delta} \text{C}_2\text{H}_5\text{NC} + 3\text{KCl} + 3\text{H}_2\text{O} $$ (рдЙрдд्рдкाрдж: рдПрдеिрд▓ рдЖрдЗрд╕ोрд╕ाрдЗрдиाрдЗрдб)

(ii) рд╣ॉрдлрдоेрди рдм्рд░ोрдоेрдоाрдЗрдб рдЕрднिрдХ्рд░िрдпा (рдПрд╕ीрдЯाрдоाрдЗрдб):
$$ \text{CH}_3\text{CONH}_2 + \text{Br}_2 + 4\text{KOH} \rightarrow \text{CH}_3\text{NH}_2 + \text{K}_2\text{CO}_3 + 2\text{KBr} + 2\text{H}_2\text{O} $$ (рдЙрдд्рдкाрдж: рдоेрдеिрд▓рдПрдоीрди)

рдк्рд░. реирей. (рдЕ) рдмेंрдЬрд▓्рдбिрд╣ाрдЗрдб (benzaldehyde) рдХी рд╕рд╣ाрдпрддा рд╕े рдХैрдиीрдЬ़ाрд░ो (Cannizzaro’s) рдЕрднिрдХ्рд░िрдпा рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдХीрдЬिрдП। (рдм) рд╕ाрдЗрдХ्рд▓ोрд╣ेрдХ्рдЬीрди (cyclohexene) рдХो рдПрдбिрдкिрдХ рдЕрдо्рд▓ (adipic acid) рдоें рдкрд░िрд╡рд░्рддिрдд рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдЕрднिрдХ्рд░िрдпा рд▓िрдЦिрдП।

(рдЕ) рдХैрдиीрдЬ़ाрд░ो рдЕрднिрдХ्рд░िрдпा:
рдЬिрди рдПрд▓्рдбिрд╣ाрдЗрдб рдоें \(\alpha\)-рд╣ाрдЗрдб्рд░ोрдЬрди рдирд╣ीं рд╣ोрддा (рдЬैрд╕े рдмेंрдЬрд▓्рдбिрд╣ाрдЗрдб), рд╡े рд╕ांрдж्рд░ рдХ्рд╖ाрд░ (NaOH/KOH) рдХे рд╕ाрде рдЧрд░्рдо рдХрд░рдиे рдкрд░ рд╕्рд╡рддः рдСрдХ्рд╕ीрдХрд░рдг рдФрд░ рдЕрдкрдЪрдпрди (рдЕрд╕рдоाрдиुрдкाрддрди) рджрд░्рд╢ाрддे рд╣ैं।
$$ 2\text{C}_6\text{H}_5\text{CHO} + \text{conc. NaOH} \rightarrow \text{C}_6\text{H}_5\text{CH}_2\text{OH} + \text{C}_6\text{H}_5\text{COONa} $$ (рдЙрдд्рдкाрдж: рдмेंрдЬिрд▓ рдЕрд▓्рдХोрд╣рд▓ рдФрд░ рд╕ोрдбिрдпрдо рдмेंрдЬोрдПрдЯ)।

(рдм) рд╕ाрдЗрдХ्рд▓ोрд╣ेрдХ्рдЬीрди рд╕े рдПрдбिрдкिрдХ рдЕрдо्рд▓:
рд╕ाрдЗрдХ्рд▓ोрд╣ेрдХ्рдЬीрди рдХा рдЕрдо्рд▓ीрдп KMnO\(_4\) рдХे рд╕ाрде рдСрдХ्рд╕ीрдХрд░рдг рдХрд░рдиे рдкрд░ рд╡рд▓рдп рдЯूрдЯ рдЬाрддा рд╣ै рдФрд░ рдПрдбिрдкिрдХ рдЕрдо्рд▓ рдмрдирддा рд╣ै। $$ \text{Cyclohexene} + [O] \xrightarrow{\text{KMnO}_4, \text{H}_2\text{SO}_4, \Delta} \text{HOOC}-(\text{CH}_2)_4-\text{COOH} $$

рдк्рд░. реирек. рд╢ूрди्рдп рдХोрдЯि рдЕрднिрдХ्рд░िрдпा рдХी рдкрд░िрднाрд╖ा рд▓िрдЦिрдП। рдПрдХ рдЕрднिрдХ्рд░िрдпा рджो рдкрджों рдоें рд╣ोрддी рд╣ै : (i) NO(g) + Cl\(_2\)(g) \(\to\) NOCl\(_2\)(g) (ii) NOCl\(_2\)(g) + NO(g) \(\to\) 2NOCl(g). рд╕ंрдкूрд░्рдг рдЕрднिрдХ्рд░िрдпा рд▓िрдЦिрдП рдПрд╡ं рдЕрднिрдХ्рд░िрдпा рдордз्рдпрд╕्рде (intermediate) рдкрд╣рдЪाрдиिрдП।

рд╢ूрди्рдп рдХोрдЯि рдЕрднिрдХ्рд░िрдпा: рд╡рд╣ рдЕрднिрдХ्рд░िрдпा рдЬिрд╕рдоें рдЕрднिрдХ्рд░िрдпा рдХी рджрд░ рдЕрднिрдХाрд░рдХों рдХी рд╕ांрдж्рд░рддा рдкрд░ рдиिрд░्рднрд░ рдирд╣ीं рдХрд░рддी рд╣ै, рд╢ूрди्рдп рдХोрдЯि рдХी рдЕрднिрдХ्рд░िрдпा рдХрд╣рд▓ाрддी рд╣ै।

рдЕрднिрдХ्рд░िрдпा рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг:
рдкрдж 1: \( \text{NO} + \text{Cl}_2 \rightarrow \text{NOCl}_2 \)
рдкрдж 2: \( \text{NOCl}_2 + \text{NO} \rightarrow 2\text{NOCl} \)
рд╕ंрдкूрд░्рдг рдЕрднिрдХ्рд░िрдпा: (рдпोрдЧ рдХрд░рдиे рдкрд░) \( 2\text{NO} + \text{Cl}_2 \rightarrow 2\text{NOCl} \)
рдЕрднिрдХ्рд░िрдпा рдордз्рдпрд╕्рде: \( \text{NOCl}_2 \) (рдпрд╣ рдкрд╣рд▓े рдкрдж рдоें рдмрдирддा рд╣ै рдФрд░ рджूрд╕рд░े рдкрдж рдоें рдЙрдкрднोрдЧ рд╣ोрддा рд╣ै)।

рдк्рд░. реирел. 300 K рдкрд░ рдЗрдеेрди рдЧैрд╕ рдХे рдиिрд░्рдоाрдг рдХे рд▓िрдП \(\Delta\)H рдпрд╣ – 84.4 kJ рд╣ै। рдЕрднिрдХ्рд░िрдпा рдХे рд▓िрдП \(\Delta\)U рдХी рдЧрдгрдиा рдХीрдЬिрдП।

рдЗрдеेрди рдиिрд░्рдоाрдг рдХी рдЕрднिрдХ्рд░िрдпा:
$$ 2\text{C(s)} + 3\text{H}_2(g) \rightarrow \text{C}_2\text{H}_6(g) $$ \( \Delta n_g \) рдХी рдЧрдгрдиा:
\( \Delta n_g = (\text{рдЧैрд╕ीрдп рдЙрдд्рдкाрдж}) - (\text{рдЧैрд╕ीрдп рдЕрднिрдХाрд░рдХ}) \)
\( \Delta n_g = 1 - 3 = -2 \)

рд╕ूрдд्рд░: \( \Delta H = \Delta U + \Delta n_g RT \)
рджिрдпा рдЧрдпा рд╣ै: \( \Delta H = -84.4 \text{ kJ} \), \( R = 8.314 \times 10^{-3} \text{ kJ K}^{-1}\text{mol}^{-1} \), \( T = 300 \text{ K} \)।

$$ -84.4 = \Delta U + (-2 \times 8.314 \times 10^{-3} \times 300) $$ $$ -84.4 = \Delta U - (2 \times 2.4942) $$ $$ -84.4 = \Delta U - 4.9884 $$ $$ \Delta U = -84.4 + 4.9884 $$ $$ \Delta U = -79.4116 \text{ kJ} $$ $$ \Delta U \approx -79.41 \text{ kJ} $$

рдк्рд░. реирем. рдЕंрддрд░рдЖрдг्рд╡िрдХ (intermolecular) рдмрд▓ рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рдиिрд░्рдоिрдд рдмрд╣ुрд▓рдХों рдХे рдк्рд░рдХाрд░ рдХा рдЙрд▓्рд▓ेрдЦ рдХीрдЬिрдП। рдХрдо рдШрдирдд्рд╡ рдкॉрд▓ीрдПрдеीрд▓ीрди (polyethylene) рдХे рдХोрдИ рджो рдЙрдкрдпोрдЧ рд▓िрдЦिрдП।

рдЕंрддрд░рдЖрдг्рд╡िрдХ рдмрд▓ों рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рдмрд╣ुрд▓рдХों рдХे рдк्рд░рдХाрд░:
1. рдЗрд▓ाрд╕्рдЯोрдорд░्рд╕ (рд╕рдмрд╕े рдХрдордЬोрд░ рдмрд▓)।
2. рд░ेрд╢े (Fibers) (рдордЬрдмूрдд рд╣ाрдЗрдб्рд░ोрдЬрди рдмंрдз)।
3. рдерд░्рдоोрдк्рд▓ाрд╕्рдЯिрдХ (рдордз्рдпрдо рдмрд▓)।
4. рдерд░्рдоोрд╕ेрдЯिंрдЧ (рджृрдв़ рдХ्рд░ॉрд╕-рд▓िंрдХ्рд╕)।

рдХрдо рдШрдирдд्рд╡ рдкॉрд▓ीрдПрдеीрд▓ीрди (LDPE) рдХे рдЙрдкрдпोрдЧ:
1. рд▓рдЪीрд▓े рдкाрдЗрдк рдФрд░ рд╕्рдХ्рд╡ीрдЬ़ рдмोрддрд▓ें рдмрдиाрдиे рдоें।
2. рдмिрдЬрд▓ी рдХे рддाрд░ों рдФрд░ рдХेрдмрд▓ों рдХे рдЗंрд╕ुрд▓ेрд╢рди рдХे рд░ूрдк рдоें।
3. рдкैрдХेрдЬिंрдЧ рдлिрд▓्рдо рдФрд░ рдк्рд▓ाрд╕्рдЯिрдХ рдХी рдеैрд▓िрдпां рдмрдиाрдиे рдоें।

рд╡िрднाрдЧ - рдб (SECTION - D)

рдиिрдо्рдирд▓िрдЦिрдд рдк्рд░рд╢्рдиों рдоें рд╕े рдХिрди्рд╣ीं рддीрди рдк्рд░рд╢्рдиों рдХे рдЙрдд्рддрд░ рджीрдЬिрдП : [резреи]

рдк्рд░. реирен. (рдЕ) 27 g/mol рдоोрд▓рд░ рдж्рд░рд╡्рдпрдоाрди рдХा рдПрдХ рддрдд्рдд्рд╡ 405 pm рдХिрдиाрд░ी рд▓ंрдмाрдИ (edge length) рдХी рдШрдиीрдп рдоाрдд्рд░рдХ рдХोрд╖्рдаिрдХा (cubic unit cell) рддैрдпाрд░ рдХрд░рддा рд╣ै। рдпрджि рдХ्рд░िрд╕्рдЯрд▓ рдХा рдШрдирдд्рд╡ 2.7 g cm\(^{-3}\) рд╣ो рддो рдЗрдХाрдИ (рдоाрдд्рд░рдХ) рдХोрд╖्рдаिрдХा (unit cell) рдХा рдк्рд░рдХाрд░ рдкрд╣рдЪाрдиिрдП। (рдм) рдж्рд╡िрдЕंрдЧी рд╡िрд▓рдпрди (binary solution) рдЬिрд╕рдоें рдЕрд╡ाрд╖्рдкрд╢ीрд▓ рд╡िрд▓ेрдп рдкाрдпा рдЬाрддा рд╣ै, рдХे рд▓िрдП рд░ाрдЙрд▓्рдЯ рдиिрдпрдо рдХा рд╕рдоीрдХрд░рдг рд╕्рдеाрдкिрдд рдХीрдЬिрдП।

(рдЕ) рдЗрдХाрдИ рдХोрд╖्рдаिрдХा рдХा рдк्рд░рдХाрд░:
рджिрдпा рдЧрдпा рд╣ै: \( M = 27 \text{ g/mol} \), \( a = 405 \text{ pm} = 4.05 \times 10^{-8} \text{ cm} \), \( \rho = 2.7 \text{ g/cm}^3 \)।
рд╕ूрдд्рд░: \( \rho = \frac{Z \cdot M}{a^3 \cdot N_A} \)
$$ Z = \frac{\rho \cdot a^3 \cdot N_A}{M} $$ $$ a^3 = (4.05 \times 10^{-8})^3 \approx 66.4 \times 10^{-24} \text{ cm}^3 $$ $$ Z = \frac{2.7 \times 66.4 \times 10^{-24} \times 6.022 \times 10^{23}}{27} $$ $$ Z = \frac{2.7}{27} \times (66.4 \times 0.6022) $$ $$ Z = 0.1 \times 40 \approx 4 $$ рдЪूँрдХि \( Z = 4 \) рд╣ै, рдЗрд╕рд▓िрдП рдЗрдХाрдИ рдХोрд╖्рдаिрдХा рдлрд▓рдХ рдХेंрдж्рд░िрдд рдШрдиीрдп (Face Centered Cubic - FCC) рд╣ै।

(рдм) рд░ाрдЙрд▓्рдЯ рдиिрдпрдо рдХा рд╡्рдпुрдд्рдкрди्рди:
рд░ाрдЙрд▓्рдЯ рдХे рдиिрдпрдо рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░, рд╡िрд▓рдпрди рдоें рд╡िрд▓ाрдпрдХ рдХा рд╡ाрд╖्рдк рджाрдм, рд╢ुрдж्рдз рд╡िрд▓ाрдпрдХ рдХे рд╡ाрд╖्рдк рджाрдм рдФрд░ рд╡िрд▓рдпрди рдоें рдЙрд╕рдХे рдоोрд▓-рдЕंрд╢ рдХे рдЧुрдгрдирдлрд▓ рдХे рдмрд░ाрдмрд░ рд╣ोрддा рд╣ै।
$$ P_1 = P_1^0 x_1 $$ рдж्рд╡िрдЕंрдЧी рд╡िрд▓рдпрди рдХे рд▓िрдП, \( x_1 + x_2 = 1 \Rightarrow x_1 = 1 - x_2 \)।
рд╕рдоीрдХрд░рдг рдоें \( x_1 \) рдХा рдоाрди рд░рдЦрдиे рдкрд░: $$ P_1 = P_1^0 (1 - x_2) $$ $$ P_1 = P_1^0 - P_1^0 x_2 $$ $$ P_1^0 x_2 = P_1^0 - P_1 $$ $$ x_2 = \frac{P_1^0 - P_1}{P_1^0} $$ рдпрд╣ рд╕рдоीрдХрд░рдг рд╡ाрд╖्рдк рджाрдм рдХे рдЖрдкेрдХ्рд╖िрдХ рдЕрд╡рдирдорди рдФрд░ рд╡िрд▓ेрдп рдХे рдоोрд▓-рдЕंрд╢ рдХे рдмीрдЪ рд╕ंрдмंрдз рджрд░्рд╢ाрддा рд╣ै।

рдк्рд░. реирео. (рдЕ) рдиिрдо्рдирд▓िрдЦिрдд рдЙрджाрд╣рд░рдгों рдоें рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдХीрдЬिрдП рдХि рдПрди्рдЯ्рд░ाрдкी рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдзрдиाрдд्рдордХ рд╣ै рдпा рдЛрдгाрдд्рдордХ рд╣ै : (i) рдмрд░्рдл рдХा рдЧрд▓рди (melting of ice) (ii) рдж्рд░рд╡ рдХा рд╡ाрд╖्рдкीрдХрд░рдг (vaporisation of a liquid) (рдм) рд╕рдордЖрдпрди рдк्рд░рднाрд╡ (common ion effect) рдЙрджाрд╣рд░рдг рдХे рд╕ाрде рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдХीрдЬिрдП।

(рдЕ) рдПрди्рдЯ्рд░ाрдкी рдкрд░िрд╡рд░्рддрди:
(i) рдмрд░्рдл рдХा рдЧрд▓рди: рдзрдиाрдд्рдордХ (\( \Delta S > 0 \))। рдаोрд╕ рд╕े рдж्рд░рд╡ рдмрдирдиे рдкрд░ рдЕрд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдмрдв़рддी рд╣ै।
(ii) рдж्рд░рд╡ рдХा рд╡ाрд╖्рдкीрдХрд░рдг: рдзрдиाрдд्рдордХ (\( \Delta S > 0 \))। рдж्рд░рд╡ рд╕े рдЧैрд╕ рдмрдирдиे рдкрд░ рдЕрд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдЕрдд्рдпрдзिрдХ рдмрдв़рддी рд╣ै।

(рдм) рд╕рдордЖрдпрди рдк्рд░рднाрд╡:
рдХिрд╕ी рджुрд░्рдмрд▓ рд╡िрдж्рдпुрдд рдЕрдкрдШрдЯ्рдп рдХे рд╡िрдпोрдЬрди рдХो рдПрдХ рдк्рд░рдмрд▓ рд╡िрдж्рдпुрдд рдЕрдкрдШрдЯ्рдп (рдЬिрд╕рдоें рдПрдХ рд╕рдоाрди рдЖрдпрди рд╣ो) рдоिрд▓ाрдиे рдкрд░ рджрдмाрдиे рдпा рдХрдо рдХрд░рдиे рдХी рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдХो рд╕рдордЖрдпрди рдк्рд░рднाрд╡ рдХрд╣рддे рд╣ैं।
рдЙрджाрд╣рд░рдг: рдПрд╕िрдЯिрдХ рдЕрдо्рд▓ (\( \text{CH}_3\text{COOH} \)) рдХा рдЖрдпрдирди:
$$ \text{CH}_3\text{COOH} \rightleftharpoons \text{CH}_3\text{COO}^- + \text{H}^+ $$ рдпрджि рдЗрд╕рдоें рд╕ोрдбिрдпрдо рдПрд╕ीрдЯेрдЯ (\( \text{CH}_3\text{COONa} \)) рдоिрд▓ाрдпा рдЬाрдП, рдЬो рдПрдХ рдк्рд░рдмрд▓ рд╡िрдж्рдпुрдд рдЕрдкрдШрдЯ्рдп рд╣ै: $$ \text{CH}_3\text{COONa} \rightarrow \text{CH}_3\text{COO}^- + \text{Na}^+ $$ рд╡िрд▓рдпрди рдоें рдПрд╕ीрдЯेрдЯ рдЖрдпрдиों (\( \text{CH}_3\text{COO}^- \)) рдХी рд╕ांрдж्рд░рддा рдмрдв़ рдЬाрддी рд╣ै। рд▓े-рд╢ाрддैрд▓िрдП рдХे рд╕िрдж्рдзांрдд рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░, рд╕ाрдо्рдп рдмाрдИं рдУрд░ рдЦिрд╕рдХ рдЬाрддा рд╣ै рдФрд░ рдПрд╕िрдЯिрдХ рдЕрдо्рд▓ рдХा рдЖрдпрдирди рдХрдо рд╣ो рдЬाрддा рд╣ै।

рдк्рд░. реиреп. рд╕ीрд╕ा рд╕ंрдЪाрдпрдХ рд╕ेрд▓ (lead accumulator cell) рдХा рд╕्рд╡рдЪ्рдЫ рд╡ рдиाрдоांрдХिрдд рдЪिрдд्рд░ рдмрдиाрдЗрдП। рд╕ेрд▓ рдХे рдиिрд░ाрд╡ेрд╢рди (discharging) рдХे рд╕рдордп рдХैрдеोрдб рдПрд╡ं рдПрдиोрдб рдкрд░ рд╣ोрдиे рд╡ाрд▓ी рд╕ंрдкूрд░्рдг рдЕрднिрдХ्рд░िрдпाрдПँ рд▓िрдЦिрдП।
[рд▓ेрдб рдПрдХ्рдпुрдоुрд▓ेрдЯрд░ рдХा рдЪिрдд्рд░]
рдПрдиोрдб: Pb рдк्рд▓ेрдЯें
рдХैрдеोрдб: PbO\(_2\) рдк्рд▓ेрдЯें
рд╡िрдж्рдпुрдд рдЕрдкрдШрдЯ्рдп: рддрдиु H\(_2\)SO\(_4\) (38%)

рдиिрд░ाрд╡ेрд╢рди (Discharging) рдЕрднिрдХ्рд░िрдпाрдПँ:
рдПрдиोрдб рдкрд░ (рдСрдХ्рд╕ीрдХрд░рдг):
$$ \text{Pb}(s) + \text{SO}_4^{2-}(aq) \rightarrow \text{PbSO}_4(s) + 2e^- $$ рдХैрдеोрдб рдкрд░ (рдЕрдкрдЪрдпрди):
$$ \text{PbO}_2(s) + 4\text{H}^+(aq) + \text{SO}_4^{2-}(aq) + 2e^- \rightarrow \text{PbSO}_4(s) + 2\text{H}_2\text{O}(l) $$ рд╕ंрдкूрд░्рдг рд╕ेрд▓ рдЕрднिрдХ्рд░िрдпा:
$$ \text{Pb}(s) + \text{PbO}_2(s) + 2\text{H}_2\text{SO}_4(aq) \rightarrow 2\text{PbSO}_4(s) + 2\text{H}_2\text{O}(l) $$

рдк्рд░. рейреж. (рдЕ) рдЗрдХाрдИ рдХोрд╖्рдаिрдХा (unit cell) рдХी рдкрд░िрднाрд╖ा рд▓िрдЦिрдП। рдПрдл-рд╕ेंрдЯрд░ (F-centre) рдХे рдиिрд░्рдоाрдг рдХे рдлрд▓рд╕्рд╡рд░ूрдк NaCl рдХ्рд░िрд╕्рдЯрд▓ рдж्рд╡ाрд░ा рдХौрди рд╕ा рд░ंрдЧ рдк्рд░рджрд░्рд╢िрдд рд╣ोрддा рд╣ै? (рдм) 17 рдЧ्рд░ुрдк рддрдд्рдд्рд╡ों рдоें рдл्рд▓ोрд░िрди рдЕрд╕ाрдоाрди्рдп рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рдХ्рдпों рджрд░्рд╢ाрддा рд╣ै?

(рдЕ)
рдЗрдХाрдИ рдХोрд╖्рдаिрдХा (Unit Cell): рдХ्рд░िрд╕्рдЯрд▓ рдЬाрд▓рдХ рдХी рд╡рд╣ рд╕рдмрд╕े рдЫोрдЯी рдЗрдХाрдИ рдЬो рдмाрд░-рдмाрд░ рдкुрдирд░ाрд╡ृрдд्рдд рд╣ोрдХрд░ рд╕ंрдкूрд░्рдг рдХ्рд░िрд╕्рдЯрд▓ рдХा рдиिрд░्рдоाрдг рдХрд░рддी рд╣ै, рдЗрдХाрдИ рдХोрд╖्рдаिрдХा рдХрд╣рд▓ाрддी рд╣ै।
NaCl рдХा рд░ंрдЧ: рдкीрд▓ा (Yellow)। (F-рд╕ेंрдЯрд░ рдХे рдХाрд░рдг)।

(рдм) рдл्рд▓ोрд░िрди рдХा рдЕрд╕ाрдоाрди्рдп рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░:
рдл्рд▓ोрд░िрди рдЕрди्рдп рд╣ैрд▓ोрдЬрди рд╕े рднिрди्рди рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рдХрд░рддा рд╣ै, рдЗрд╕рдХे рдХाрд░рдг рд╣ैं:

  • рд╕рдмрд╕े рдЫोрдЯा рдкрд░рдоाрдгु рдЖрдХाрд░।
  • рд╕рд░्рд╡ाрдзिрдХ рд╡िрдж्рдпुрдд рдЛрдгाрдд्рдордХрддा।
  • рдХрдо F-F рдмंрдз рд╡िрдпोрдЬрди рдПрди्рдеैрд▓्рдкी।
  • рд╕ंрдпोрдЬी рдХोрд╢ рдоें d-рдХрдХ्рд╖рдХों рдХी рдЕрдиुрдкрд╕्рдеिрддि।
рдкрд░िрдгाрдорд╕्рд╡рд░ूрдк: рдпрд╣ рдХेрд╡рд▓ -1 рдСрдХ्рд╕ीрдХрд░рдг рдЕрд╡рд╕्рдеा рджрд░्рд╢ाрддा рд╣ै рдФрд░ рд╣ाрдЗрдб्рд░ोрдЬрди рдмंрдз рдмрдиाрддा рд╣ै।

рдк्рд░. рейрез. (рдЕ) SN\(^2\) рдХ्рд░िрдпाрд╡िрдзि (mechanism) рдХी рдоुрдЦ्рдп рд╡िрд╢ेрд╖рддाрдПँ рд▓िрдЦिрдП। (рдм) рдиिрдо्рдирд▓िрдЦिрдд рдЕрднिрдХрд░्рдордХों рдХी рдм्рд░ोрдоोрдоिрдеेрди рдкрд░ рдХ्рдпा рдХ्рд░िрдпा рд╣ोрддी рд╣ै : (i) рдм्рд░ोрдоोрдмेंрдЬीрди (ii) рдорд░рдХ्рдпूрд░рд╕ рдл्рд▓ुрдЕрд░ाрдЗрдб

(рдЕ) SN\(^2\) рдХ्рд░िрдпाрд╡िрдзि рдХी рд╡िрд╢ेрд╖рддाрдПँ:
1. рдпрд╣ рдПрдХ рдкрджीрдп (Single step) рдЕрднिрдХ्рд░िрдпा рд╣ै। рдмंрдз рдЯूрдЯрдиा рдФрд░ рдирдпा рдмंрдз рдмрдирдиा рдПрдХ рд╕ाрде рд╣ोрддा рд╣ै।
2. рдпрд╣ рдж्рд╡ि-рдЖрдг्рд╡िрдХ (Bimolecular) рдЕрднिрдХ्рд░िрдпा рд╣ै (рджрд░ \(\propto [\text{Substrate}][\text{Nucleophile}]\))।
3. рди्рдпूрдХ्рд▓िрдпोрдлाрдЗрд▓ рдкीрдЫे рдХी рдУрд░ рд╕े (Backside attack) рдЖрдХ्рд░рдордг рдХрд░рддा рд╣ै।
4. рдЗрд╕рдоें рд╕ंрдХ्рд░рдордг рдЕрд╡рд╕्рдеा (Transition state) рдмрдирддी рд╣ै।
5. рдЗрд╕рдоें рд╡िрди्рдпाрд╕ рдХा рдк्рд░рддिрд▓ोрдорди (Walden Inversion) рд╣ोрддा рд╣ै।
6. рдХ्рд░िрдпाрд╢ीрд▓рддा рдХ्рд░рдо: рдоिрдеिрд▓ > рдк्рд░ाрдердоिрдХ > рдж्рд╡िрддीрдпрдХ > рддृрддीрдпрдХ।

(рдм) рдм्рд░ोрдоोрдоिрдеेрди (\( \text{CH}_3\text{Br} \)) рдкрд░ рдХ्рд░िрдпा:
(i) рдм्рд░ोрдоोрдмेंрдЬीрди (Wurtz-Fittig рдЕрднिрдХ्рд░िрдпा):
рдм्рд░ोрдоोрдоिрдеेрди рдФрд░ рдм्рд░ोрдоोрдмेंрдЬीрди рдХी рд╕ोрдбिрдпрдо рдзाрддु рдХे рд╕ाрде рд╢ुрд╖्рдХ рдИрдерд░ рдХी рдЙрдкрд╕्рдеिрддि рдоें рдХ्рд░िрдпा рдХрд░ाрдиे рдкрд░ рдЯोрд▓्рдпूрди (Toluene) рдмрдирддा рд╣ै। $$ \text{CH}_3\text{Br} + \text{C}_6\text{H}_5\text{Br} + 2\text{Na} \xrightarrow{\text{dry ether}} \text{C}_6\text{H}_5\text{CH}_3 + 2\text{NaBr} $$ (ii) рдорд░рдХ्рдпूрд░рд╕ рдл्рд▓ुрдЕрд░ाрдЗрдб (Swarts рдЕрднिрдХ्рд░िрдпा):
рд╣ैрд▓ोрдЬрди рд╡िрдиिрдордп рд╣ोрдХрд░ рдл्рд▓ोрд░ोрдоिрдеेрди рдмрдирддा рд╣ै। $$ 2\text{CH}_3\text{Br} + \text{Hg}_2\text{F}_2 \rightarrow 2\text{CH}_3\text{F} + \text{Hg}_2\text{Br}_2 $$

Question Paper Page No. 1 Question Paper Page No. 2 Question Paper Page No. 3 Question Paper Page No. 4 Question Paper Page No. 5 Question Paper Page No. 6 Question Paper Page No. 7 Question Paper Page No. 8 HSC Board Exam Paper Header

HSC 12th Chemistry Board Question Paper Solution 2025 (Marathi Medium)

рд░рд╕ाрдпрдирд╢ाрд╕्рдд्рд░ (Chemistry 55) Board Paper Solution

HSC 12th Board Exam 2025 | Day 08 | Set J-303 (M) | Marathi Medium

рдк्рд░рд╢्рдирдкрдд्рд░िрдХेрдЪा рддрдкрд╢ीрд▓ (Paper Details)

рд╡िрд╖рдп: рд░рд╕ाрдпрдирд╢ाрд╕्рдд्рд░ (Chemistry 55)

рд╡рд░्рд╖: 2025

рдПрдХूрдг рдЧुрдг: 70

рд╡ेрд│: 3 рддाрд╕


рджिрд▓ेрд▓ी рдоाрд╣िрддी (Given Data):

  • \( R = 8.314 \text{ J/K/mol} \)
  • Na рдЕрдгुрднाрд░ = 23
  • рдкाрдг्рдпाрд╕ाрдаी \( K_f = 1.86 \text{ K kg mol}^{-1} \)
  • \( 1F = 96500 \text{ C} \)
  • \( N_A = 6.022 \times 10^{23} \)
рд╡िрднाрдЧ - рдЕ (SECTION - A)
рдк्рд░. рез. рдЦाрд▓ीрд▓ рдк्рд░рд╢्рдиांрдЪी рдпोрдЧ्рдп рдкрд░्рдпाрдп рдиिрд╡рдбूрди рдЙрдд्рддрд░े рд▓िрд╣ा : [резреж]

(i) рд╢ॉрдЯрдХीрдЪा рджोрд╖ (Schottky defect) рдпाрдд рдЖрдврд│ूрди рдпेрдд рдиाрд╣ी _____.

  • (рдЕ) NaCl
  • (рдм) KCl
  • (рдХ) AgBr
  • (рдб) NiO
рдЙрдд्рддрд░: (рдб) NiO

рд╕्рдкрд╖्рдЯीрдХрд░рдг: рд╢ॉрдЯрдХी рджोрд╖ рдЕрд╢ा рдЖрдпрдиिрдХ рдШрди рдкрджाрд░्рдеांрдордз्рдпे рдЖрдврд│рддो рдЬिрдеे рдзрди рдЖрдпрди (cation) рдЖрдгि рдЛрдг рдЖрдпрди (anion) рдпांрдЪा рдЖрдХाрд░ рдЬрд╡рд│рдкाрд╕ рд╕ाрд░рдЦा рдЕрд╕рддो (рдЙрджा. NaCl, KCl, AgBr). NiO рдордз्рдпे рдзाрддू рди्рдпूрдирддा рджोрд╖ (Metal deficiency defect) рдЖрдврд│рддो.


(ii) 0.1 m рдпुрд░िрдпाрдЪ्рдпा рдЬрд▓ीрдп рдж्рд░ाрд╡рдгाрдЪा рдЧोрдардгांрдХ (freezing point) рдХिрддी рдЖрд╣े, рдЬрд░ рдкाрдг्рдпाрд╕ाрдаी \( K_f \) рдЪी рдХिंрдордд 1.86 K kg mol\(^{-1}\) рдЕрд╕ेрд▓ -

  • (рдЕ) 1.86 ┬║C
  • (рдм) –1.86 ┬║C
  • (рдХ) 0.186 ┬║C
  • (рдб) –0.186 ┬║C
рдЙрдд्рддрд░: (рдб) –0.186 ┬║C

рд╕्рдкрд╖्рдЯीрдХрд░рдг: $$ \Delta T_f = K_f \times m \times i $$ рдпुрд░िрдпा рд╣े рд╡िрдж्рдпुрдд рдЕрдирдкрдШрдЯрдиी (non-electrolyte) рдЕрд╕рд▓्рдпाрдиे, \( i = 1 \). $$ \Delta T_f = 1.86 \times 0.1 \times 1 = 0.186 \text{ K} $$ рдж्рд░ाрд╡рдгाрдЪा рдЧोрдардгांрдХ: $$ T_f = T_f^0 - \Delta T_f = 0^\circ\text{C} - 0.186^\circ\text{C} = -0.186^\circ\text{C} $$


(iii) рдУрдЭोрдирдЪ्рдпा рдерд░ाрд╕ рдпाрдоुрд│े рдЫिрдж्рд░ (depletion) рдкрдбрддे -

  • (рдЕ) NO
  • (рдм) NO\(_2\)
  • (рдХ) NO\(_3\)
  • (рдб) N\(_2\)O\(_5\)
рдЙрдд्рддрд░: (рдЕ) NO

рд╕्рдкрд╖्рдЯीрдХрд░рдг: рдиाрдпрдЯ्рд░िрдХ рдСрдХ्рд╕ाрдИрдб (NO) рдУрдЭोрдирд╢ी рдЕрднिрдХ्рд░िрдпा рдХрд░ूрди рдУрдЭोрдирдЪा рд▒्рд╣ाрд╕ рдХрд░рддो: \( \text{NO} + \text{O}_3 \rightarrow \text{NO}_2 + \text{O}_2 \).


(iv) рдЬेрд╡्рд╣ा рдЬрдЯिрд▓ рд░рдЪрдиेрдд (complex) рдЕрддिрд░िрдХ्рдд AgNO\(_3\) рдоिрд╕рд│рд▓े рдЬाрддे рддेрд╡्рд╣ा рдПрдХ рдоोрд▓ AgCl рдЪा рдЕрд╡рдХ्рд╖ेрдк рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ोрддो. рдд्рдпा рдЬрдЯिрд▓ рд░рдЪрдиेрдЪे рд╕ूрдд्рд░ (formula) рдЕрд╕ेрд▓ _____ -

  • (рдЕ) [CoCl\(_2\) (NH\(_3\))\(_4\)]Cl
  • (рдм) [CoCl (NH\(_3\))\(_5\)]Cl\(_2\)
  • (рдХ) [CoCl\(_3\) (NH\(_3\))\(_3\)]
  • (рдб) [Co (NH\(_3\))\(_6\)]Cl\(_3\)
рдЙрдд्рддрд░: (рдЕ) [CoCl\(_2\) (NH\(_3\))\(_4\)]Cl

рд╕्рдкрд╖्рдЯीрдХрд░рдг: 1 рдоोрд▓ AgCl рдЕрд╡рдХ्рд╖ेрдкिрдд рд╣ोрдгे рдпाрдЪा рдЕрд░्рде рдЕрд╕ा рдХी рд╕рдорди्рд╡рдп рдХ्рд╖ेрдд्рд░ाрдЪ्рдпा (coordination sphere) рдмाрд╣ेрд░ рдХेрд╡рд│ 1 рдХ्рд▓ोрд░ाрдИрдб рдЖрдпрди рдЖрдпрдиीрднрд╡рди рд╕्рдеिрддीрдд рдЖрд╣े.


(v) 4 рдоोрд▓्рд╕ рд╕рд▓्рдлрд░ рдбाрдпрдСрдХ्рд╕ाрдИрдбрдЪे рд╕рд▓्рдлрд░ рдЯ्рд░ाрдпрдСрдХ्рд╕ाрдИрдб рдордз्рдпे рдСрдХ्рд╕िрдбीрдХрд░рдгाрдд \( \Delta n_g \) рдЪी рдХिंрдордд рдЕрд╕рддे -

  • (рдЕ) – 2
  • (рдм) 2
  • (рдХ) – 4
  • (рдб) 4
рдЙрдд्рддрд░: (рдЕ) – 2

рд╕्рдкрд╖्рдЯीрдХрд░рдг: рдЕрднिрдХ्рд░िрдпा: \( 4\text{SO}_2(g) + 2\text{O}_2(g) \rightarrow 4\text{SO}_3(g) \) $$ \Delta n_g = (\text{рд╡ाрдпू рд░ूрдк рдЙрдд्рдкाрджिрддांрдЪे рдоोрд▓्рд╕}) - (\text{рд╡ाрдпू рд░ूрдк рдЕрднिрдХाрд░рдХांрдЪे рдоोрд▓्рд╕}) $$ $$ \Delta n_g = 4 - (4 + 2) = 4 - 6 = -2 $$


(vi) рдЦाрд▓ीрд▓рдкैрдХी рдПрдХрдоिрддीрдп (one dimensional) рдиॅрдиोрд░рдЪрдиा рдЖрд╣े -

  • (рдЕ) рдиॅрдиोрдХрдг
  • (рдм) рдиॅрдиोрдЯ्рдпूрдм
  • (рдХ) рдиॅрдиोрдлिрд▓्рдо
  • (рдб) рдиॅрдиोрд░ॉрдбрд╕्
рдЙрдд्рддрд░: (рдм) рдиॅрдиोрдЯ्рдпूрдм

рд╕्рдкрд╖्рдЯीрдХрд░рдг: рдиॅрдиोрдЯ्рдпूрдм्рд╕ рдЖрдгि рдиॅрдиोрд╡ाрдпрд░्рд╕ рд╣े рдПрдХрдоिрддीрдп (1D) рдиॅрдиोрд░рдЪрдиा рдо्рд╣рдгूрди рд╡рд░्рдЧीрдХृрдд рдХेрд▓े рдЬाрддाрдд.


(vii) рдЦाрд▓ीрд▓рдкैрдХी рдХोрдгрддे рд╕ूрдд्рд░ рд╡िрдж्рдпुрдд рдЕрдкрдШрдЯрдиीрдЪा рд╡िрдЪрд░рдгाрдЪा рдЕंрд╢ (degree of dissociation) рдЖрдгि рд╕ंрд╣рддी рдпाрддीрд▓ рд╕ंрдмंрдз рджрд░्рд╢рд╡िрддे -

  • (рдЕ) \( c = \sqrt{\frac{K_a}{\alpha}} \)
  • (рдм) \( \alpha = \sqrt{\frac{K_a}{c}} \)
  • (рдХ) \( c = \sqrt{K_a \alpha} \)
  • (рдб) \( c = \sqrt{\frac{\alpha}{K_a}} \)
рдЙрдд्рддрд░: (рдм) \( \alpha = \sqrt{\frac{K_a}{c}} \)

рд╕्рдкрд╖्рдЯीрдХрд░рдг: рдУрд╕्рдЯрд╡ाрд▓्рдбрдЪ्рдпा рд╡िрд░рд▓рди рдиिрдпрдоाрдиुрд╕ाрд░ (Ostwald's dilution law), \( K_a = \alpha^2 c \), рдо्рд╣рдгूрди \( \alpha = \sqrt{\frac{K_a}{c}} \).


(viii) рдЦाрд▓ीрд▓рдкैрдХी рдХोрдгрддे рд╕ंрдпुрдЧ рдЬाрд╕्рддीрдд рдЬाрд╕्рдд рдЖрдо्рд▓рдзрд░्рдоी рд╕्рд╡рд░ूрдкाрдЪे рдЖрд╣े -

  • (рдЕ) m-Hydroxybenzoic acid (рдоेрдЯा-рд╣ाрдпрдб्рд░ॉрдХ्рд╕ीрдмेрди्рдЭोрдЗрдХ рдЖрдо्рд▓)
  • (рдм) o-Aminobenzoic acid (рдСрд░्рдеो-рдЕрдоिрдиोрдмेрди्рдЭोрдЗрдХ рдЖрдо्рд▓)
  • (рдХ) Benzoic acid (рдмेрди्рдЭोрдЗрдХ рдЖрдо्рд▓)
  • (рдб) p-Methoxybenzoic acid (рдкॅрд░ा-рдоिрдеोрдХ्рд╕ीрдмेрди्рдЭोрдЗрдХ рдЖрдо्рд▓)
рдЙрдд्рддрд░: (рдЕ) m-Hydroxybenzoic acid

рд╕्рдкрд╖्рдЯीрдХрд░рдг: (рдЕ) m-Hydroxybenzoic acid: -OH рдЧрдЯ рдоेрдЯा рд╕्рдеिрддीрд╡рд░ рдЕрд╕рд▓्рдпाрдоुрд│े рдлрдХ्рдд -I рдк्рд░рднाрд╡ (рдЗрд▓ेрдХ्рдЯ्рд░ॉрди рдЦेрдЪूрди рдШेрдгाрд░ा) рджाрдЦрд╡рддो, рдЬ्рдпाрдоुрд│े рдЖрдо्рд▓рддा рд╡ाрдврддे.
(рдХ) рдмेрди्рдЭोрдЗрдХ рдЖрдо्рд▓: рдоाрдирдХ.
(рдб) p-Methoxybenzoic acid: -OCH\(_3\) рдЧрдЯ +R рдк्рд░рднाрд╡ (рдЗрд▓ेрдХ्рдЯ्рд░ॉрди рджेрдгाрд░ा) рджाрдЦрд╡рддो, рдЬ्рдпाрдоुрд│े рдЖрдо्рд▓рддा рдХрдоी рд╣ोрддे.
рдд्рдпाрдоुрд│े, рдкрд░्рдпाрдп (рдЕ) рд╕рд░्рд╡ाрдзिрдХ рдЖрдо्рд▓рдзрд░्рдоी рдЖрд╣े.


(ix) рд╡िрдж्рдпुрдд рдЕрдкрдШрдЯрдиीрдЪी рдоोрд▓рд░ рд╡ाрд╣рдХрддा (molar conductivity) рдоोрдЬрдг्рдпाрд╕ाрдаी рд╣े рд╕ूрдд्рд░ рд╡ाрдкрд░рддाрдд -

  • (рдЕ) \( \Lambda = \frac{1000c}{k} \)
  • (рдм) \( c = \frac{1000\Lambda}{k} \)
  • (рдХ) \( \Lambda = \frac{1000k}{c} \)
  • (рдб) \( k = \frac{1000}{\Lambda c} \)
рдЙрдд्рддрд░: (рдХ) \( \Lambda = \frac{1000k}{c} \)

(x) рдЦाрд▓ीрд▓рдкैрдХी рдХोрдгрддे рдж्рд╡िрддीрдпрдХ рдЕрдоाрдИрди рдЖрд╣े -

  • (рдЕ) рд╕ाрдпрдХ्рд▓ोрд╣ेрдХ्рдЭीрд▓рдЕрдоाрдИрди
  • (рдм) рдЖрдпрд╕ोрдк्рд░ोрдкिрд▓ рдЕрдоाрдИрди
  • (рдХ) рдбाрдпрдлेрдиिрд▓рдЕрдоाрдИрди
  • (рдб) N, N-рдбाрдпрдоिрдеिрд▓ ре▓рдиिрд▓िрди
рдЙрдд्рддрд░: (рдХ) рдбाрдпрдлेрдиिрд▓рдЕрдоाрдИрди

рд╕्рдкрд╖्рдЯीрдХрд░рдг: рдбाрдпрдлेрдиिрд▓рдЕрдоाрдИрдирдЪे рд╕ूрдд्рд░ \( (C_6H_5)_2NH \) рдЖрд╣े, рдЬ्рдпाрдордз्рдпे \( >NH \) рдЧрдЯ рджोрди рдХाрд░्рдмрди рдЧрдЯांрдиा рдЬोрдбрд▓ेрд▓ा рдЕрд╕рддो, рдо्рд╣рдгूрди рд╣े рдж्рд╡िрддीрдпрдХ рдЕрдоाрдИрди рдЖрд╣े.

HSC Chemistry

рдк्рд░. реи. рдЦाрд▓ीрд▓ рдк्рд░рд╢्рдиांрдЪी рдЙрдд्рддрд░े рд▓िрд╣ा : [рео]

(i) N, N-рдбाрдпрдоिрдеिрд▓ рдЗрдеेрдирдЕрдоाрдИрдирдЪे рд░рдЪрдиा рд╕ूрдд्рд░ рд▓िрд╣ा.

$$ \text{CH}_3 - \text{CH}_2 - \text{N}(\text{CH}_3)_2 $$

(ii) рдХ्рд▓ेрдоेрди्рд╕рдирдЪ्рдпा рдХ्рд╖рдкрдг рдЕрднिрдХ्рд░िрдпाрдд рдХाрд░्рдмोрдиिрд▓ рдоुрд▓рдХाрдЪे рдХ्рд╖рдкрдг рдХрд░рдгाрд░े рдЕрднिрдХाрд░рдХ рдХोрдгрддे рддे рд▓िрд╣ा.

рдЭिंрдХ рдЕрдорд▓рдЧрдо (Zn-Hg) рдЖрдгि рд╕рд╣ंрдд рд╣ाрдпрдб्рд░ोрдХ्рд▓ोрд░िрдХ рдЖрдо्рд▓ (conc. HCl).

(iii) рдЖрдпрд╕ोрдк्рд░ीрди (isoprene) рдПрдХрдХाрдЪे IUPAC рдиाрд╡ рд▓िрд╣ा.

2-рдоेрдеिрд▓рдм्рдпुрдЯा-1,3-рдбाрдИрди (2-Methylbuta-1,3-diene).

(iv) A \(\to\) рдЙрдд्рдкाрджрди рдпा рдЕрднिрдХ्рд░िрдпेрд╕ाрдаी рджрд░ рдиिрдпрдо рд╕рдоीрдХрд░рдг рдЖрд╣े - рджрд░ = k[A]\(^x\). ‘A’ рдЪी рд╕ंрд╣рддी рд╡ाрдврд╡िрд▓्рдпाрд╕ рдд्рдпाрдЪ्рдпा рдЕрднिрдХ्рд░िрдпेрдЪ्рдпा рд╡ेрдЧाрд╡рд░ рдХाрдп рдкрд░िрдгाрдо рд╣ोрддो рдЬрд░ x < 0 ?

рдпेрдеे рдЕрднिрдХ्рд░िрдпेрдЪा рдХोрдЯी (order) \( x \) рдЛрдг (negative) рдЖрд╣े, рдо्рд╣рдгрдЬेрдЪ рдЕрднिрдХ्рд░िрдпेрдЪा рд╡ेрдЧ рд╣ा ‘A’ рдЪ्рдпा рд╕ंрд╣рддीрдЪ्рдпा рд╡्рдпрд╕्рдд рдк्рд░рдоाрдгाрдд рдЖрд╣े. рдд्рдпाрдоुрд│े, рдЬрд░ ‘A’ рдЪी рд╕ंрд╣рддी рд╡ाрдврд╡рд▓ी, рддрд░ рдЕрднिрдХ्рд░िрдпेрдЪा рд╡ेрдЧ рдХрдоी рд╣ोрдИрд▓.

(v) рдПрдХ KBr рдЪ्рдпा рдЬрд▓ीрдп рдж्рд░ाрд╡рдгाрдЪा рдЧोрдардгांрдХ (freezing point) – 3.72°C рдЕрд╕рд▓्рдпाрд╕ рдд्рдпाрдЪी рдоोрд▓рд▓рддा (molality) рдХिрддी рдЕрд╕ेрд▓? [рдкाрдг्рдпाрд╕ाрдаी \( K_f \) = 1.86 K kg mol\(^{-1}\)]

KBr рд╣े рдк्рд░рдмрд│ рд╡िрдж्рдпुрдд рдЕрдкрдШрдЯрдиी рдЖрд╣े, рддे \( \text{K}^+ \) рдЖрдгि \( \text{Br}^- \) рдордз्рдпे рд╡िрдЪрд░िрдд рд╣ोрддे, рдо्рд╣рдгूрди рд╡्рд╣ाрди्рдЯ рд╣ॉрдл рдЧुрдгрдХ (van't Hoff factor) \( i = 2 \).
$$ \Delta T_f = 0 - (-3.72) = 3.72^\circ \text{C} $$ $$ \Delta T_f = i \cdot K_f \cdot m $$ $$ 3.72 = 2 \times 1.86 \times m $$ $$ 3.72 = 3.72 \times m $$ $$ m = 1 \text{ mol/kg (рдХिंрд╡ा 1 molal)} $$

(vi) рдЕрддिрд░िрдХ्рдд рдЕрдоोрдиिрдпाрдЪी рдХ्рд▓ोрд░ीрдирд╡рд░ рдХ्рд░िрдпा- рдпाрд╕ाрдаी рд╕ंрддुрд▓िрдд рд░ाрд╕ाрдпрдиिрдХ рд╕рдоीрдХрд░рдг рд▓िрд╣ा.

рдЬेрд╡्рд╣ा рдЕрдоोрдиिрдпा рдЕрддिрд░िрдХ्рдд рдк्рд░рдоाрдгाрдд рдЕрд╕рддो:
$$ 8\text{NH}_3 + 3\text{Cl}_2 \rightarrow 6\text{NH}_4\text{Cl} + \text{N}_2 $$

(vii) рдЬрдЯिрд▓ рд░рдЪрдиा рддрдпाрд░ рдХрд░рддाрдиा EDTA рдордз्рдпे рдХिрддी рджाрддा (donor) рдЕрдгु рдЙрдкрд╕्рдеिрдд рдЕрд╕рддाрдд рдд्рдпांрдЪी рд╕ंрдЦ्рдпा рд▓िрд╣ा.

EDTA рд╣ा рд╖рдЯрджंрддी (hexadentate) рд▓िрдЧँрдб рдЖрд╣े. рдпाрдд 6 рджाрддा рдЕрдгु рдЕрд╕рддाрдд (4 рдСрдХ्рд╕िрдЬрди рдЕрдгु рдЖрдгि 2 рдиाрдпрдЯ्рд░ोрдЬрди рдЕрдгु).

(viii) рдкिрддрд│ (brass) рд╕ंрдоिрд╢्рд░ाрддीрд▓ рдзाрддू рдоूрд▓рдж्рд░рд╡्рдпांрдЪी рдиाрд╡े рд▓िрд╣ा.

рддांрдмे (Copper - Cu) рдЖрдгि рдЬрд╕्рдд (Zinc - Zn).

рд╡िрднाрдЧ - рдм (SECTION - B)

рдЦाрд▓ीрд▓рдкैрдХी рдХोрдгрддेрд╣ी рдЖрда рдк्рд░рд╢्рди рд╕ोрдбрд╡ा : [резрем]

рдк्рд░. рей. рдк्рд░рдердо рд╡рд░्рдЧ рдЕрднिрдХ्рд░िрдпेрд╕ाрдаी рдЕрд░्рдз рдЖрдпुрд╖्рдп рдЖрдгि рджрд░ рд╕्рдеिрд░ांрдХाрддीрд▓ рд╕ंрдмंрдз рд╡्рдпुрдд्рдкрди्рди рдХрд░ा.

рдк्рд░рдердо рдХ्рд░рдоाрдЪ्рдпा рдЕрднिрдХ्рд░िрдпेрд╕ाрдаी (First order reaction) рд╕ंрдХрд▓िрдд рджрд░ рдиिрдпрдо рдЦाрд▓ीрд▓рдк्рд░рдоाрдгे рдЖрд╣े: $$ k = \frac{2.303}{t} \log_{10} \frac{[A]_0}{[A]_t} $$ рдЬेрдеे \( [A]_0 \) рд╣ी рдк्рд░ाрд░ंрднिрдХ рд╕ंрд╣рддी рдЖрдгि \( [A]_t \) рд╣ी \( t \) рд╡ेрд│ेрдиंрддрд░рдЪी рд╕ंрд╣рддी рдЖрд╣े.

рдЕрд░्рдз рдЖрдпुрд╖्рдп (\( t_{1/2} \)) рд╕ाрдаी:
рдЬेрд╡्рд╣ा \( t = t_{1/2} \), рддेрд╡्рд╣ा рдЕрднिрдХाрд░рдХाрдЪी рд╕ंрд╣рддी рдЕрд░्рдзी рд╣ोрддे. $$ [A]_t = \frac{[A]_0}{2} $$ рд╣ी рдХिंрдордд рд╕рдоीрдХрд░рдгाрдд рдаेрд╡ूрди: $$ k = \frac{2.303}{t_{1/2}} \log_{10} \frac{[A]_0}{[A]_0 / 2} $$ $$ k = \frac{2.303}{t_{1/2}} \log_{10} (2) $$ рдпेрдеे \( \log_{10}(2) = 0.3010 \): $$ k = \frac{2.303 \times 0.3010}{t_{1/2}} $$ $$ k = \frac{0.693}{t_{1/2}} $$ $$ \therefore t_{1/2} = \frac{0.693}{k} $$ рд╣ा рдк्рд░рдердо рдХ्рд░рдоाрдЪ्рдпा рдЕрднिрдХ्рд░िрдпेрд╕ाрдаी рдЕрд░्рдз рдЖрдпुрд╖्рдп рдЖрдгि рджрд░ рд╕्рдеिрд░ांрдХ рдпाрддीрд▓ рд╕ंрдмंрдз рдЖрд╣े.

рдк्рд░. рек. (рдЕ) рд╣ेрди्рд░ीрдЪा рдиिрдпрдо рд╕ांрдЧा. (рдм) рд╡्рдпाрдЦ्рдпा рд▓िрд╣ा : рдкрд░ाрд╕рд░рдг рджाрдм.

(рдЕ) рд╣ेрди्рд░ीрдЪा рдиिрдпрдо (Henry's Law):
рд╕्рдеिрд░ рддाрдкрдоाрдиाрд▓ा, рдж्рд░рд╡ाрдордз्рдпे рд╡ाрдпूрдЪी рд╡िрдж्рд░ाрд╡्рдпрддा рд╣ी рдж्рд░ाрд╡рдгाрдЪ्рдпा рдкृрд╖्рдарднाрдЧाрд╡рд░ीрд▓ рд╡ाрдпूрдЪ्рдпा рджाрдмाрд╢ी рд╕рдордк्рд░рдоाрдгाрдд рдЕрд╕рддे. $$ S = K_H P $$ рдЬेрдеे \( S \) рд╣ी рд╡िрдж्рд░ाрд╡्рдпрддा, \( P \) рд╣ा рджाрдм рдЖрдгि \( K_H \) рд╣ा рд╣ेрди्рд░ीрдЪा рд╕्рдеिрд░ांрдХ рдЖрд╣े.

(рдм) рдкрд░ाрд╕рд░рдг рджाрдм (Osmotic Pressure):
рдЕрд░्рдзрдкाрд░рдкрдЯрд▓ (semipermeable membrane) рдордзूрди рдж्рд░ाрд╡рдХाрдЪे рдж्рд░ाрд╡рдгाрдордз्рдпे рд╣ोрдгाрд░े рдЙрдд्рд╕्рдлूрд░्рдд рд╡рд╣рди рдеांрдмрд╡рдг्рдпाрд╕ाрдаी рдж्рд░ाрд╡рдгाрд╡рд░ рдЬो рдЕрддिрд░िрдХ्рдд рдж्рд░рд╡рд╕्рдеिрддिрдХ рджाрдм (hydrostatic pressure) рд▓ाрд╡ाрд╡ा рд▓ाрдЧрддो, рдд्рдпाрд▓ा рдкрд░ाрд╕рд░рдг рджाрдм рдо्рд╣рдгрддाрдд.

рдк्рд░. рел. рд▓ॅрди्рдеेрдиॉрдИрдб्рд╕ рдЖрдгि ре▓рдХ्рдЯिрдиॉрдИрдб्рд╕ рдордзीрд▓ рдлрд░рдХ рд▓िрд╣ा.
рд▓ॅрди्рдеेрдиॉрдИрдб्рд╕ ре▓рдХ्рдЯिрдиॉрдИрдб्рд╕
рд╢ेрд╡рдЯрдЪा рдЗрд▓ेрдХ्рдЯ्рд░ॉрди 4f рдХрдХ्рд╖ेрдд рдк्рд░рд╡ेрд╢ рдХрд░рддो. рд╢ेрд╡рдЯрдЪा рдЗрд▓ेрдХ्рдЯ्рд░ॉрди 5f рдХрдХ्рд╖ेрдд рдк्рд░рд╡ेрд╢ рдХрд░рддो.
4f рдХрдХ्рд╖ेрдЪी рдмंрдзрди рдКрд░्рдЬा рдЬाрд╕्рдд рдЕрд╕рддे. 5f рдХрдХ्рд╖ेрдЪी рдмंрдзрди рдКрд░्рдЬा рдХрдоी рдЕрд╕рддे.
рд╣े рдорд░्рдпाрджिрдд рдСрдХ्рд╕िрдбीрдХрд░рдг рдЕрд╡рд╕्рдеा (+2, +3, +4) рджрд░्рд╢рд╡рддाрдд. +3 рд╕ाрдоाрди्рдп рдЖрд╣े. рд╣े рд╡िрд╡िрдз рдСрдХ्рд╕िрдбीрдХрд░рдг рдЕрд╡рд╕्рдеा (+3, +4, +5, +6, +7) рджрд░्рд╢рд╡рддाрдд.
рд╣े рдХिрд░рдгोрдд्рд╕рд░्рдЧी рдирд╕рддाрдд (рдк्рд░ोрдоेрдеिрдпрдо рд╡рдЧрд│рддा). рд╕рд░्рд╡ ре▓рдХ्рдЯिрдиॉрдИрдб्рд╕ рдХिрд░рдгोрдд्рд╕рд░्рдЧी рдЕрд╕рддाрдд.
рдк्рд░. рем. рдЦाрд▓ीрд▓ рдоुрдж्рдж्рдпांрдЪ्рдпा рдЖрдзाрд░े рдСрдХ्рд╕िрдЬрдирдЪी рдЕрд╕ंрдЧрдд рд╡рд░्рддрдгूрдХ (anomalous behaviour) рд▓िрд╣ा: (i) рдЕрдг्рд╡ीрдпрддा (ii) рдСрдХ्рд╕िрдбीрдХрд░рдг рд╕्рдеिрддी (iii) рдЪुंрдмрдХीрдп рдЧुрдгрдзрд░्рдо (iv) рд╣ाрдпрдб्рд░ॉрдИрдб्рд╕рдЪे рд╕्рд╡рд░ूрдк

(i) рдЕрдг्рд╡ीрдпрддा (Atomicity): рдСрдХ्рд╕िрдЬрди рд╣ा рдж्рд╡िрдЕрдг्рд╡ीрдп (Diatomic - \( \text{O}_2 \)) рд░ेрдгू рдЖрд╣े, рддрд░ рд╕рдоूрд╣ाрддीрд▓ рдЗрддрд░ рдоूрд▓рдж्рд░рд╡्рдпे рдмрд╣ुрдЕрдг्рд╡ीрдп (Polyatomic, рдЙрджा. \( \text{S}_8 \)) рдЕрд╕рддाрдд.
(ii) рдСрдХ्рд╕िрдбीрдХрд░рдг рд╕्рдеिрддी: рдСрдХ्рд╕िрдЬрди рд╕ाрдоाрди्рдпрддः -2 рдСрдХ्рд╕िрдбीрдХрд░рдг рдЕрд╡рд╕्рдеा рджрд░्рд╢рд╡рддो. d-рдХрдХ्рд╖ेрдЪ्рдпा рдЕрдиुрдкрд╕्рдеिрддीрдоुрд│े рддो рдЙрдЪ्рдЪ рдзрди рдСрдХ्рд╕िрдбीрдХрд░рдг рдЕрд╡рд╕्рдеा (+4, +6) рджाрдЦрд╡рдд рдиाрд╣ी.
(iii) рдЪुंрдмрдХीрдп рдЧुрдгрдзрд░्рдо: рд░ेрдг्рд╡ीрдп рдСрдХ्рд╕िрдЬрди (\( \text{O}_2 \)) рд╣ा рдЕрдиुрдЪुंрдмрдХीрдп (paramagnetic) рдЖрд╣े, рддрд░ рдЗрддрд░ рдоूрд▓рдж्рд░рд╡्рдпे рдк्рд░рддिрдЪुंрдмрдХीрдп (diamagnetic) рдЕрд╕рддाрдд.
(iv) рд╣ाрдпрдб्рд░ॉрдИрдб्рд╕рдЪे рд╕्рд╡рд░ूрдк: рдкाрдг्рдпाрдЪे рд░ेрдгू (\( \text{H}_2\text{O} \)) рд╣ाрдпрдб्рд░ोрдЬрди рдмंрдзाрдоुрд│े рдЦोрд▓ीрдЪ्рдпा рддाрдкрдоाрдиाрд▓ा рдж्рд░рд╡ рдЕрд╡рд╕्рдеेрдд рдЕрд╕рддाрдд, рддрд░ рдЗрддрд░ рд╣ाрдпрдб्рд░ॉрдИрдб्рд╕ (рдЙрджा. \( \text{H}_2\text{S} \)) рд╡ाрдпुрд░ूрдк рдЕрд╕рддाрдд.

рдк्рд░. рен. рдХाрдп рдХ्рд░िрдпा рд╣ोрддे рддे рд▓िрд╣ा : (i) ре▓рд╕िрдЯीрдХ рдЖрдо्рд▓ाрддीрд▓ рдж्рд░рд╡рд░ूрдк рдм्рд░ोрдоिрдирдЪी ре▓рдиिрд╕ोрд▓рд╡рд░ (ii) рд╕ोрдбा-рд▓ाрдИрдордЪी рд╕ोрдбिрдпрдо ре▓рд╕िрдЯेрдЯрд╡рд░

(i) ре▓рдиिрд╕ोрд▓рд╡рд░ рдм्рд░ोрдоिрдиेрд╢рди:
ре▓рд╕िрдЯीрдХ рдЖрдо्рд▓ाрдЪ्рдпा рдЙрдкрд╕्рдеिрддीрдд рдм्рд░ोрдоिрдирдЪी ре▓рдиिрд╕ोрд▓рд╡рд░ рдХ्рд░िрдпा рд╣ोрдКрди рдкॅрд░ा-рдм्рд░ोрдоोре▓рдиिрд╕ोрд▓ (рдоुрдЦ्рдп рдЙрдд्рдкाрджिрдд) рдЖрдгि рдСрд░्рдеो-рдм्рд░ोрдоोре▓рдиिрд╕ोрд▓ (рджुрдп्рдпрдо рдЙрдд्рдкाрджिрдд) рдоिрд│рддाрдд. $$ \text{Anisole} + \text{Br}_2 \xrightarrow{\text{CH}_3\text{COOH}} \text{p-Bromoanisole} + \text{o-Bromoanisole} $$

(ii) рд╕ोрдбिрдпрдо ре▓рд╕िрдЯेрдЯрд╡рд░ рд╕ोрдбा-рд▓ाрдИрдордЪी рдХ्рд░िрдпा:
рд╕ोрдбिрдпрдо ре▓рд╕िрдЯेрдЯрд▓ा рд╕ोрдбा-рд▓ाрдИрдо (NaOH рдЖрдгि CaO рдЪे рдоिрд╢्рд░рдг) рдмрд░ोрдмрд░ рдЙрд╖्рдгрддा рджिрд▓ी рдЕрд╕рддा рдбिрдХाрд░्рдмोрдХ्рдЭिрд▓ेрд╢рди рд╣ोрдКрди рдоिрдеेрди рд╡ाрдпू рддрдпाрд░ рд╣ोрддो. $$ \text{CH}_3\text{COONa} + \text{NaOH} \xrightarrow[\Delta]{\text{CaO}} \text{CH}_4 \uparrow + \text{Na}_2\text{CO}_3 $$

рдк्рд░. рео. рдПрдХा рдЕрднिрдХ्рд░िрдпेрдд 43 рдмाрд░ (bar) рджाрд╡ा рд╡िрд░ुрдж्рдз рдЕрднिрдХाрд░рдХाрдЪे рдЖрдХाрд░рдоाрди 8 dm\(^3\) рддे 4 dm\(^3\) рдЗрддрдХे рдХрдоी рд╣ोрддे. рдпेрдеे рдШрдбрдгाрд░े рдХाрд░्рдп (work) kJ рдордз्рдпे рдХाрдвा. [ 1 dm\(^3\) bar = 100J ]

рджिрд▓ेрд▓ी рдоाрд╣िрддी:
\( V_1 = 8 \text{ dm}^3 \)
\( V_2 = 4 \text{ dm}^3 \)
\( P_{ext} = 43 \text{ bar} \)
рд╕ूрдд्рд░: \( W = -P_{ext} (V_2 - V_1) \)
рдЧрдгрдиा:
$$ W = -43 \text{ bar} \times (4 \text{ dm}^3 - 8 \text{ dm}^3) $$ $$ W = -43 \times (-4) $$ $$ W = +172 \text{ bar dm}^3 $$ kJ рдордз्рдпे рд░ूрдкांрддрд░:
\( 1 \text{ bar dm}^3 = 100 \text{ J} = 0.1 \text{ kJ} \)
$$ W = 172 \times 0.1 \text{ kJ} = 17.2 \text{ kJ} $$ рдШрдбрдгाрд░े рдХाрд░्рдп 17.2 kJ рдЖрд╣े.

рдк्рд░. реп. рдЬрдЯिрд▓ рд░рдЪрдиेрддीрд▓ рдЖрдпрдирди рд╕рдоाрдШрдЯрдХ (ionization isomers) рдпोрдЧ्рдп рдЙрджाрд╣рд░рдгाрд╕рд╣ рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдХрд░ा.

рдЖрдпрдирди рд╕рдоाрдШрдЯрдХрддा (Ionization Isomerism): рдЬेрд╡्рд╣ा рдЬрдЯिрд▓ рд╕ंрдпुрдЧाрддीрд▓ рдк्рд░рддि-рдЖрдпрди (counter ion) рд╣ा рд╕्рд╡рддः рдПрдХ рд▓िрдЧँрдб рдо्рд╣рдгूрди рдХाрд░्рдп рдХрд░ू рд╢рдХрддो рдЖрдгि рд╕рдорди्рд╡рдп рдХ्рд╖ेрдд्рд░ाрддीрд▓ рд▓िрдЧँрдбрд▓ा рд╡िрд╕्рдеाрдкिрдд рдХрд░ू рд╢рдХрддो, рддेрд╡्рд╣ा рдЕрд╢ा рд╕рдоाрдШрдЯрдХांрдиा рдЖрдпрдирди рд╕рдоाрдШрдЯрдХ рдо्рд╣рдгрддाрдд. рд╣े рд╕рдоाрдШрдЯрдХ рдж्рд░ाрд╡рдгाрдд рд╡ेрдЧрд╡ेрдЧрд│े рдЖрдпрди рджेрддाрдд.

рдЙрджाрд╣рд░рдг:
1. \( [Co(NH_3)_5SO_4]Br \) (рд░ंрдЧ: рд▓ाрд▓-рдЬांрднрд│ा)
рд╣े рд╕ंрдпुрдЧ AgNO\(_3\) рдмрд░ोрдмрд░ AgBr рдЪा рдЕрд╡рдХ्рд╖ेрдк рджेрддे (рдо्рд╣рдгрдЬे Br\(^-\) рдмाрд╣ेрд░ рдЖрд╣े).
2. \( [Co(NH_3)_5Br]SO_4 \) (рд░ंрдЧ: рд▓ाрд▓)
рд╣े рд╕ंрдпुрдЧ BaCl\(_2\) рдмрд░ोрдмрд░ BaSO\(_4\) рдЪा рдкांрдврд░ा рдЕрд╡рдХ्рд╖ेрдк рджेрддे (рдо्рд╣рдгрдЬे SO\(_4^{2-}\) рдмाрд╣ेрд░ рдЖрд╣े).

рдк्рд░. резреж. рд╕ुрдХ्рд░ोрдЬрдкाрд╕ूрди рдЧ्рд▓ुрдХोрдЬ рдХрд╕े рддрдпाрд░ рдХрд░рддाрдд рддे рд▓िрд╣ा.

рдк्рд░рдпोрдЧрд╢ाрд│ेрдд, рд╕ुрдХ्рд░ोрдЬ (рд╕ाрдЦрд░) рдЪे рдЕрд▓्рдХोрд╣ोрд▓िрдХ рдж्рд░ाрд╡рдг рд╡िрд░рд▓ HCl рдХिंрд╡ा H\(_2\)SO\(_4\) рдмрд░ोрдмрд░ рдЙрдХрд│рд▓े рдЕрд╕рддा рдд्рдпाрдЪे рдЬрд▓ीрдп рдЕрдкрдШрдЯрди (hydrolysis) рд╣ोрддे рдЖрдгि рдЧ्рд▓ुрдХोрдЬ рд╡ рдл्рд░ुрдХ्рдЯोрдЬ рдпांрдЪे рд╕рдордоोрд▓рд░ рдоिрд╢्рд░рдг рдоिрд│рддे.

C\(_\text{12}\)H\(_\text{22}\)O\(_\text{11}\) (Sucrose) + H\(_\text{2}\)O \(\xrightarrow{\text{H}^+, \Delta}\) C\(_\text{6}\)H\(_\text{12}\)O\(_\text{6}\) (Glucose) + C\(_\text{6}\)H\(_\text{12}\)O\(_\text{6}\) (Fructose)

рддрдпाрд░ рдЭाрд▓ेрд▓्рдпा рдоिрд╢्рд░рдгाрдд рдЕрд▓्рдХोрд╣ोрд▓ рдЯाрдХрд▓्рдпाрд╕ рдЧ्рд▓ुрдХोрдЬрдЪे рд╕्рдлрдЯिрдХीрдХрд░рдг рд╣ोрддे рдХाрд░рдг рддे рдЕрд▓्рдХोрд╣ोрд▓рдордз्рдпे рдХрдоी рд╡िрдж्рд░ाрд╡्рдп рдЖрд╣े.

рдк्рд░. резрез. рд╕ोрдбिрдпрдо рдЖрдпрди्рд╕рдЪे рдХ्рд╖рдкрдг рдХрд░ूрди 1g рд╕ोрдбिрдпрдо рдзाрддू рдоिрд│рд╡िрдг्рдпाрд╕ाрдаी рдХिрддी рдХुрд▓ोрдо्рдм рд╡िрдж्рдпुрдд рдк्рд░рд╡ाрд╣ рд▓ाрдЧेрд▓?

рдЕрднिрдХ्рд░िрдпा: \( \text{Na}^+ + e^- \rightarrow \text{Na} \)
1 рдоोрд▓ рдЗрд▓ेрдХ्рдЯ्рд░ॉрди (1 рдлॅрд░ाрдбे = 96500 C) 1 рдоोрд▓ Na рдЬрдоा рдХрд░рддो.
Na рдЪा рдЕрдгुрднाрд░ = 23 g/mol.

23 g Na рдоिрд│рд╡рдг्рдпाрд╕ाрдаी рд▓ाрдЧрдгाрд░ा рд╡िрдж्рдпुрдд рдк्рд░рднाрд░ = 96500 C.
рдо्рд╣рдгूрди, 1 g Na рдоिрд│рд╡рдг्рдпाрд╕ाрдаी:
$$ Q = \frac{96500}{23} \text{ C} $$ $$ Q \approx 4195.65 \text{ C} $$

рдк्рд░. резреи. C\(_4\)H\(_\text{10}\)O рд░ेрдгूрд╕ूрдд्рд░ рдЕрд╕рдгाрд▒्рдпा рд╡ рд╕ाрдоाрди्рдп рд╕्рдеिрддीрдд рдСрдХ्рд╕िрдбीрдХрд░рдг рди рд╣ोрдгाрд▒्рдпा рдЕрд▓्рдХोрд╣ोрд▓рдЪे рд░рдЪрдиाрд╕ूрдд्рд░ (structure) рдЖрдгि IUPAC рдиाрд╡ рд▓िрд╣ा.

рд╕ाрдоाрди्рдп рдкрд░िрд╕्рдеिрддीрдд рдЬ्рдпा рдЕрд▓्рдХोрд╣ोрд▓рдЪे рдСрдХ्рд╕िрдбीрдХрд░рдг рд╣ोрдд рдиाрд╣ी, рддे рддृрддीрдпрдХ рдЕрд▓्рдХोрд╣ोрд▓ (Tertiary alcohol) рдЕрд╕рддे.
C\(_4\)H\(_\text{10}\)O рдпा рд╕ूрдд्рд░ाрд╕ाрдаी рддृрддीрдпрдХ рдЕрд▓्рдХोрд╣ोрд▓ рд╣े 'рдЯрд░्рд╢рд░ी рдм्рдпुрдЯिрд▓ рдЕрд▓्рдХोрд╣ोрд▓' рдЖрд╣े.

рд░рдЪрдиाрд╕ूрдд्рд░:
$$ (\text{CH}_3)_3\text{C-OH} $$ IUPAC рдиाрд╡: 2-Methylpropan-2-ol (2-рдоेрдеिрд▓рдк्рд░ोрдкेрди-2-рдСрд▓)

рдк्рд░. резрей. рдЦाрд▓ीрд▓ рдЕрднिрдХ्рд░िрдпेрддीрд▓ ‘рдЕ’ рдЖрдгि ‘рдм’ рдкрджाрд░्рде рдУрд│рдЦूрди рд╕ंрдкूрд░्рдг рдЕрднिрдХ्рд░िрдпा рдкрд░рдд рд▓िрд╣ा:

\( \text{CH}_3 - \text{CH} = \text{CH}_2 \xrightarrow[\text{рдкेрд░ॉрдХ्рд╕ाрдИрдб}]{\text{HBr}} \text{рдЕ} \xrightarrow[\text{-KBr}]{\text{рдЕрд▓्рдХोрд╣ोрд▓рдпुрдХ्рдд KCN}} \text{рдм} \)

рдкрд╣िрд▓ी рдкाрдпрд░ी: рдк्рд░ोрдкीрдирдЪी HBr рд╕ोрдмрдд рдкेрд░ॉрдХ्рд╕ाрдИрдбрдЪ्рдпा рдЙрдкрд╕्рдеिрддीрдд рдЕрднिрдХ्рд░िрдпा рд╣ोрдКрди 'рдЕँрдЯी-рдоाрд░्рдХोрд╡्рд╣рдиीрдХोрд╡्рд╣' рдиिрдпрдоाрдиुрд╕ाрд░ 1-рдм्рд░ोрдоोрдк्рд░ोрдкेрди рдоिрд│рддो.
рдЕ = 1-Bromopropane (\( \text{CH}_3\text{CH}_2\text{CH}_2\text{Br} \)).

рджुрд╕рд░ी рдкाрдпрд░ी: рдЕрд▓्рдХोрд╣ोрд▓िрдХ KCN рдмрд░ोрдмрд░ рдЕрднिрдХ्рд░िрдпा рд╣ोрдКрди рд╕ाрдпрдиाрдИрдб рдЧрдЯ рдм्рд░ोрдоिрдирд▓ा рд╡िрд╕्рдеाрдкिрдд рдХрд░рддो.
рдм = Butanenitrile (\( \text{CH}_3\text{CH}_2\text{CH}_2\text{CN} \)).

рд╕ंрдкूрд░्рдг рдЕрднिрдХ्рд░िрдпा:
\( \text{CH}_3 - \text{CH} = \text{CH}_2 \xrightarrow[\text{Peroxide}]{\text{HBr}} \text{CH}_3\text{CH}_2\text{CH}_2\text{Br} \xrightarrow{\text{alc. KCN}} \text{CH}_3\text{CH}_2\text{CH}_2\text{CN} \)

рдк्рд░. резрек. рдЦाрд▓ीрд▓ рддрдпाрд░ рдХрд░рдг्рдпाрдЪ्рдпा рдЕрднिрдХ्рд░िрдпा рд▓िрд╣ा : (i) рд░ोрдЭेрдирдоुंрдбрдЪ्рдпा рдЕрднिрдХ्рд░िрдпेрдж्рд╡ाрд░ा ре▓рд╕िрдЯाрд▓्рдбीрд╣ाрдИрдб (ii) рдЧॅрдЯрд░рдорди- рдХोрдЪ рдлॉрд░्рдо्рдпुрд▓ेрд╢рди рд╡ाрдкрд░ूрди рдмेрди्рдЭाрд▓्рдбीрд╣ाрдИрдб

(i) рд░ोрдЭेрдирдоुंрдб рдЕрднिрдХ्рд░िрдпा (ре▓рд╕िрдЯाрд▓्рдбीрд╣ाрдИрдб):
ре▓рд╕िрдЯिрд▓ рдХ्рд▓ोрд░ाрдИрдбрдЪे рд╣ाрдпрдб्рд░ोрдЬрди рд╡ाрдпुрдж्рд╡ाрд░े Pd/BaSO\(_4\) рдЪ्рдпा рдЙрдкрд╕्рдеिрддीрдд рдХ्рд╖рдкрдг рдХेрд▓े рдЕрд╕рддा ре▓рд╕िрдЯाрд▓्рдбीрд╣ाрдИрдб рдоिрд│рддे. $$ \text{CH}_3\text{COCl} + \text{H}_2 \xrightarrow{\text{Pd/BaSO}_4} \text{CH}_3\text{CHO} + \text{HCl} $$

(ii) рдЧॅрдЯрд░рдорди-рдХोрдЪ рдЕрднिрдХ्рд░िрдпा (рдмेрди्рдЭाрд▓्рдбीрд╣ाрдИрдб):
рдмेंрдЭिрдирдЪी рдХाрд░्рдмрди рдоोрдиॉрдХ्рд╕ाрдИрдб (CO) рдЖрдгि рд╣ाрдпрдб्рд░ोрдЬрди рдХ्рд▓ोрд░ाрдИрдб (HCl) рдпांрдЪ्рдпाрд╕ोрдмрдд рдиिрд░्рдЬрд▓ AlCl\(_3\) рдЖрдгि CuCl рдЪ्рдпा рдЙрдкрд╕्рдеिрддीрдд рдЕрднिрдХ्рд░िрдпा рд╣ोрдКрди рдмेрди्рдЭाрд▓्рдбीрд╣ाрдИрдб рдоिрд│рддे. $$ \text{C}_6\text{H}_6 + \text{CO} + \text{HCl} \xrightarrow{\text{Anhyd. AlCl}_3 / \text{CuCl}} \text{C}_6\text{H}_5\text{CHO} + \text{HCl} $$

рд╡िрднाрдЧ - рдХ (SECTION - C)

рдЦाрд▓ीрд▓рдкैрдХी рдХोрдгрддेрд╣ी рдЖрда рдк्рд░рд╢्рди рд╕ोрдбрд╡ा : [реирек]

рдк्рд░. резрел. 3d рд╢्рд░ेрдгीрдЪे рд╕рд░्рд╡рд╕ाрдоाрди्рдп рдЗрд▓ेрдХ्рдЯ्рд░ॉрди рд╕ंрд░ूрдкрдг рд▓िрд╣ा: рд╕рд▓्рдл्рдпुрд░िрдХ рдЖрдо्рд▓ рдЖрдгि рдеाрдпोрд╕рд▓्рдл्рдпुрд░िрдХ рдЖрдо्рд▓ाрдЪे рд░рдЪрдиाрд╕ूрдд्рд░ (structure) рдХाрдвा.

3d рд╢्рд░ेрдгीрдЪे рд╕ाрдоाрди्рдп рдЗрд▓ेрдХ्рдЯ्рд░ॉрди рд╕ंрд░ूрдкрдг:
\( [\text{Ar}] 3d^{1-10} 4s^{1-2} \)

рд░рдЪрдиाрд╕ूрдд्рд░:
1. рд╕рд▓्рдл्рдпुрд░िрдХ рдЖрдо्рд▓ (H\(_2\)SO\(_4\)): S рдордз्рдпрднाрдЧी рдЕрд╕ूрди рджोрди S=O рдмंрдз рдЖрдгि рджोрди S-OH рдмंрдз рдЕрд╕рддाрдд (рдЪрддुрд╖्рдХोрдгीрдп рд░рдЪрдиा).
2. рдеाрдпोрд╕рд▓्рдл्рдпुрд░िрдХ рдЖрдо्рд▓ (H\(_2\)S\(_2\)O\(_3\)): рд╕рд▓्рдл्рдпुрд░िрдХ рдЖрдо्рд▓ाрд╕ाрд░рдЦीрдЪ рд░рдЪрдиा, рдкрд░ंрддु рдПрдХा рдж्рд╡िрдмंрдз рдЕрд╕рд▓ेрд▓्рдпा рдСрдХ्рд╕िрдЬрдирдЪ्рдпा рдЬाрдЧी рд╕рд▓्рдлрд░ рдЕрдгू рдЕрд╕рддो (S=S рдмंрдз).

рдк्рд░. резрем. рд╡्рдпाрдЦ्рдпा рд▓िрд╣ा. рд╕ंрдпुрдХ्рдд рдЖрдо्рд▓-рдЕрд▓्рдХрд▓ी рдЬोрдбी. NaOH рдЪ्рдпा рдЬрд▓ीрдп рдж्рд░ाрд╡рдгाрдд рд╣ाрдпрдб्рд░ॉрдХ्рд╕िрд▓ рдЖрдпрди्рд╕рдЪी рд╕ंрд╣рддी \( 2 \times 10^{-4} \) mol dm\(^{-3}\) рдЖрд╣े. рдд्рдпा рдж्рд░ाрд╡рдгाрдЪ्рдпा pH рдЪे рдЧрдгрди рдХрд░ा.

рд╕ंрдпुрдЧ्рдоी рдЖрдо्рд▓-рдЕрд▓्рдХрд▓ी рдЬोрдбी (Conjugate acid-base pair): рдЖрдо्рд▓ рдЖрдгि рдЕрд▓्рдХрд▓ी рдпांрдЪी рдЕрд╢ी рдЬोрдбी рдЬी рдХेрд╡рд│ рдПрдХा рдк्рд░ोрдЯॉрдирдиे (H\(^+\)) рднिрди्рди рдЕрд╕рддे, рддिрд▓ा рд╕ंрдпुрдЧ्рдоी рдЖрдо्рд▓-рдЕрд▓्рдХрд▓ी рдЬोрдбी рдо्рд╣рдгрддाрдд.

рдЧрдгрдиा:
рджिрд▓ेрд▓ी рдоाрд╣िрддी: \( [\text{OH}^-] = 2 \times 10^{-4} \text{ M} \)
$$ \text{pOH} = -\log_{10} [\text{OH}^-] $$ $$ \text{pOH} = -\log_{10} (2 \times 10^{-4}) $$ $$ \text{pOH} = 4 - \log_{10} 2 = 4 - 0.3010 = 3.699 $$ рдЖрдкрд▓्рдпाрд▓ा рдоाрд╣िрдд рдЖрд╣े, \( \text{pH} + \text{pOH} = 14 \)
$$ \text{pH} = 14 - 3.699 $$ $$ \text{pH} = 10.301 $$

рдк्рд░. резрен. рдЕрдгू рдЕрд░्рдерд╢ाрд╕्рдд्рд░ (atom economy) рдо्рд╣рдгрдЬे рдХाрдп? рдиॅрдиोрд╕ाрд╣िрдд्рдпाрдЪे (nanomaterial) рдХोрдгрддेрд╣ी рджोрди рдЙрдкрдпोрдЧ рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдХрд░ा.

рдЕрдгू рдЕрд░्рдерд╢ाрд╕्рдд्рд░ (Atom Economy): рд░ाрд╕ाрдпрдиिрдХ рдЕрднिрдХ्рд░िрдпेрдЪी рдХाрд░्рдпрдХ्рд╖рдорддा рдоोрдЬрдг्рдпाрдЪे рд╣े рдПрдХ рд╕ाрдзрди рдЖрд╣े. "рдЗрдЪ्рдЫिрдд рдЙрдд्рдкाрджрдиाрдЪे рд╕ूрдд्рд░ рд╡рд╕्рддुрдоाрди рдЖрдгि рд╕рд░्рд╡ рдЕрднिрдХाрд░рдХांрдЪे рдПрдХूрдг рд╕ूрдд्рд░ рд╡рд╕्рддुрдоाрди рдпांрдЪे рдЧुрдгोрдд्рддрд░ (рд╢ेрдХрдбेрд╡ाрд░ीрдордз्рдпे)" рдо्рд╣рдгрдЬे рдЕрдгू рдЕрд░्рдерд╢ाрд╕्рдд्рд░ рд╣ोрдп. рдпाрдЪा рдЙрдж्рджेрд╢ рдЕрднिрдХाрд░рдХांрдЪे рдЬाрд╕्рддीрдд рдЬाрд╕्рдд рдЕрдгू рдЕंрддिрдо рдЙрдд्рдкाрджрдиाрдд рд╕рдоाрд╡िрд╖्рдЯ рдХрд░рдгे рд╣ा рдЖрд╣े.

рдиॅрдиोрд╕ाрд╣िрдд्рдпाрдЪे рдЙрдкрдпोрдЧ:
1. рд╡ैрдж्рдпрдХीрдп рдХ्рд╖ेрдд्рд░: рдФрд╖рдзे рд╢рд░ीрд░ाрддीрд▓ рд╡िрд╢िрд╖्рдЯ рднाрдЧाрдд рдкोрд╣ोрдЪрд╡рдг्рдпाрд╕ाрдаी (Targeted drug delivery) рдиॅрдиोрдХрдгांрдЪा (рдЙрджा. рд╕ोрди्рдпाрдЪे рдиॅрдиोрдХрдг) рд╡ाрдкрд░ рдХेрд▓ा рдЬाрддो, рдЬ्рдпाрдоुрд│े рдиिрд░ोрдЧी рдкेрд╢ींрдиा рд╣ाрдиी рдкोрд╣ोрдЪрдд рдиाрд╣ी.
2. рдЗрд▓ेрдХ्рдЯ्рд░ॉрдиिрдХ्рд╕: рдХ्рд╡ांрдЯрдо рдбॉрдЯ्рд╕ рдЖрдгि рдиॅрдиोрд╡ाрдпрд░्рд╕рдЪा рд╡ाрдкрд░ рдХрд░ूрди рдЕрдзिрдХ рдХाрд░्рдпрдХ्рд╖рдо, рд▓рд╣ाрди рдЖрдгि рд╡ेрдЧрд╡ाрди рдЗрд▓ेрдХ्рдЯ्рд░ॉрдиिрдХ рд╕рд░्рдХिрдЯ्рд╕ рд╡ рдбिрд╕्рдк्рд▓े рддрдпाрд░ рдХेрд▓े рдЬाрддाрдд.

рдк्рд░. резрео. рдкेрдк्рдЯाрдИрдб рдмंрдз рдо्рд╣рдгрдЬे рдХाрдп? рддो рдХрд╕ा рддрдпाрд░ рд╣ोрддो? рдЕрд▓्рдХिрд▓ рд╣рд▓ाрдИрдбрдЪे рдиाрдпрдЯ्рд░ोрдЕрд▓्рдХेрди рдордз्рдпे рд░ूрдкांрддрд░ рдХрд░рдг्рдпाрд╕ाрдаी рд╡ाрдкрд░рд▓ेрд▓्рдпा рдЕрднिрдХाрд░рдХाрдЪे рдиाрд╡ рдЖрдгि рд╕ूрдд्рд░ рд▓िрд╣ा.

рдкेрдк्рдЯाрдИрдб рдмंрдз (Peptide Bond): рдк्рд░рдеिрдиांрдордз्рдпे, рдПрдХा рдЕрдоिрдиो рдЖрдо्рд▓ाрдЪा рдХाрд░्рдмोрдХ्рд╕िрд▓ рдЧрдЯ (-COOH) рдЖрдгि рджुрд╕рд▒्рдпा рдЕрдоिрдиो рдЖрдо्рд▓ाрдЪा рдЕрдоिрдиो рдЧрдЯ (-NH\(_2\)) рдпांрдЪ्рдпाрддीрд▓ рдЕрднिрдХ्рд░िрдпा рд╣ोрдКрди рдЬो рдЕрдоाрдИрдб рдмंрдз (-CO-NH-) рддрдпाрд░ рд╣ोрддो, рдд्рдпाрд▓ा рдкेрдк्рдЯाрдИрдб рдмंрдз рдо्рд╣рдгрддाрдд.

рдиिрд░्рдоिрддी: рд╣ा рдмंрдз рд╕ंрдШрдирди (condensation) рдЕрднिрдХ्рд░िрдпेрдж्рд╡ाрд░े рдкाрдг्рдпाрдЪा рд░ेрдгू рдмाрд╣ेрд░ рдкрдбूрди рддрдпाрд░ рд╣ोрддो.

рдЕрд▓्рдХिрд▓ рд╣рд▓ाрдИрдб рддे рдиाрдпрдЯ्рд░ोрдЕрд▓्рдХेрди рдЕрднिрдХाрд░рдХ:
рдиाрд╡: рд╕िрд▓्рд╡्рд╣рд░ рдиाрдпрдЯ्рд░ाрдИрдЯ
рд╕ूрдд्рд░: AgNO\(_2\)
(рдЯीрдк: KNO\(_2\) рд╡ाрдкрд░рд▓्рдпाрд╕ рдЕрд▓्рдХिрд▓ рдиाрдпрдЯ्рд░ाрдИрдЯ рдоिрд│рддे, рдкрдг AgNO\(_2\) рд╡ाрдкрд░рд▓्рдпाрд╕ рдиाрдпрдЯ्рд░ोрдЕрд▓्рдХेрди рдоिрд│рддे).

рдк्рд░. резреп. (рдЕ) рдЦाрд▓ीрд▓ рдЕрднिрдХाрд░рдХांрдЪी рдлेрдиॉрд▓рд╡рд░ рдХाрдп рдХ्рд░िрдпा рд╣ोрддे рдпाрдЪ्рдпा рдЕрднिрдХ्рд░िрдпा рд▓िрд╣ा : (i) рдиाрдпрдЯ्рд░ेрдЯिंрдЧ рдоिрд╢्рд░рдг (ii) Zn рдкाрд╡рдбрд░. (рдм) рдлॉрд╕्рдлрд░рд╕ рдкेрди्рдЯाрдХ्рд▓ोрд░ाрдИрдбрдЪी рдЗрдеिрд▓ рдоिрдеिрд▓ рдЗрдерд░ рд╡рд░ рдХाрдп рдХ्рд░िрдпा рд╣ोрддे?

(рдЕ) рдлेрдиॉрд▓рд╡рд░ीрд▓ рдЕрднिрдХ्рд░िрдпा:
(i) рдиाрдпрдЯ्рд░ेрдЯिंрдЧ рдоिрд╢्рд░рдг (Conc. HNO\(_3\) + Conc. H\(_2\)SO\(_4\)): рдлेрдиॉрд▓рдЪे рдиाрдпрдЯ्рд░ेрд╢рди рд╣ोрдКрди 2,4,6-рдЯ्рд░ाрдпрдиाрдпрдЯ्рд░ोрдлेрдиॉрд▓ (рдкिрдХ्рд░िрдХ ре▓рд╕िрдб) рддрдпाрд░ рд╣ोрддे.
(ii) Zn рдкाрд╡рдбрд░: рдлेрдиॉрд▓рдЪे рдХ्рд╖рдкрдг рд╣ोрдКрди рдмेंрдЭिрди рдоिрд│рддे. \( \text{C}_6\text{H}_5\text{OH} + \text{Zn} \rightarrow \text{C}_6\text{H}_6 + \text{ZnO} \).

(рдм) PCl\(_5\) рдЪी рдЗрдеिрд▓ рдоिрдеिрд▓ рдЗрдерд░ рд╡рд░ рдХ्рд░िрдпा:
рдЗрдерд░рдЪा C-O рдмंрдз рддुрдЯूрди рдЕрд▓्рдХिрд▓ рдХ्рд▓ोрд░ाрдИрдб्рд╕ рддрдпाрд░ рд╣ोрддाрдд.
$$ \text{CH}_3-\text{O}-\text{C}_2\text{H}_5 + \text{PCl}_5 \xrightarrow{\Delta} \text{CH}_3\text{Cl} + \text{C}_2\text{H}_5\text{Cl} + \text{POCl}_3 $$ рдЙрдд्рдкाрджिрддे: рдоिрдеिрд▓ рдХ्рд▓ोрд░ाрдИрдб, рдЗрдеिрд▓ рдХ्рд▓ोрд░ाрдИрдб рдЖрдгि рдлॉрд╕्рдлрд░िрд▓ рдХ्рд▓ोрд░ाрдИрдб.

рдк्рд░. реиреж. (рдЕ) EAN рдЧрдгрди рдХрд░рдгाрд░े рд╕ूрдд्рд░ рд▓िрд╣ा. (рдм) [CO(NH\(_3\))\(_6\)]\(^{3+}\) рдЖрдпрди рддрдпाрд░ рдХрд░рдгे рдЦाрд▓ीрд▓ рдоुрдж्рдж्рдпांрдЪ्рдпा рдЖрдзाрд░े рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдХрд░ा: (i) рд╕ंрдХрд░ाрдЪा рдк्рд░рдХाрд░ (ii) рдЪुंрдмрдХीрдп рдЧुрдгрдзрд░्рдо

(рдЕ) EAN (Effective Atomic Number) рд╕ूрдд्рд░:
$$ \text{EAN} = Z - X + Y $$ рдЬेрдеे \( Z \) = рдзाрддूрдЪा рдЕрдгुрдЕंрдХ, \( X \) = рдЖрдпрдиाрдЪी рдСрдХ्рд╕िрдбीрдХрд░рдг рдЕрд╡рд╕्рдеा (рдЧрдорд╡рд▓ेрд▓े рдЗрд▓ेрдХ्рдЯ्рд░ॉрди), \( Y \) = рд▓िрдЧँрдб्рд╕рдХрдбूрди рдоिрд│ाрд▓ेрд▓े рдЗрд▓ेрдХ्рдЯ्рд░ॉрди (2 \(\times\) рд╕рдорди्рд╡рдп рдЕंрдХ).

(рдм) [Co(NH\(_3\))\(_6\)]\(^{3+}\):
рдХोрдмाрд▓्рдЯ (Z=27), рдСрдХ्рд╕िрдбीрдХрд░рдг рдЕрд╡рд╕्рдеा = +3.
Co\(^{3+}\) рдЪे рд╕ंрд░ूрдкрдг: [Ar] \( 3d^6 \).
NH\(_3\) рд╣ा рдк्рд░рдмрд│ рд▓िрдЧँрдб рдЕрд╕рд▓्рдпाрдиे 3d рдХрдХ्рд╖ेрддीрд▓ рдЗрд▓ेрдХ्рдЯ्рд░ॉрди्рд╕рдЪे рдпुрдЧ्рдорди (pairing) рд╣ोрддे.
(i) рд╕ंрдХрд░ाрдЪा рдк्рд░рдХाрд░: \( d^2sp^3 \) (рдЖंрддрд░ рдХрдХ्рд╖ीрдп рд╕ंрдХрд░ - Inner orbital complex).
(ii) рдЪुंрдмрдХीрдп рдЧुрдгрдзрд░्рдо: рд╕рд░्рд╡ рдЗрд▓ेрдХ्рдЯ्рд░ॉрди рдЬोрдбीрдиे (paired) рдЕрд╕рд▓्рдпाрдоुрд│े рд╣े рдк्рд░рддिрдЪुंрдмрдХीрдп (Diamagnetic) рдЖрд╣े.

рдк्рд░. реирез. (рдЕ) M\(^{2+}\) рдЖрдпрди्рд╕рдЪ्рдпा рдЖрдн्рд░ाрдо рдЪुंрдмрдХीрдп рдЖрдШूрд░्рдгाрдЪे (spin only magnetic moment) рдЧрдгрди рдХрд░ा : [M рдЪा рдЕрдгुрдЕंрдХ = 26]. (рдм) рдЧॅрдбोрд▓िрдиिрдЕрдордЪे (z = 64) рд╕ंрдШрдиिрдд (condensed) рдЗрд▓ेрдХ्рдЯ्рд░ॉрди рд╕ंрд░ूрдкрдг рд▓िрд╣ा.

(рдЕ) рдЪुंрдмрдХीрдп рдЖрдШूрд░्рдг рдЧрдгрдиा:
M = 26 (рд▓ोрд╣ - Fe). M\(^{2+}\) рдо्рд╣рдгрдЬे Fe\(^{2+}\).
рдЗрд▓ेрдХ्рдЯ्рд░ॉрди рд╕ंрд░ूрдкрдг: [Ar] \( 3d^6 \).
рдЕрдпुрдЧ्рдоिрдд рдЗрд▓ेрдХ्рдЯ्рд░ॉрди्рд╕рдЪी рд╕ंрдЦ्рдпा (\( n \)) = 4.
$$ \mu = \sqrt{n(n+2)} \text{ B.M.} $$ $$ \mu = \sqrt{4(4+2)} = \sqrt{24} \approx 4.90 \text{ B.M.} $$

(рдм) рдЧॅрдбोрд▓िрдиिрдЕрдо (Gd, Z=64) рдЪे рд╕ंрд░ूрдкрдг:
$$ [\text{Xe}] 4f^7 5d^1 6s^2 $$ (рдЯीрдк: f-рдХрдХ्рд╖ेрдЪी рдЕрд░्рдзी рднрд░рд▓ेрд▓ी рд╕्рдеिрд░рддा рд░ाрдЦрдг्рдпाрд╕ाрдаी 5d рдордз्рдпे 1 рдЗрд▓ेрдХ्рдЯ्рд░ॉрди рдЬाрддो).

рдк्рд░. реиреи. (рдЕ) рдЭोрдд-рднрдЯ्рдЯीрддीрд▓ рдХ्рд╖рдкрдг рдкрдЯ्рдЯ्рдпाрдордз्рдпे Fe\(_2\)O\(_3\) рдЪे Fe рдордз्рдпे рдХ्рд╖рдкрдг рдХрд░рдгाрд░ा рдХ्рд╖рдкрдгрдХ рд▓िрд╣ा. (рдм) рдЦाрд▓ीрд▓ рд░ाрд╕ाрдпрдиिрдХ рдЕрднिрдХ्рд░िрдпा рд▓िрд╣ा. (i) рдЗрдеिрд▓ рдЕрдоाрдИрдирд╕ाрдаी рдХाрд░्рдмिрд▓ рдЕрдоाрдИрди рдЕрднिрдХ्рд░िрдпा (ii) ре▓рд╕िрдЯाрдоाрдИрдбрд╕ाрдаी рд╣ॉрдлрдорди рдм्рд░ोрдоाрдоाрдИрдб рдбिрдЧ्рд░ेрдбेрд╢рди рдЕрднिрдХ्рд░िрдпा

(рдЕ) рдЭोрдд-рднрдЯ्рдЯीрддीрд▓ рдХ्рд╖рдкрдгрдХ:
рдХाрд░्рдмрди рдоोрдиॉрдХ्рд╕ाрдИрдб (CO) рдЖрдгि рдХोрдХ (рдХाрд░्рдмрди, C).

(рдм) рд░ाрд╕ाрдпрдиिрдХ рдЕрднिрдХ्рд░िрдпा:
(i) рдХाрд░्рдмिрд▓ рдЕрдоाрдИрди рдЕрднिрдХ्рд░िрдпा (рдЗрдеिрд▓ рдЕрдоाрдИрди):
$$ \text{C}_2\text{H}_5\text{NH}_2 + \text{CHCl}_3 + 3\text{KOH (alc)} \xrightarrow{\Delta} \text{C}_2\text{H}_5\text{NC} + 3\text{KCl} + 3\text{H}_2\text{O} $$ (рдЙрдд्рдкाрджिрдд: рдЗрдеिрд▓ рдЖрдпрд╕ोрд╕ाрдпрдиाрдИрдб - рджुрд░्рдЧंрдзीрдпुрдХ्рдд рд╡ाрдпू)

(ii) рд╣ॉрдлрдорди рдм्рд░ोрдоाрдоाрдИрдб рдбिрдЧ्рд░ेрдбेрд╢рди (ре▓рд╕िрдЯाрдоाрдИрдб):
$$ \text{CH}_3\text{CONH}_2 + \text{Br}_2 + 4\text{KOH} \rightarrow \text{CH}_3\text{NH}_2 + \text{K}_2\text{CO}_3 + 2\text{KBr} + 2\text{H}_2\text{O} $$ (рдЙрдд्рдкाрджिрдд: рдоिрдеिрд▓ рдЕрдоाрдИрди)

рдк्рд░. реирей. (рдЕ) рдмेрди्рдЭाрд▓्рдбीрд╣ाрдИрдбрдЪ्рдпा рдорджрддीрдиे рдХॅрдиिрдЭाрд░ोрдЪी (Cannizzaro’s) рдЕрднिрдХ्рд░िрдпा рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдХрд░ा. (рдм) рд╕ाрдпрдХ्рд▓ोрд╣ेрдХ्рдЭीрдирдЪे ре▓рдбीрдкिрдХ рдЖрдо्рд▓ाрдд рдХрд╕े рд░ूрдкांрддрд░ рдХрд░ाрд▓ рдпाрдЪी рдЕрднिрдХ्рд░िрдпा рд▓िрд╣ा.

(рдЕ) рдХॅрдиिрдЭाрд░ो рдЕрднिрдХ्рд░िрдпा:
рдЬ्рдпा рдЕрд▓्рдбिрд╣ाрдИрдбрдордз्рдпे \(\alpha\)-рд╣ाрдпрдб्рд░ोрдЬрди рдирд╕рддो (рдЙрджा. рдмेрди्рдЭाрд▓्рдбीрд╣ाрдИрдб), рдд्рдпांрдЪी рд╕рд╣ंрдд рдЕрд▓्рдХрд▓ी (NaOH/KOH) рд╕ोрдмрдд рдХ्рд░िрдпा рд╣ोрдКрди рдПрдХा рд░ेрдгूрдЪे рдСрдХ्рд╕िрдбीрдХрд░рдг (рдЖрдо्рд▓ाрдд) рдЖрдгि рджुрд╕рд▒्рдпा рд░ेрдгूрдЪे рдХ्рд╖рдкрдг (рдЕрд▓्рдХोрд╣ोрд▓рдордз्рдпे) рд╣ोрддे.
$$ 2\text{C}_6\text{H}_5\text{CHO} + \text{conc. NaOH} \rightarrow \text{C}_6\text{H}_5\text{CH}_2\text{OH} + \text{C}_6\text{H}_5\text{COONa} $$ (рдЙрдд्рдкाрджिрддे: рдмेрди्рдЭिрд▓ рдЕрд▓्рдХोрд╣ोрд▓ рдЖрдгि рд╕ोрдбिрдпрдо рдмेрди्рдЭोрдПрдЯ).

(рдм) рд╕ाрдпрдХ्рд▓ोрд╣ेрдХ्рдЭीрди рддे ре▓рдбीрдкिрдХ рдЖрдо्рд▓:
рд╕ाрдпрдХ्рд▓ोрд╣ेрдХ्рдЭीрдирдЪे рдЖрдо्рд▓рдпुрдХ्рдд KMnO\(_4\) рдХिंрд╡ा \( K_2Cr_2O_7 \) рд╕рд╣ рдСрдХ्рд╕िрдбीрдХрд░рдг рдХेрд▓े рдЕрд╕рддा рд╡рд▓рдп рддुрдЯूрди ре▓рдбीрдкिрдХ рдЖрдо्рд▓ рдоिрд│рддे. $$ \text{Cyclohexene} + [O] \xrightarrow{\text{KMnO}_4, \text{H}_2\text{SO}_4, \Delta} \text{HOOC}-(\text{CH}_2)_4-\text{COOH} $$

рдк्рд░. реирек. рд╡्рдпाрдЦ्рдпा рд▓िрд╣ा. рд╢ूрди्рдп рд╡рд░्рдЧ (zero order) рдЕрднिрдХ्рд░िрдпा. рдПрдХ рдЕрднिрдХ्рд░िрдпा рджोрди рдкाрдпрд▒्рдпांрдд рдШрдбрддे. (i) NO(g) + Cl\(_2\)(g) \(\to\) NOCl\(_2\)(g) (ii) NOCl\(_2\)(g) + NO(g) \(\to\) 2NOCl(g). рдПрдХूрдг рдЕрднिрдХ्рд░िрдпा рд▓िрд╣ा рдЖрдгि рдЕрднिрдХ्рд░िрдпेрддीрд▓ рдордз्рдпрд╕्рде рдкрджाрд░्рде (intermediate) рдУрд│рдЦा.

рд╢ूрди्рдп рдХोрдЯी рдЕрднिрдХ्рд░िрдпा (Zero Order Reaction): рдЬ्рдпा рдЕрднिрдХ्рд░िрдпेрдЪा рд╡ेрдЧ рдЕрднिрдХाрд░рдХांрдЪ्рдпा рд╕ंрд╣рддीрд╡рд░ рдЕрд╡рд▓ंрдмूрди рдирд╕рддो, рдд्рдпा рдЕрднिрдХ्рд░िрдпेрд▓ा рд╢ूрди्рдп рдХोрдЯी рдЕрднिрдХ्рд░िрдпा рдо्рд╣рдгрддाрдд.

рдЕрднिрдХ्рд░िрдпा рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг:
рдкाрдпрд░ी 1: \( \text{NO} + \text{Cl}_2 \rightarrow \text{NOCl}_2 \)
рдкाрдпрд░ी 2: \( \text{NOCl}_2 + \text{NO} \rightarrow 2\text{NOCl} \)
рдПрдХूрдг рдЕрднिрдХ्рд░िрдпा: (рдмेрд░ीрдЬ рдХрд░ूрди) \( 2\text{NO} + \text{Cl}_2 \rightarrow 2\text{NOCl} \)
рдордз्рдпрд╕्рде рдкрджाрд░्рде (Reaction Intermediate): \( \text{NOCl}_2 \) (рд╣ा рдкрд╣िрд▓्рдпा рдкाрдпрд░ीрдд рддрдпाрд░ рд╣ोрддो рдЖрдгि рджुрд╕рд▒्рдпा рдкाрдпрд░ीрдд рд╡ाрдкрд░рд▓ा рдЬाрддो).

рдк्рд░. реирел. 300 K рддाрдкрдоाрдиाрд╕ рдЗрдеेрди рд╡ाрдпू рддрдпाрд░ рдХрд░рдг्рдпाрдЪा рдКрд╖्рдоा \(\Delta\)H рд╣ा – 84.4 kJ рдЖрд╣े. рдд्рдпाрдЪ рдЕрднिрдХ्рд░िрдпेрд╕ाрдаी \(\Delta\)U рдЪे рдЧрдгрди рдХрд░ा.

рдЗрдеेрди рдиिрд░्рдоिрддीрдЪी рдЕрднिрдХ्рд░िрдпा:
$$ 2\text{C(graphite)} + 3\text{H}_2(g) \rightarrow \text{C}_2\text{H}_6(g) $$ \( \Delta n_g \) рдЪी рдЧрдгрдиा:
\( \Delta n_g = (\text{рд╡ाрдпू рдЙрдд्рдкाрджिрдд рдоोрд▓्рд╕}) - (\text{рд╡ाрдпू рдЕрднिрдХाрд░рдХ рдоोрд▓्рд╕}) \)
\( \Delta n_g = 1 - 3 = -2 \)

рд╕ूрдд्рд░: \( \Delta H = \Delta U + \Delta n_g RT \)
рджिрд▓ेрд▓े: \( \Delta H = -84.4 \text{ kJ} \), \( R = 8.314 \times 10^{-3} \text{ kJ K}^{-1}\text{mol}^{-1} \), \( T = 300 \text{ K} \).

$$ -84.4 = \Delta U + (-2 \times 8.314 \times 10^{-3} \times 300) $$ $$ -84.4 = \Delta U - (2 \times 2.4942) $$ $$ -84.4 = \Delta U - 4.9884 $$ $$ \Delta U = -84.4 + 4.9884 $$ $$ \Delta U = -79.4116 \text{ kJ} $$ $$ \Delta U \approx -79.41 \text{ kJ} $$

рдк्рд░. реирем. рдЖंрддрд░рд░ेрдг्рд╡ीрдп рдмрд▓ाрдЪ्рдпा рдЖрдзाрд░े рдмрд╣ुрд╡ाрд░िрдХांрдЪे рдк्рд░рдХाрд░ (type) рд▓िрд╣ा. рдХрдоी рдШрдирддा рдкॉрд▓िрдЗрдеिрд▓िрдирдЪे рдХोрдгрддेрд╣ी рджोрди рдЙрдкрдпोрдЧ рд▓िрд╣ा.

рдЖंрддрд░рд░ेрдг्рд╡ीрдп рдмрд▓ाрд╡рд░ рдЖрдзाрд░िрдд рдмрд╣ुрд╡ाрд░िрдХांрдЪे (Polymers) рдк्рд░рдХाрд░:
1. рдЗрд▓ॅрд╕्рдЯोрдорд░्рд╕ (рд╕рд░्рд╡ाрдд рдХрдордХुрд╡рдд рдмрд▓, рдЙрджा. рд░рдмрд░).
2. рддंрддू (Fibers) (рдордЬрдмूрдд рд╣ाрдпрдб्рд░ोрдЬрди рдмंрдз, рдЙрджा. рдиाрдпрд▓ॉрди).
3. рдерд░्рдоोрдк्рд▓ाрд╕्рдЯिрдХ рдкॉрд▓िрдорд░ (рдордз्рдпрдо рдмрд▓, рдЙрджा. PVC, рдкॉрд▓िрдеिрди).
4. рдерд░्рдоोрд╕ेрдЯिंрдЧ рдкॉрд▓िрдорд░ (рджृрдв рдХ्рд░ॉрд╕-рд▓िंрдХ्рд╕, рдЙрджा. рдмेрдХेрд▓ाрдИрдЯ).

рдХрдоी рдШрдирддा рдкॉрд▓िрдеिрди (LDPE) рдЪे рдЙрдкрдпोрдЧ:
1. рд▓рд╡рдЪिрдХ рдкाрдИрдк्рд╕ рдЖрдгि рд╕्рдХ्рд╡िрдЭ рдмाрдЯрд▓्рдпा рдмрдирд╡рдг्рдпाрд╕ाрдаी.
2. рд╡िрдж्рдпुрдд рд╡ाрдпрд░्рд╕ рдЖрдгि рдХेрдмрд▓्рд╕рдЪे рдЖрд╡рд░рдг (insulation) рдо्рд╣рдгूрди.
3. рдкॅрдХेрдЬिंрдЧ рдлिрд▓्рдо्рд╕ рдЖрдгि рдк्рд▓ॅрд╕्рдЯिрдХ рдкिрд╢рд╡्рдпा рдмрдирд╡рдг्рдпाрд╕ाрдаी.

рд╡िрднाрдЧ - рдб (SECTION - D)

рдЦाрд▓ीрд▓рдкैрдХी рдХोрдгрддेрд╣ी рддीрди рдк्рд░рд╢्рди рд╕ोрдбрд╡ा : [резреи]

рдк्рд░. реирен. (рдЕ) 27 g/mol рдоोрд▓рд░ рд╡рд╕्рддुрдоाрди рдЕрд╕рдгाрд░े рдоूрд▓рдж्рд░рд╡्рдп 405 pm рдХрдбांрдЪी рд▓ांрдмी рдЕрд╕рд▓ेрд▓ा рдПрдХ рдШрдиाрдХृрддी рдПрдХрдХ рдХोрд╢ рддрдпाрд░ рдХрд░рддो. рд╕्рдлрдЯिрдХाрдЪी рдШрдирддा 2.7 g cm\(^{-3}\) рдЕрд╕рд▓्рдпाрд╕ рдПрдХрдХ рдХोрд╢ाрдЪा рдк्рд░рдХाрд░ рдУрд│рдЦा. (рдм) рдЕрдмाрд╖्рдкрд╢ीрд▓ рдж्рд░ाрд╡्рдп рдкрджाрд░्рде рдЕрд╕рдгाрд▒्рдпा рдж्рд╡िрдЕंрдЧी (binary) рдж्рд░ाрд╡рдгाрд╕ाрдаी рд░ाрдУрд▓्рдЯрдЪ्рдпा рдиिрдпрдоाрдЪे (Raoult’s law) рд╕рдоीрдХрд░рдг рд╡्рдпुрдд्рдкрди्рди рдХрд░ा.

(рдЕ) рдПрдХрдХ рдХोрд╢ाрдЪा рдк्рд░рдХाрд░ рдУрд│рдЦрдгे:
рджिрд▓ेрд▓े: \( M = 27 \text{ g/mol} \), \( a = 405 \text{ pm} = 4.05 \times 10^{-8} \text{ cm} \), \( \rho = 2.7 \text{ g/cm}^3 \).
рд╕ूрдд्рд░: \( \rho = \frac{Z \cdot M}{a^3 \cdot N_A} \)
$$ Z = \frac{\rho \cdot a^3 \cdot N_A}{M} $$ $$ a^3 = (4.05 \times 10^{-8})^3 \approx 66.4 \times 10^{-24} \text{ cm}^3 $$ $$ Z = \frac{2.7 \times 66.4 \times 10^{-24} \times 6.022 \times 10^{23}}{27} $$ $$ Z = \frac{2.7}{27} \times (66.4 \times 0.6022) $$ $$ Z = 0.1 \times 40 \approx 4 $$ \( Z = 4 \) рдЕрд╕рд▓्рдпाрдиे, рд╣ा рдПрдХрдХ рдХोрд╢ рдлрд▓рдХ рдХेंрдж्рд░िрдд рдШрдиाрдХृрддी (FCC / Face Centered Cubic) рдЖрд╣े.

(рдм) рд░ाрдУрд▓्рдЯрдЪा рдиिрдпрдо рд╡्рдпुрдд्рдкрди्рди рдХрд░рдгे:
рд░ाрдУрд▓्рдЯрдЪ्рдпा рдиिрдпрдоाрдиुрд╕ाрд░, рдж्рд░ाрд╡рдгाрддीрд▓ рдмाрд╖्рдкрд╢ीрд▓ рдШрдЯрдХाрдЪा (рдж्рд░ाрд╡рдХाрдЪा) рдмाрд╖्рдк рджाрдм рд╣ा рдд्рдпाрдЪ्рдпा рд╢ुрдж्рдз рд╕्рд╡рд░ूрдкाрддीрд▓ рдмाрд╖्рдк рджाрдм рдЖрдгि рдж्рд░ाрд╡рдгाрддीрд▓ рдд्рдпाрдЪे рдоोрд▓-рдЕंрд╢ (mole fraction) рдпांрдЪ्рдпा рдЧुрдгाрдХाрд░ाрдЗрддрдХा рдЕрд╕рддो.
$$ P_1 = P_1^0 x_1 $$ рдж्рд╡िрдЕंрдЧी рдж्рд░ाрд╡рдгाрд╕ाрдаी, \( x_1 + x_2 = 1 \Rightarrow x_1 = 1 - x_2 \).
рд╕рдоीрдХрд░рдгाрдд \( x_1 \) рдЪी рдХिंрдордд рдаेрд╡ूрди: $$ P_1 = P_1^0 (1 - x_2) $$ $$ P_1 = P_1^0 - P_1^0 x_2 $$ $$ P_1^0 x_2 = P_1^0 - P_1 $$ $$ x_2 = \frac{P_1^0 - P_1}{P_1^0} $$ $$ x_2 = \frac{\Delta P}{P_1^0} $$ рд╣े рд╕рдоीрдХрд░рдг рдмाрд╖्рдк рджाрдмाрддीрд▓ рд╕ाрдкेрдХ्рд╖ рдШрдЯ (relative lowering of vapour pressure) рдЖрдгि рдж्рд░ाрд╡्рдпाрдЪे рдоोрд▓-рдЕंрд╢ рдпांрдЪ्рдпाрддीрд▓ рд╕ंрдмंрдз рджрд░्рд╢рд╡िрддे.

рдк्рд░. реирео. (рдЕ) рдЦाрд▓ीрд▓ рдЙрджाрд╣рд░рдгाрдд рдПंрдЯ्рд░ॉрдкी (entropy) рдмрджрд▓ рдзрди рдЖрд╣े рдХी рдЛрдг рддे рд╕ांрдЧा : (i) рдмрд░्рдлाрдЪे рд╡िрддрд│рдгे (ii) рдж्рд░рд╡ рдкрджाрд░्рдеाрдЪे рдмाрд╖्рдкрди (vapourization). (рдм) рд╕рдоाрди рдЖрдпрди्рд╕рдЪा рдкрд░िрдгाрдо рдЙрджाрд╣рд░рдгाрд╕рд╣ рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдХрд░ा.

(рдЕ) рдПंрдЯ्рд░ॉрдкी рдмрджрд▓:
(i) рдмрд░्рдлाрдЪे рд╡िрддрд│рдгे: рдзрди (\( \Delta S > 0 \)). рд╕्рдеाрдпूрдЪे рдж्рд░рд╡ाрдд рд░ूрдкांрддрд░ рд╣ोрддाрдиा рд░ेрдгूंрдЪी рдЕрд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा (randomness) рд╡ाрдврддे.
(ii) рдж्рд░рд╡ рдкрджाрд░्рдеाрдЪे рдмाрд╖्рдкрди: рдзрди (\( \Delta S > 0 \)). рдж्рд░рд╡ाрдЪे рд╡ाрдпूрдд рд░ूрдкांрддрд░ рд╣ोрддाрдиा рд░ेрдгूंрдЪी рдЕрд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдоोрда्рдпा рдк्рд░рдоाрдгाрдд рд╡ाрдврддे.

(рдм) рд╕рдоाрди рдЖрдпрди्рд╕рдЪा рдкрд░िрдгाрдо (Common Ion Effect):
рдоृрджू рд╡िрдж्рдпुрдд рдЕрдкрдШрдЯрдиीрдЪ्рдпा (Weak electrolyte) рдж्рд░ाрд╡рдгाрдд, рд╕рдоाрди рдЖрдпрди рдЕрд╕рдгाрд░े рдк्рд░рдмрд│ рд╡िрдж्рдпुрдд рдЕрдкрдШрдЯрдиी (Strong electrolyte) рдоिрд╕рд│рд▓्рдпाрд╕, рдоृрджू рд╡िрдж्рдпुрдд рдЕрдкрдШрдЯрдиीрдЪे рдЖрдпрдиीрднрд╡рди рдХрдоी (suppress) рд╣ोрддे. рдпाрд▓ा рд╕рдоाрди рдЖрдпрди рдкрд░िрдгाрдо рдо्рд╣рдгрддाрдд.
рдЙрджाрд╣рд░рдг: ре▓рд╕िрдЯिрдХ рдЖрдо्рд▓ाрдЪे (\( \text{CH}_3\text{COOH} \)) рдЖрдпрдиीрднрд╡рди:
$$ \text{CH}_3\text{COOH} \rightleftharpoons \text{CH}_3\text{COO}^- + \text{H}^+ $$ рдпाрдд рд╕ोрдбिрдпрдо ре▓рд╕िрдЯेрдЯ (\( \text{CH}_3\text{COONa} \)) рдЯाрдХрд▓्рдпाрд╕, рдЬे рдк्рд░рдмрд│ рдЕрдкрдШрдЯрдиी рдЖрд╣े: $$ \text{CH}_3\text{COONa} \rightarrow \text{CH}_3\text{COO}^- + \text{Na}^+ $$ рдж्рд░ाрд╡рдгाрдд \( \text{CH}_3\text{COO}^- \) (ре▓рд╕िрдЯेрдЯ рдЖрдпрди) рдЪी рд╕ंрд╣рддी рд╡ाрдврддे. рд▓े-рдЪॅрдЯेрд▓िрдЕрд░рдЪ्рдпा рддрдд्рдд्рд╡ाрдиुрд╕ाрд░, рд╕рдорддोрд▓ рдбाрд╡ीрдХрдбे рдЭुрдХрддो рдЖрдгि ре▓рд╕िрдЯिрдХ рдЖрдо्рд▓ाрдЪे рдЖрдпрдиीрднрд╡рди рдХрдоी рд╣ोрддे.

рдк्рд░. реиреп. рд╢िрд╢ाрдЪ्рдпा рд╡िрдж्рдпुрдд рд╕ंрдЪाрдпрдХ рдШрдЯाрдЪी рд╕ुрдмрдХ рд╡ рдиाрдордиिрд░्рджेрд╢िрдд рдЖрдХृрддी рдХाрдвा. рдШрдЯ рдбिрд╕рдЪाрд░्рдЬिंрдЧ рдк्рд░рдХ्рд░िрдпेрдд рдХॅрдеोрдб рд╡ ре▓рдиोрдбрд▓ा рдШрдбрдгाрд▒्рдпा рдПрдХूрдг рдЕрднिрдХ्рд░िрдпा рд▓िрд╣ा.
[рд▓ेрдб ре▓рдХ्рдпुрдо्рдпुрд▓ेрдЯрд░рдЪी рдЖрдХृрддी]
ре▓рдиोрдб: рд╢िрд╕े (Pb) рдЪ्рдпा рдкрдЯ्рдЯ्рдпा
рдХॅрдеोрдб: рд▓ेрдб рдбाрдпрдСрдХ्рд╕ाрдИрдб (PbO\(_2\)) рдЪ्рдпा рдкрдЯ्рдЯ्рдпा
рд╡िрдж्рдпुрдд рдЕрдкрдШрдЯрдиी: рд╡िрд░рд▓ рд╕рд▓्рдл्рдпुрд░िрдХ рдЖрдо्рд▓ (H\(_2\)SO\(_4\))

рдбिрд╕рдЪाрд░्рдЬिंрдЧ рдЕрднिрдХ्рд░िрдпा:
ре▓рдиोрдбрд╡рд░ (рдСрдХ्рд╕िрдбीрдХрд░рдг):
$$ \text{Pb}(s) + \text{SO}_4^{2-}(aq) \rightarrow \text{PbSO}_4(s) + 2e^- $$ рдХॅрдеोрдбрд╡рд░ (рдХ्рд╖рдкрдг):
$$ \text{PbO}_2(s) + 4\text{H}^+(aq) + \text{SO}_4^{2-}(aq) + 2e^- \rightarrow \text{PbSO}_4(s) + 2\text{H}_2\text{O}(l) $$ рдПрдХूрдг рдШрдЯ рдЕрднिрдХ्рд░िрдпा:
$$ \text{Pb}(s) + \text{PbO}_2(s) + 2\text{H}_2\text{SO}_4(aq) \rightarrow 2\text{PbSO}_4(s) + 2\text{H}_2\text{O}(l) $$

рдк्рд░. рейреж. (рдЕ) рд╡्рдпाрдЦ्рдпा рд▓िрд╣ा. рдПрдХрдХ рдХोрд╢ (unit cell). F - рд╕ेंрдЯрд░ рддрдпाрд░ рдЭाрд▓्рдпाрдоुрд│े NaCl рд╕्рдлрдЯिрдХ рдХोрдгрддा рд░ंрдЧ рджрд░्рд╢рд╡िрддो? (рдм) 17 рд╡्рдпा рдЧрдЯाрдд (group) рдл्рд▓्рдпुрд░िрди рдЕрд╕ंрдЧрдд рд╡рд░्рддрдгूрдХ рдХा рджाрдЦрд╡िрддो?

(рдЕ)
рдПрдХрдХ рдХोрд╢ (Unit Cell): рд╕्рдлрдЯिрдХ рдЬाрд│ीрдЪा рд╕рд░्рд╡ाрдд рд▓рд╣ाрди рдкुрдирд░ाрд╡ृрдд्рддी рд╣ोрдгाрд░ा рд╕ंрд░рдЪрдиाрдд्рдордХ рдШрдЯрдХ, рдЬो рдд्рд░िрдоिрддीрдп рдЕрд╡рдХाрд╢ाрдд рдкुрдирд░ाрд╡ृрдд्рдд рдХेрд▓ा рдЕрд╕рддा рд╕ंрдкूрд░्рдг рд╕्рдлрдЯिрдХ рдЬाрд│ी рддрдпाрд░ рдХрд░рддो.
NaCl рдЪा рд░ंрдЧ: рдкिрд╡рд│ा (Yellow). (F-рд╕ेंрдЯрд░рдоुрд│े рдЗрд▓ेрдХ्рдЯ्рд░ॉрди рдЙрдд्рддेрдЬिрдд рд╣ोрддाрдд).

(рдм) рдл्рд▓्рдпुрд░िрдирдЪी рдЕрд╕ंрдЧрдд рд╡рд░्рддрдгूрдХ:
рдл्рд▓्рдпुрд░िрди рдЗрддрд░ рд╣ॅрд▓ोрдЬрдирдкेрдХ्рд╖ा рд╡ेрдЧрд│ा рд╡ाрдЧрддो, рдпाрдЪी рдХाрд░рдгे:

  • рд╕рд░्рд╡ाрдд рд▓рд╣ाрди рдЕрдгु рдЖрдХाрд░.
  • рд╕рд░्рд╡ाрдд рдЬाрд╕्рдд рд╡िрдж्рдпुрдд рдЛрдгрддा (Electronegativity).
  • рдХрдоी F-F рдмंрдз рд╡िрдЦंрдбрди рдКрд░्рдЬा.
  • рд╕ंрдпुрдЬा рдХрдХ्рд╖ेрдд d-рдХрдХ्рд╖ेрдЪा рдЕрднाрд╡.
рдкрд░िрдгाрдоी: рддो рдлрдХ्рдд -1 рдСрдХ्рд╕िрдбीрдХрд░рдг рдЕрд╡рд╕्рдеा рджाрдЦрд╡рддो рдЖрдгि рд╣ाрдпрдб्рд░ोрдЬрди рдмंрдз рддрдпाрд░ рдХрд░рддो (HF рдж्рд░рд╡ рдЖрд╣े).

рдк्рд░. рейрез. (рдЕ) SN\(^2\) рдЕрднिрдпांрдд्рд░िрдХीрдЪी рд╡ैрд╢िрд╖्рдЯ्рдпे (salient features) рд▓िрд╣ा. (рдм) рдЦाрд▓ीрд▓ рдЕрднिрдХाрд░рдХांрдЪी рдм्рд░ोрдоोрдоिрдеेрдирд╡рд░ рдХाрдп рдХ्рд░िрдпा рд╣ोрддे? (i) рдм्рд░ोрдоोрдмेрди्рдЭिрди (ii) рдорд░рдХ्рдпुрд░рд╕ рдл्рд▓्рдпुрд░ाрдИрдб

(рдЕ) SN\(^2\) рдпंрдд्рд░рдгेрдЪी рд╡ैрд╢िрд╖्рдЯ्рдпे:
1. рд╣ी рдПрдХрдЪ рдкाрдпрд░ी рдЕрд╕рд▓ेрд▓ी (Single step) рдЕрднिрдХ्рд░िрдпा рдЖрд╣े. рдмंрдз рддुрдЯрдгे рдЖрдгि рдирд╡ीрди рдмंрдз рддрдпाрд░ рд╣ोрдгे рдПрдХाрдЪ рд╡ेрд│ी рдШрдбрддे.
2. рд╣ी рдж्рд╡ि-рд░ेрдг्рд╡ीрдп (Bimolecular) рдЕрднिрдХ्рд░िрдпा рдЖрд╣े (рд╡ेрдЧ \(\propto [\text{Substrate}][\text{Nucleophile}]\)).
3. рди्рдпूрдХ्рд▓िрдУрдлाрдЗрд▓ рдоाрдЧрдЪ्рдпा рдмाрдЬूрдиे (Backside attack) рд╣рд▓्рд▓ा рдХрд░рддो.
4. рдпाрдд рд╕ंрдХ्рд░рдордг рдЕрд╡рд╕्рдеा (Transition state) рддрдпाрд░ рд╣ोрддे рдЬिрдеे рдХाрд░्рдмрди рдкेंрдЯा-рдХोрдСрд░्рдбिрдиेрдЯेрдб рдЕрд╕рддो.
5. рдпाрдд рд╕ंрд░ूрдкрдгाрдЪे рд╡्рдпрд╕्рддाрдХрд░рдг (Walden Inversion) рд╣ोрддे (рдЫрдд्рд░ी рдЙрд▓рдЯрд▓्рдпाрдк्рд░рдоाрдгे).
6. рдХ्рд░िрдпाрд╢ीрд▓рддा рдХ्рд░рдо: рдоिрдеिрд▓ рд╣рд▓ाрдИрдб > рдк्рд░ाрдердоिрдХ > рдж्рд╡िрддीрдпрдХ > рддृрддीрдпрдХ.

(рдм) рдм्рд░ोрдоोрдоिрдеेрди (\( \text{CH}_3\text{Br} \)) рд╡рд░ीрд▓ рдЕрднिрдХ्рд░िрдпा:
(i) рдм्рд░ोрдоोрдмेрди्рдЭिрди (Wurtz-Fittig рдЕрднिрдХ्рд░िрдпा):
рдм्рд░ोрдоोрдоिрдеेрди рдЖрдгि рдм्рд░ोрдоोрдмेрди्рдЭिрдирдЪी рд╕ोрдбिрдпрдо рдзाрддूрдмрд░ोрдмрд░ рд╢ुрд╖्рдХ рдЗрдерд░рдЪ्рдпा рдЙрдкрд╕्рдеिрддीрдд рдЕрднिрдХ्рд░िрдпा рд╣ोрдКрди рдЯोрд▓्рдпुрдЗрди (Tolune) рдоिрд│рддे. $$ \text{CH}_3\text{Br} + \text{C}_6\text{H}_5\text{Br} + 2\text{Na} \xrightarrow{\text{dry ether}} \text{C}_6\text{H}_5\text{CH}_3 + 2\text{NaBr} $$ (ii) рдорд░рдХ्рдпुрд░рд╕ рдл्рд▓्рдпुрд░ाрдИрдб (Swarts рдЕрднिрдХ्рд░िрдпा):
рд╣ॅрд▓ोрдЬрди рд╡िрдиिрдордп рд╣ोрдКрди рдл्рд▓्рдпुрдЕрд░ोрдоिрдеेрди рдоिрд│рддे. $$ 2\text{CH}_3\text{Br} + \text{Hg}_2\text{F}_2 \rightarrow 2\text{CH}_3\text{F} + \text{Hg}_2\text{Br}_2 $$

Question Paper Page No. 1 Question Paper Page No. 2 Question Paper Page No. 3 Question Paper Page No. 4 Question Paper Page No. 5 Question Paper Page No. 6 Question Paper Page No. 7 Question Paper Page No. 8 HSC Board Exam Paper Header