HSC Board Paper Solutions Check Your Mark

Saturday, January 3, 2026

HSC Class 12 Chemistry Question Paper Solution 2024 (Hindi Medium)

HSC Chemistry Question Paper Solution 2024 (Hindi Medium)

MAHARASHTRA STATE BOARD OF SECONDARY AND HIGHER SECONDARY EDUCATION

рд╡िрд╖рдп: рд░рд╕ाрдпрдирд╢ाрд╕्рдд्рд░ (CHEMISTRY - 55) | рдХोрдб: J-855 (H)

рджिрдиांрдХ: 29-02-2024 | рдЕंрдХ: 70 | рд╕рдордп: 3 рдШंрдЯे

рд╕ाрдоाрди्рдп рд╕ूрдЪрдиाрдПँ: рдЧрдгрдиा рдХे рд▓िрдП рджिрдП рдЧрдП рд╕्рдеिрд░ांрдХ: \(R = 8.314 \, J.K^{-1}.mol^{-1}\), \(N_A = 6.022 \times 10^{23}\), \(F = 96500 \, C\).

рд╡िрднाрдЧ - рдЕ (SECTION - A)

рдк्рд░. рез. рдиिрдо्рдирд▓िрдЦिрдд рдмрд╣ुрд╡िрдХрд▓्рдк рдк्рд░рдХाрд░ рдХे рдк्рд░рд╢्рдиों рдХे рд╕рд╣ी рдЙрдд्рддрд░ рдЪुрдирдХрд░ рд▓िрдЦें : [резреж рдЕंрдХ]

(i) \(Cr^{3+}\) рдХेрдЯाрдпрди рдХा рдХेрд╡рд▓ рдЪрдХ्рд░ीрдп (Spin only) рдЪुंрдмрдХीрдп рдЖрдШूрд░्рдг ----- рд╣ै।

  • (рдЕ) 3.742 BM
  • (рдм) 3.755 BM
  • (рдХ) 3.873 BM
  • (рдб) 3.633 BM
рд╕рд╣ी рдЙрдд्рддрд░: (рдХ) 3.873 BM

рд╕्рдкрд╖्рдЯीрдХрд░рдг: рдХ्рд░ोрдоिрдпрдо (Cr) рдХा рдкрд░рдоाрдгु рдХ्рд░рдоांрдХ 24 рд╣ै। рд╡िрди्рдпाрд╕: \([Ar]3d^5 4s^1\). \(Cr^{3+}\) рдХा рд╡िрди्рдпाрд╕ \([Ar]3d^3\) рд╣ै। рдЕрдпुрдЧ्рдоिрдд рдЗрд▓ेрдХ्рдЯ्рд░ॉрдиों рдХी рд╕ंрдЦ्рдпा (n) = 3.
\(\mu = \sqrt{n(n+2)} = \sqrt{3(3+2)} = \sqrt{15} \approx 3.873 \, BM\).

(ii) рд▓ैрдХ्рдЯोрдЬ़ рдоें рдЙрдкрд╕्рдеिрдд рд╢्рд░ृंрдЦрд▓ा (linkage) ----- рд╣ै।

  • (рдЕ) \(\alpha, \beta-1, 2\) – рдЧ्рд▓ाрдпрдХोрд╕िрдбीрдХ рд╢्рд░ृंрдЦрд▓ा
  • (рдм) \(\alpha-1, 4\) – рдЧ्рд▓ाрдпрдХोрд╕िрдбीрдХ рд╢्рд░ृंрдЦрд▓ा
  • (рдХ) \(\beta-1, 4\) – рдЧ्рд▓ाрдпрдХोрд╕िрдбीрдХ рд╢्рд░ृंрдЦрд▓ा
  • (рдб) \(\alpha-1, 4\) – рдЧ्рд▓ाрдпрдХोрд╕िрдбीрдХ рд╢्рд░ृंрдЦрд▓ा
рд╕рд╣ी рдЙрдд्рддрд░: (рдХ) \(\beta-1, 4\) – рдЧ्рд▓ाрдпрдХोрд╕िрдбीрдХ рд╢्рд░ृंрдЦрд▓ा

рд╕्рдкрд╖्рдЯीрдХрд░рдг: рд▓ैрдХ्рдЯोрдЬ़ рдПрдХ рдбिрд╕ैрдХрд░ाрдЗрдб рд╣ै рдЬो \(\beta\)-D-рдЧैрд▓ेрдХ्рдЯोрдЬ़ рдФрд░ \(\beta\)-D-рдЧ्рд▓ूрдХोрдЬ़ рд╕े рдмрдиा рд╣ोрддा рд╣ै, рдЬिрдирдоें \(\beta-1,4\) рдЧ्рд▓ाрдпрдХोрд╕िрдбीрдХ рдмंрдз рд╣ोрддा рд╣ै।

(iii) рдиिрдо्рди рдЕрднिрдХ्рд░िрдпा рдХा рдЙрдд्рдкाрдж ----- рд╣ै।
\(C_2H_5 - \overset{\overset{O}{||}}{C} - CH_3 \xrightarrow[\Delta]{H_2/Ni} \, ?\)

  • (рдЕ) \(CH_3-CH_2-CH_2-CH_2-OH\)
  • (рдм) \(CH_3-CH(OH)-CH_2-CH_3\)
  • (рдХ) \(CH_3-CH_2-CH_2-CH_3\)
  • (рдб) \(CH_3-CH_2-CH_2-COOH\)
рд╕рд╣ी рдЙрдд्рддрд░: (рдм) \(CH_3-CH(OH)-CH_2-CH_3\)

рд╕्рдкрд╖्рдЯीрдХрд░рдг: рдм्рдпूрдЯेрдиोрди (рдХीрдЯोрди) рдХे рдЙрдд्рдк्рд░ेрд░рдХीрдп рдЕрдкрдЪрдпрди рд╕े рдм्рдпूрдЯेрди-2-рдСрд▓ (рдж्рд╡िрддीрдпрдХ рдЕрд▓्рдХोрд╣рд▓) рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ोрддा рд╣ै।

(iv) 0.001M HCl рд╡िрд▓рдпрди рдХा pH ----- рд╣ै।

  • (рдЕ) 10
  • (рдм) 3
  • (рдХ) 2
  • (рдб) 11
рд╕рд╣ी рдЙрдд्рддрд░: (рдм) 3

рд╕्рдкрд╖्рдЯीрдХрд░рдг: \([H^+] = 0.001 \, M = 10^{-3} \, M\). \(pH = -\log_{10}[H^+] = -\log_{10}(10^{-3}) = 3\).

(v) рд╕ंрдХुрд▓ (Complex) рдХी рд╕рд╣ी рд╕ंрд░рдЪрдиा рдЬिрд╕рдХा рдЖрдп.рдпू.рдкी.рдП.рд╕ी. рдиाрдо рд╕ोрдбिрдпрдо рд╣ेрдХ्рд╕ाрдиाрдЗрдЯ्рд░ोрдХोрдмाрд▓्рдЯेрдЯ (III) рд╣ै:

  • (рдЕ) \(Na_3[Co(NO_2)_5]\)
  • (рдм) \(Na_4[Co(NO_2)_6]\)
  • (рдХ) \(Na_3[Co(NO_2)_6]\)
  • (рдб) \(Na_4[Co(NO_2)_5]\)
рд╕рд╣ी рдЙрдд्рддрд░: (рдХ) \(Na_3[Co(NO_2)_6]\)

рд╕्рдкрд╖्рдЯीрдХрд░рдг: рдзрдиाрдпрди рд╕ोрдбिрдпрдо (\(Na^+\)) рд╣ै рдФрд░ рдЛрдгाрдпрди рд╣ेрдХ्рд╕ाрдиाрдЗрдЯ्рд░ोрдХोрдмाрд▓्рдЯेрдЯ(III) \([Co(NO_2)_6]^{3-}\) рд╣ै। рдЖрд╡ेрд╢ рд╕ंрддुрд▓рди рдХे рд▓िрдП 3 рд╕ोрдбिрдпрдо рдЖрдпрди рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ैं।

(vi) рдлрд▓рдХрдХेंрдж्рд░िрдд рдШрдиीрдп рдоाрдд्рд░рдХ рдХोрд╖्рдаिрдХा (Face Centered Cubic unit cell) рдоें рдЙрдкрд╕्рдеिрдд рдХрдгों рдХी рд╕ंрдЦ्рдпा рд╣ै -

  • (рдЕ) 1
  • (рдм) 2
  • (рдХ) 3
  • (рдб) 4
рд╕рд╣ी рдЙрдд्рддрд░: (рдб) 4

рд╕्рдкрд╖्рдЯीрдХрд░рдг: рдХोрдиे: \(8 \times \frac{1}{8} = 1\). рдлрд▓рдХ: \(6 \times \frac{1}{2} = 3\). рдХुрд▓ = \(1+3=4\).

(vii) рдЯेрдл्рд▓ॉрди рдХो рддैрдпाрд░ рдХрд░рдиे рдоें рдЙрдкрдпोрдЧ рд╣ोрдиे рд╡ाрд▓ा рдПрдХрд▓рдХ (monomer) ----- рд╣ै -

  • (рдЕ) E - рдХेрдк्рд░ोрд▓ेрдХ्рдЯрдо
  • (рдм) рд╡िрдиाрдЗрд▓ (Vinyl) рдХ्рд▓ोрд░ाрдЗрдб
  • (рдХ) рд╕्рдЯाрдпрд░ीрди
  • (рдб) рдЯेрдЯ्рд░ाрдл्рд▓ुрдУрд░ोрдПрдеीрди
рд╕рд╣ी рдЙрдд्рддрд░: (рдб) рдЯेрдЯ्рд░ाрдл्рд▓ुрдУрд░ोрдПрдеीрди

рд╕्рдкрд╖्рдЯीрдХрд░рдг: рдЯेрдл्рд▓ॉрди (PTFE) рдХा рдПрдХрд▓рдХ рдЯेрдЯ्рд░ाрдл्рд▓ुрдУрд░ोрдПрдеीрди (\(CF_2=CF_2\)) рд╣ै।

(viii) рдиिрдо्рди рдоें рд╕े рдХौрди-рд╕ा рд╡िрдиाрдЗрд▓िрдХ (Vinylic) рд╣ेрд▓ाрдЗрдб рд╣ै?

  • (рдЕ) \(R-CH(X)-R\)
  • (рдм) \(CH_2=CH-X\)
  • (рдХ) рдмेंрдЬीрди рд╡рд▓рдп рд╡ाрд▓ा рд╣ैрд▓ाрдЗрдб
  • (рдб) \(CH_2=CH-CH_2-X\)
рд╕рд╣ी рдЙрдд्рддрд░: (рдм) \(CH_2=CH-X\)

рд╕्рдкрд╖्рдЯीрдХрд░рдг: рд╡िрдиाрдЗрд▓िрдХ рд╣ेрд▓ाрдЗрдб рдоें рд╣ैрд▓ोрдЬрди рдкрд░рдоाрдгु рд╕ीрдзे рдХाрд░्рдмрди-рдХाрд░्рдмрди рдж्рд╡िрдмंрдз рдХे \(sp^2\) рд╕ंрдХрд░िрдд рдХाрд░्рдмрди рд╕े рдЬुрдб़ा рд╣ोрддा рд╣ै।

(ix) 1% \(HgSO_4\) рддрдеा 40% \(H_2SO_4\) рдХी рдЙрдкрд╕्рдеिрддि рдоें рдк्рд░ोрдкाрдЗрди (Propyne) рдХे рдЬрд▓-рдЕрдкрдШрдЯрди (hydrolysis) рдХा рдЙрдд्рдкाрдж рд╣ै-

  • (рдЕ) рдоिрдеेрдирд▓
  • (рдм) рдПрдеेрдирд▓
  • (рдХ) рдк्рд░ोрдкेрдирд▓
  • (рдб) рдк्рд░ोрдкेрдиॉрди
рд╕рд╣ी рдЙрдд्рддрд░: (рдб) рдк्рд░ोрдкेрдиॉрди

рд╕्рдкрд╖्рдЯीрдХрд░рдг: рдк्рд░ोрдкाрдЗрди рдХा рдЬрд▓рдпोрдЬрди рдоाрд░्рдХोрдиिрдХोрд╡ рдиिрдпрдо рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рд╣ोрддा рд╣ै, рдЬिрд╕рд╕े рдк्рд░ोрдкेрдиॉрди (рдПрд╕िрдЯोрди) рдмрдирддा рд╣ै।

(x) рджрд░ рд╕्рдеिрд░ांрдХ рдХी рдЗрдХाрдИ \(mol \, dm^{-3}s^{-1}\) рдХे рд▓िрдП рдЕрднिрдХ्рд░िрдпा рдХी рдХोрдЯि рд╣ै-

  • (рдЕ) рд╢ूрди्рдп
  • (рдм) 1
  • (рдХ) 2
  • (рдб) 3
рд╕рд╣ी рдЙрдд्рддрд░: (рдЕ) рд╢ूрди्рдп

рд╕्рдкрд╖्рдЯीрдХрд░рдг: рд╢ूрди्рдп рдХोрдЯि рдЕрднिрдХ्рд░िрдпा рдХे рд▓िрдП, рджрд░ = k. рдЕрддः k рдХी рдЗрдХाрдИ рджрд░ рдХी рдЗрдХाрдИ (\(mol \, L^{-1} s^{-1}\)) рдХे рд╕рдоाрди рд╣ोрддी рд╣ै।

HSC Chemistry

рдк्рд░. реи. рдиिрдо्рдирд▓िрдЦिрдд рдк्рд░рд╢्рдиों рдХे рдЙрдд्рддрд░ рд▓िрдЦिрдП : [рео рдЕंрдХ]

(i) рдЬрд▓ рд╕े рдИ.рдХोрд▓ाрдИ рдЬीрд╡ाрдгु рдиिрдХाрд▓рдиे рдХे рд▓िрдП рдЙрдкрдпोрдЧ рдХिрдП рдЬाрдиे рд╡ाрд▓े рдзाрддु рдиैрдиोрдХрдг рдХा рдиाрдо рд▓िрдЦिрдП।

рдЙрдд्рддрд░: рдЪाँрджी (Silver/Ag) рдиैрдиोрдХрдг।

(ii) рдЗрдеाрдЗрд▓ рд╕ाрдЗрдиाрдЗрдб рдХी рдХ्рд░िрдпा рд╕ोрдбिрдпрдо рдПрд╡ं рдЕрд▓्рдХोрд╣рд▓ рдХे рд╕ाрде рд╣ोрдиे рдкрд░ рдиिрд░्рдоिрдд рдЕрдкрдЪрдпрди рдЙрдд्рдкाрдж рдХा рдиाрдо рд▓िрдЦिрдП।

рдЙрдд्рддрд░: рдк्рд░ोрдкिрд▓ рдПрдоीрди (Propylamine) рдпा рдк्рд░ोрдкेрди-1-рдПрдоीрди।

рдЕрднिрдХ्рд░िрдпा: \(C_2H_5CN + 4[H] \xrightarrow{Na/Ethanol} C_2H_5CH_2NH_2\)

(iii) рдЕрднिрдХ्рд░िрдпा рдкूрд░्рдг рдХीрдЬिрдП : \(CH_3CH_2Cl \xrightarrow{AgCN/alc.\Delta} \, ?\)

рдЙрдд्рддрд░: \(CH_3CH_2NC\) (рдЗрдеाрдЗрд▓ рдЖрдЗрд╕ोрд╕ाрдЗрдиाрдЗрдб)

(iv) \([Co(NH_3)_6]^{3+}\) рдЖрдпрди рдХी рдк्рд░рднाрд╡ी рдкрд░рдоाрдгु рд╕ंрдЦ्рдпा рдХी рдЧрдгрдиा рдХीрдЬिрдП।

рдЙрдд्рддрд░: 36

рдЧрдгрдиा: \(EAN = Z - X + Y = 27 - 3 + (6 \times 2) = 36\) (рдХ्рд░िрдк्рдЯрди рдХा рд╡िрди्рдпाрд╕)।

(v) ----- рдХे рдХाрд░рдг \(Ti^{4+}\) рдЖрдпрди рдХे рдпौрдЧिрдХ рд░ंрдЧрд╣ीрди рд╣ोрддे рд╣ैं।

рдЙрдд्рддрд░: рдЕрдпुрдЧ्рдоिрдд d-рдЗрд▓ेрдХ्рдЯ्рд░ॉрдиों рдХी рдЕрдиुрдкрд╕्рдеिрддि (рд░िрдХ्рдд d-рдХрдХ्рд╖рдХ) рдХे рдХाрд░рдг (d-d рд╕ंрдХ्рд░рдордг рд╕ंрднрд╡ рдирд╣ीं рд╣ोрддा)।

(vi) рдоोрд▓рд░ рдЪाрд▓рдХрддा рдХी SI рдЗрдХाрдИ рд▓िрдЦिрдП।

рдЙрдд्рддрд░: \(S \cdot m^2 \cdot mol^{-1}\) (рд╕ीрдоेंрд╕ рд╡рд░्рдЧ рдоीрдЯрд░ рдк्рд░рддि рдоोрд▓)।

(vii) рдЧैрд╕ рдХे рдк्рд░рд╕ाрд░ рдХे рджौрд░ाрди рдХिрдП рдЧрдП рдХाрд░्рдп рдХा рдкрд░िрдкाрдЯी рд╕ंрдХेрдд (sign convention) рд▓िрдЦिрдП।

рдЙрдд्рддрд░: рдЧैрд╕ рдХे рдк्рд░рд╕ाрд░ рдХे рджौрд░ाрди рдХिрдпा рдЧрдпा рдХाрд░्рдп (W) рдЛрдгाрдд्рдордХ рд╣ोрддा рд╣ै (\(W < 0\))। (рдк्рд░рдгाрд▓ी рдж्рд╡ाрд░ा рдкрд░िрд╡ेрд╢ рдкрд░ рдХिрдпा рдЧрдпा рдХाрд░्рдп)।

(viii) рд╡्рдпुрдд्рдХ्рд░рдо рдкрд░ाрд╕рд░рдг рдХी рд╢рд░्рддें рд▓िрдЦिрдП।

рдЙрдд्рддрд░: рд╡िрд▓рдпрди рдкрд░ рд▓рдЧाрдпा рдЧрдпा рдмाрд╣्рдп рджाрдм рдкрд░ाрд╕рд░рдг рджाрдм рд╕े рдЕрдзिрдХ рд╣ोрдиा рдЪाрд╣िрдП (\(P > \pi\))।

рд╡िрднाрдЧ - рдм (SECTION - B)

рдиिрдо्рдирд▓िрдЦिрдд рдк्рд░рд╢्рдиों рдоें рд╕े рдХिрди्рд╣ीं рдЖрда рдк्рд░рд╢्рдиों рдХे рдЙрдд्рддрд░ рд▓िрдЦिрдП : [резрем рдЕंрдХ]

рдк्рд░. рей. рдХिрд╕ी рдЖрджрд░्рд╢ рдЧैрд╕ рдХे рдк्рд░ाрд░ंрднिрдХ рдЖрдпрддрди (\(V_1\)) рд╕े рдЕंрддिрдо рдЖрдпрддрди (\(V_2\)) рд╕рдорддाрдкीрдп рдЙрдд्рдХ्рд░рдордгीрдп рдк्рд░рд╕ाрд░ (expansion) рдХे рджौрд░ाрди рдк्рд░ाрдк्рдд рдЕрдзिрдХрддрдо рдХाрд░्рдп рдХे рд▓िрдП рд╡्рдпंрдЬрдХ (expression) рд╡्рдпुрдд्рдкрди्рди рдХीрдЬिрдП।

рдЙрдд्рддрд░:

  1. рдоाрдиा рдХि рдПрдХ рдЖрджрд░्рд╢ рдЧैрд╕ рдХे n рдоोрд▓ рдПрдХ рд╕िрд▓ेंрдбрд░ рдоें рд╣ैं।
  2. рдЕрдиंрдд рд╕ूрдХ्рд╖्рдо рдк्рд░рд╕ाрд░ \(dV\) рдХे рд▓िрдП рдХिрдпा рдЧрдпा рдХाрд░्рдп: \(dW = -P_{ext} dV\).
  3. рдЙрдд्рдХ्рд░рдордгीрдп рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдХे рд▓िрдП \(P_{ext} \approx P_{gas} = P\). рдЕрддः \(dW = -P dV\).
  4. \(V_1\) рд╕े \(V_2\) рддрдХ рдХुрд▓ рдХाрд░्рдп: \[W_{max} = - \int_{V_1}^{V_2} P \, dV\]
  5. рдЖрджрд░्рд╢ рдЧैрд╕ рд╕рдоीрдХрд░рдг \(P = \frac{nRT}{V}\) рд░рдЦрдиे рдкрд░: \[W_{max} = - \int_{V_1}^{V_2} \frac{nRT}{V} \, dV\]
  6. рдЪूंрдХि T рд╕्рдеिрд░ рд╣ै (рд╕рдорддाрдкीрдп): \[W_{max} = -nRT \int_{V_1}^{V_2} \frac{dV}{V} = -nRT [\ln V]_{V_1}^{V_2}\] \[W_{max} = -nRT \ln \left(\frac{V_2}{V_1}\right)\]
  7. рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рд▓рдШुрдЧрдгрдХ рдХो рдЖрдзाрд░ 10 рдоें рдмрджрд▓рдиे рдкрд░: \[W_{max} = -2.303 nRT \log_{10} \left(\frac{V_2}{V_1}\right)\]

рдк्рд░. рек. рдЕрди्рддрд░ рд╣ैрд▓ोрдЬрди рдпौрдЧिрдХ (Interhalogen compounds) рдХ्рдпा рд╣ैं? рд░ाрд╕ाрдпрдиिрдХ рдЕрднिрдХ्рд░िрдпा рд▓िрдЦिрдП рдЬрдм рдХ्рд▓ोрд░ीрди рд╢ुрд╖्рдХ рдХाрд╕्рдЯिрдХ рдЪूрдиे (slaked lime) рдХे рд╕ाрде рдХ्рд░िрдпा рдХрд░рддा рд╣ै।

рдЙрдд्рддрд░:

рдЕрди्рддрд░ рд╣ैрд▓ोрдЬрди рдпौрдЧिрдХ: рджो рдпा рджो рд╕े рдЕрдзिрдХ рднिрди्рди рд╣ैрд▓ोрдЬрди рдкрд░рдоाрдгुрдУं рдХी рдЕрднिрдХ्рд░िрдпा рд╕े рдмрдирдиे рд╡ाрд▓े рдпौрдЧिрдХों рдХो рдЕрди्рддрд░ рд╣ैрд▓ोрдЬрди рдпौрдЧिрдХ рдХрд╣рддे рд╣ैं (рдЬैрд╕े ClF, \(ICl_3\))।

рдЕрднिрдХ्рд░िрдпा: рдХ्рд▓ोрд░ीрди рдХी рд╢ुрд╖्рдХ рдмुрдЭे рд╣ुрдП рдЪूрдиे (\(Ca(OH)_2\)) рдХे рд╕ाрде рдХ्рд░िрдпा рд╕े рд╡िрд░ंрдЬрдХ рдЪूрд░्рдг (Bleaching powder) рдмрдирддा рд╣ै।

\(2Ca(OH)_2 + 2Cl_2 \longrightarrow Ca(OCl)_2 + CaCl_2 + 2H_2O\)

рдк्рд░. рел. рдиैрдиो рд╕ाрдордЧ्рд░ी рдХ्рдпा рд╣ै? рдЬрд▓ рдЕрдкрдШрдЯрди рдХे рджौрд░ाрди рд╕ोрд▓-рдЬेрд▓ (sol-gel) рдк्рд░рдХ्рд░рдо рдоें рд╕рдо्рдоिрд▓िрдд рдЕрднिрдХ्рд░िрдпा рд▓िрдЦिрдП।

рдЙрдд्рддрд░:

рдиैрдиो рд╕ाрдордЧ्рд░ी: рдРрд╕ी рд╕ाрдордЧ्рд░ी рдЬिрд╕рдХी рдХрдо рд╕े рдХрдо рдПрдХ рд╡िрдоा (dimension) рдиैрдиोрд╕्рдХेрд▓ (1 рд╕े 100 nm) рдХे рджाрдпрд░े рдоें рд╣ोрддी рд╣ै, рдиैрдиो рд╕ाрдордЧ्рд░ी рдХрд╣рд▓ाрддी рд╣ै।

рд╕ोрд▓-рдЬेрд▓ рдк्рд░рдХ्рд░рдо (рдЬрд▓ рдЕрдкрдШрдЯрди):

\(M(OR)_4 + 4H_2O \longrightarrow M(OH)_4 + 4ROH\)

(рдЬрд╣ाँ M = Si, Ti рдЖрджि рдФрд░ R = рдПрд▓्рдХिрд▓ рд╕рдоूрд╣ рд╣ै।)

рдк्рд░. рем. рдк्рд░ोрдЯीрди рдХा рд╡рд░्рдЧीрдХрд░рдг рдЙрджाрд╣рд░рдг рдХे рд╕ाрде рд▓िрдЦिрдП।

рдЙрдд्рддрд░: рдЖрдгрд╡िрдХ рдЖрдХाрд░ рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рдк्рд░ोрдЯीрди рджो рдк्рд░рдХाрд░ рдХे рд╣ोрддे рд╣ैं:

  1. рд░ेрд╢ेрджाрд░ рдк्рд░ोрдЯीрди (Fibrous Proteins): рдкॉрд▓ीрдкेрдк्рдЯाрдЗрдб рд╢्рд░ृंрдЦрд▓ाрдПं рд╕рдоाрдиांрддрд░ рд╣ोрддी рд╣ैं рдФрд░ рд╣ाрдЗрдб्рд░ोрдЬрди рдпा рдбाрдЗрд╕рд▓्рдл़ाрдЗрдб рдмंрдзों рдж्рд╡ाрд░ा рдЬुрдб़ी рд╣ोрддी рд╣ैं। рдпे рдЬрд▓ рдоें рдЕрдШुрд▓рдирд╢ीрд▓ рд╣ोрддे рд╣ैं।
    рдЙрджाрд╣рд░рдг: рдХिрд░ेрдЯिрди (рдмाрд▓, рдКрди), рдоाрдпोрд╕िрди (рдоांрд╕рдкेрд╢िрдпां)।
  2. рдЧोрд▓ाрдХाрд░ рдк्рд░ोрдЯीрди (Globular Proteins): рдкॉрд▓ीрдкेрдк्рдЯाрдЗрдб рд╢्рд░ृंрдЦрд▓ाрдПं рдХुंрдбрд▓िрдд рд╣ोрдХрд░ рдЧोрд▓ाрдХाрд░ рдЖрдХृрддि рдмрдиाрддी рд╣ैं। рдпे рдЬрд▓ рдоें рдШुрд▓рдирд╢ीрд▓ рд╣ोрддे рд╣ैं।
    рдЙрджाрд╣рд░рдг: рдЗंрд╕ुрд▓िрди, рдПрд▓्рдм्рдпूрдоिрди।

рдк्рд░. рен. 2.4g рдХे Cu рдЬрдоा рд╣ोрдиे рдоें рд▓рдЧे рд╕рдордп рдХी рдЧрдгрдиा рдХीрдЬिрдП рдЬрдм \(CuSO_4\) рд╡िрд▓рдпрди рдоें 2.03 A рд╡िрдж्рдпुрдд рдзाрд░ा рдк्рд░рд╡ाрд╣िрдд рд╣ोрддी рд╣ै। (Cu рдХा рдкрд░рдоाрдгु рдж्рд░рд╡्рдпрдоाрди = 63.5 g.mol\(^{-1}\))

рдЙрдд्рддрд░:

рдЕрднिрдХ्рд░िрдпा: \(Cu^{2+} + 2e^- \rightarrow Cu\) (n = 2)

рджिрдпा рд╣ै: W = 2.4 g, I = 2.03 A, M = 63.5 g/mol, F = 96500 C.

рд╕ूрдд्рд░: \(t = \frac{W \times n \times F}{M \times I}\)

\(t = \frac{2.4 \times 2 \times 96500}{63.5 \times 2.03} = \frac{463200}{128.905} \approx 3593.34 \, \text{рд╕ेрдХंрдб}\)

рд╕рдордп \(\approx\) 3593 рд╕ेрдХंрдб (рдпा ~60 рдоिрдирдЯ)।

рдк्рд░. рео. рдЕрдоीрди рдХ्рд╖ाрд░ीрдп рдк्рд░рдХृрддि рдХे рдХ्рдпों рд╣ोрддे рд╣ैं? рдбाрдЗрдоेрдеीрд▓ рдЕрдоीрди (\(pK_b\) = 3.27) рдПрд╡рдо् рдбाрдЗрдПрдеीрд▓ рдЕрдоीрди (\(pK_b\) = 3.0) рдоें рд╕े рдХौрди-рд╕ा рдЕрдзिрдХ рдХ्рд╖ाрд░ीрдп рд╣ै?

рдЙрдд्рддрд░:

рдХाрд░рдг: рдиाрдЗрдЯ्рд░ोрдЬрди рдкрд░рдоाрдгु рдкрд░ рдЙрдкрд╕्рдеिрдд рдПрдХाрдХी рдЗрд▓ेрдХ्рдЯ्рд░ॉрди рдпुрдЧ्рдо (lone pair) рдХे рдХाрд░рдг рдЕрдоीрди рдк्рд░ोрдЯॉрди рдЧ्рд░рд╣рдг рдХрд░ рд╕рдХрддे рд╣ैं, рдЗрд╕рд▓िрдП рд╡े рд▓ुрдИрд╕ рдХ्рд╖ाрд░рдХ рд╣ोрддे рд╣ैं।

рддुрд▓рдиा: рдХрдо \(pK_b\) рдоाрди рдХा рдЕрд░्рде рд╣ै рдк्рд░рдмрд▓ рдХ्рд╖ाрд░рдХ।
рдбाрдЗрдПрдеीрд▓ рдЕрдоीрди (\(pK_b\) = 3.0) рдХा рдоाрди рдбाрдЗрдоेрдеीрд▓ рдЕрдоीрди (\(pK_b\) = 3.27) рд╕े рдХрдо рд╣ै।
рдЗрд╕рд▓िрдП, рдбाрдЗрдПрдеीрд▓ рдЕрдоीрди рдЕрдзिрдХ рдХ्рд╖ाрд░ीрдп рд╣ै।

рдк्рд░. реп. рд╕ोрдбिрдпрдо рдПрд╕ीрдЯेрдЯ-рдПрд╕ीрдЯिрдХ рдПрд╕िрдб рдмрдлрд░ рдХी рдмрдлрд░ рдХ्рд░िрдпा рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдХीрдЬिрдП।

рдЙрдд्рддрд░:

рдпрд╣ рдПрдХ рдЕрдо्рд▓ीрдп рдмрдлрд░ рд╣ै рдЬिрд╕рдоें \(CH_3COOH\) (рджुрд░्рдмрд▓ рдЕрдо्рд▓) рдФрд░ \(CH_3COONa\) (рдЙрд╕рдХा рд▓рд╡рдг) рд╣ोрддा рд╣ै।

  1. рдЕрдо्рд▓ (\(H^+\)) рдоिрд▓ाрдиे рдкрд░: рдЕрддिрд░िрдХ्рдд \(H^+\) рдЖрдпрди рдПрд╕ीрдЯेрдЯ рдЖрдпрдиों (\(CH_3COO^-\)) рдж्рд╡ाрд░ा рдЧ्рд░рд╣рдг рдХрд░ рд▓िрдП рдЬाрддे рд╣ैं рдФрд░ рдЕрд╡िрдпोрдЬिрдд рдПрд╕ीрдЯिрдХ рдПрд╕िрдб рдмрдиाрддे рд╣ैं। рдЬिрд╕рд╕े pH рдирд╣ीं рдмрджрд▓рддा।
  2. рдХ्рд╖ाрд░ (\(OH^-\)) рдоिрд▓ाрдиे рдкрд░: рдЕрддिрд░िрдХ्рдд \(OH^-\) рдЖрдпрди рдПрд╕ीрдЯिрдХ рдПрд╕िрдб рдХे рд╕ाрде рдХ्рд░िрдпा рдХрд░рдХे рдЬрд▓ рдмрдиाрддे рд╣ैं। рдЬिрд╕рд╕े pH рд╕्рдеिрд░ рд░рд╣рддा рд╣ै।

рдк्рд░. резреж. рдПрдеिрд▓ рдм्рд░ोрдоाрдЗрдб рд╕े (рдЕ) рдбाрдЗрдПрдеिрд▓ рдИрдерд░ (рдм) рдПрдеिрд▓ рд╕ाрдЗрдиाрдЗрдб рддैрдпाрд░ рдХрд░рдиे рдХी рдЕрднिрдХ्рд░िрдпा рд▓िрдЦिрдП।

рдЙрдд्рддрд░:

(рдЕ) рдбाрдЗрдПрдеिрд▓ рдИрдерд░ (рд╡िрд▓िрдпрдорд╕рди рд╕ंрд╢्рд▓ेрд╖рдг):
\(C_2H_5Br + C_2H_5ONa \xrightarrow{\Delta} C_2H_5-O-C_2H_5 + NaBr\)

(рдм) рдПрдеिрд▓ рд╕ाрдЗрдиाрдЗрдб:
\(C_2H_5Br + KCN(alc) \xrightarrow{\Delta} C_2H_5CN + KBr\)

рдк्рд░. резрез. 25°C рдкрд░ \(CH_3Br(g)\) рдХे рд▓िрдП рд╣ेрдирд░ी рдХा рд╕्рдеिрд░ांрдХ \(0.159 \, mol \, dm^{-3} \cdot bar^{-1}\) рд╣ै। 25°C рдкрд░ рдЬрд▓ рдоें рдЙрд╕рдХी рд╡िрд▓ेрдпрддा (solubility) рдХी рдЧрдгрдиा рдХीрдЬिрдП, рдпрджि рдЙрд╕рдХा рдЖंрд╢िрдХ рджाрдм 0.164 bar рд╣ै।

рдЙрдд्рддрд░:

рд╕ूрдд्рд░: \(S = K_H \times P\)

\(S = 0.159 \times 0.164\)

\(S = 0.026076 \, mol \, dm^{-3}\)

рд╡िрд▓ेрдпрддा = \(0.0261 \, mol \, dm^{-3}\).

рдк्рд░. резреи. рдиिрдо्рди рдХे рдПрдХрд▓рдХ рдХी рд╕ंрд░рдЪрдиा рд╡ рдиाрдо рд▓िрдЦिрдП: (i) рдиाрдпрд▓ॉрди -6 (ii) рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рд░рдмрдб़

рдЙрдд्рддрд░:

(i) рдиाрдпрд▓ॉрди-6:
рдиाрдо: \(\epsilon\)-рдХैрдк्рд░ोрд▓ैрдХ्рдЯрдо (Caprolactam)
рд╕ंрд░рдЪрдиा: 7-рд╕рджрд╕्рдпीрдп рд╡рд▓рдп рдЬिрд╕рдоें -NH-CO- рд╕рдоूрд╣ рд╣ोрддा рд╣ै।

(ii) рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рд░рдмрдб़:
рдиाрдо: рдЖрдЗрд╕ोрдк्рд░ीрди (2-рдоेрдеिрд▓рдм्рдпूрдЯा-1,3-рдбाрдИрди)
рд╕ंрд░рдЪрдиा: \(CH_2=C(CH_3)-CH=CH_2\)

рдк्рд░. резрей. рд▓ेंрдеेрдиॉрдЗрдб рд╕ंрдХुрдЪрди рдкрд░िрднाрд╖िрдд рдХीрдЬिрдП। рд╕ंрддुрд▓िрдд рд░ाрд╕ाрдпрдиिрдХ рд╕рдоीрдХрд░рдг рд▓िрдЦिрдП рдЬрдм рдЕрдо्рд▓ीрдХृрдд \(K_2Cr_2O_7\) рдХी рдХ्рд░िрдпा \(H_2S\) рдХे рд╕ाрде рд╣ोрддी рд╣ै।

рдЙрдд्рддрд░:

рд▓ेंрдеेрдиॉрдЗрдб рд╕ंрдХुрдЪрди: рдкрд░рдоाрдгु рдХ्рд░рдоांрдХ рдмрдв़рдиे рдХे рд╕ाрде рд▓ैंрдеेрдирдо (La) рд╕े рд▓्рдпूрдЯेрд╢िрдпрдо (Lu) рддрдХ рд▓ैंрдеेрдиॉрдЗрдб्рд╕ рдХी рдкрд░рдоाрдгु рдФрд░ рдЖрдпрдиिрдХ рдд्рд░िрдЬ्рдпा рдоें рд╣ोрдиे рд╡ाрд▓ी рдХ्рд░рдоिрдХ рдХрдоी рдХो рд▓ैंрдеेрдиॉрдЗрдб рд╕ंрдХुрдЪрди рдХрд╣рддे рд╣ैं।

рд╕рдоीрдХрд░рдг: рдЕрдо्рд▓ीрдп рдкोрдЯेрд╢िрдпрдо рдбाрдЗрдХ्рд░ोрдоेрдЯ рд╣ाрдЗрдб्рд░ोрдЬрди рд╕рд▓्рдлाрдЗрдб рдХो рд╕рд▓्рдлрд░ рдоें рдСрдХ्рд╕ीрдХृрдд рдХрд░ рджेрддा рд╣ै।

\(K_2Cr_2O_7 + 4H_2SO_4 + 3H_2S \longrightarrow K_2SO_4 + Cr_2(SO_4)_3 + 7H_2O + 3S\)

рдк्рд░. резрек. рдоोрд▓рд░ рдж्рд░рд╡्рдпрдоाрди, рдкрджाрд░्рде рдХा рдШрдирдд्рд╡ рдПрд╡рдо् рдоाрдд्рд░рдХ рдХोрд╖्рдаिрдХा рдХिрдиाрд░े (Unit cell edge) рдХी рд▓ंрдмाрдИ рдХे рдмीрдЪ рд╕ंрдмंрдз рд╡्рдпुрдд्рдкрди्рди (derive) рдХीрдЬिрдП।

рдЙрдд्рддрд░:

  1. рдоाрдиा рдХोрд╖्рдаिрдХा рдХे рдХिрдиाрд░े рдХी рд▓ंрдмाрдИ 'a' рд╣ै। рдЖрдпрддрди = \(a^3\).
  2. рдоोрд▓рд░ рдж्рд░рд╡्рдпрдоाрди 'M' рдФрд░ рдПрд╡ोрдЧेрдб्рд░ो рд╕ंрдЦ्рдпा '\(N_A\)'. рдПрдХ рдкрд░рдоाрдгु рдХा рдж्рд░рд╡्рдпрдоाрди = \(M / N_A\).
  3. рдпрджि рдк्рд░рддि рдЗрдХाрдИ рдХोрд╖्рдаिрдХा рдоें 'n' рдкрд░рдоाрдгु рд╣ैं, рддो рдХोрд╖्рдаिрдХा рдХा рдж्рд░рд╡्рдпрдоाрди = \(n \times (M / N_A)\).
  4. рдШрдирдд्рд╡ (\(\rho\)) = рдж्рд░рд╡्рдпрдоाрди / рдЖрдпрддрди
  5. \(\rho = \frac{n \times M}{a^3 \times N_A}\)

рд╡िрднाрдЧ - рдХ (SECTION - C)

рдиिрдо्рдирд▓िрдЦिрдд рдоें рд╕े рдХिрди्рд╣ीं рдЖрда рдк्рд░рд╢्рдиों рдХे рдЙрдд्рддрд░ рд▓िрдЦिрдП : [реирек рдЕंрдХ]

рдк्рд░. резрел. рдкрд░ाрд╕рд░рдг рджाрдм (osmotic pressure) рдХ्рдпा рд╣ै? рдкрд░ाрд╕рд░рдг рджाрдм рд╕े рд╡िрд▓ेрдп рдХा рдоोрд▓рд░ рдж्рд░рд╡्рдпрдоाрди рдЖрдк рдХैрд╕े рдЬ्рдЮाрдд рдХрд░ेंрдЧे?

рдЙрдд्рддрд░:

рдкрд░ाрд╕рд░рдг рджाрдм (\(\pi\)): рд╡рд╣ рдЕрддिрд░िрдХ्рдд рдж्рд░рд╡рд╕्рдеैрддिрдХ рджाрдм рдЬो рд╡िрд▓ाрдпрдХ рдХे рдЕрдгुрдУं рдХो рдЕрд░्рдж्рдзрдкाрд░рдЧрдо्рдп рдЭिрд▓्рд▓ी рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд╡िрд▓рдпрди рдоें рдк्рд░рд╡ेрд╢ рдХрд░рдиे рд╕े рд░ोрдХрдиे рдХे рд▓िрдП рд╡िрд▓рдпрди рдкрд░ рд▓рдЧाрдпा рдЬाрддा рд╣ै, рдкрд░ाрд╕рд░рдг рджाрдм рдХрд╣рд▓ाрддा рд╣ै।

рдоोрд▓рд░ рдж्рд░рд╡्рдпрдоाрди рдЬ्рдЮाрдд рдХрд░рдиा:
рд╡ांрдЯ рд╣ॉрдл рд╕рдоीрдХрд░рдг рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░: \(\pi = CRT = \frac{n_2}{V} RT\)
рдЬрд╣ाँ \(n_2 = \frac{W_2}{M_2}\) (рд╡िрд▓ेрдп рдХा рдж्рд░рд╡्рдпрдоाрди / рдоोрд▓рд░ рдж्рд░рд╡्рдпрдоाрди)।
\(\pi = \frac{W_2 RT}{M_2 V}\)
рдЕрддः, \(M_2 = \frac{W_2 R T}{\pi V}\).

рдк्рд░. резрем. рдиिрдо्рди рдоें рд╕рдо्рдоिрд▓िрдд рд░ाрд╕ाрдпрдиिрдХ рдЕрднिрдХ्рд░िрдпाрдПँ рд▓िрдЦिрдП :
(рдЕ) рд░ोрдЬ़ेрдирдоंрдб рдЕрдкрдЪрдпрди (Rosenmund reduction)
(рдм) рдЧॉрдЯрд░рдоेрди рдХोрдЪ рдлॉрд░्рдоिрд▓ेрд╢рди (Gatterman Koch formylation)
(рд╕) рдоिрдеेрдирд▓ рдХी рдХैрдиिрдЬ़ाрд░ो рдЕрднिрдХ्рд░िрдпा

рдЙрдд्рддрд░:

(рдЕ) рд░ोрдЬ़ेрдирдоंрдб рдЕрдкрдЪрдпрди:
\(R-COCl + H_2 \xrightarrow{Pd/BaSO_4} R-CHO + HCl\)

(рдм) рдЧॉрдЯрд░рдоेрди рдХोрдЪ рдЕрднिрдХ्рд░िрдпा:
Benzene + \(CO + HCl \xrightarrow{Anhyd. AlCl_3/CuCl} Benzaldehyde + HCl\)

(рд╕) рдХैрдиिрдЬ़ाрд░ो рдЕрднिрдХ्рд░िрдпा:
\(2HCHO + NaOH(conc.) \longrightarrow CH_3OH + HCOONa\)

рдк्рд░. резрен. рдоिрдеेрди рдХी рдоाрдирдХ рджрд╣рди рдПрди्рдеैрд▓्рдкी (Standard enthalpy of combustion) рдХी рдЧрдгрдиा рдХीрдЬिрдП рдпрджि рдоिрдеेрди, рдХाрд░्рдмрдирдбाрдЗрдСрдХ्рд╕ाрдЗрдб рддрдеा рдЬрд▓ рдХी рдоाрдирдХ рдЙрдд्рдкाрджрди рдПрди्рдеैрд▓्рдкी (standard enthalpy of formation) рдХ्рд░рдорд╢ः –74.8, –393.5 рдПрд╡рдо् –285.8 kJmol\(^{-1}\) рд╣ै।

рдЙрдд्рддрд░:

рдЕрднिрдХ्рд░िрдпा: \(CH_4(g) + 2O_2(g) \rightarrow CO_2(g) + 2H_2O(l)\)

рд╕ूрдд्рд░: \(\Delta H_c^\circ = \sum \Delta_f H^\circ(\text{рдЙрдд्рдкाрдж}) - \sum \Delta_f H^\circ(\text{рдЕрднिрдХाрд░рдХ})\)

рдЧрдгрдиा:
\(\Delta H_c^\circ = [1(-393.5) + 2(-285.8)] - [-74.8 + 0]\)
\(\Delta H_c^\circ = [-393.5 - 571.6] + 74.8\)
\(\Delta H_c^\circ = -965.1 + 74.8\)
\(\Delta H_c^\circ = -890.3 \, kJ \, mol^{-1}\)

рдк्рд░. резрео. рдиिрдо्рдирд▓िрдЦिрдд рдХी рдЗрдеाрдЗрд▓ рдм्рд░ोрдоाрдЗрдб рдкрд░ рдХ्рдпा рдХ्рд░िрдпा рд╣ोрддी рд╣ै?
(рдЕ) рд╕िрд▓्рд╡рд░ рдиाрдЗрдЯ्рд░ाрдЗрдЯ (silver nitrite)
(рдм) рд╢ुрд╖्рдХ рдИрдерд░ рдоें Mg
(рд╕) рдЕрд▓्рдХोрд╣рд▓िрдХ рд╕ोрдбिрдпрдо рд╣ाрдЗрдб्рд░ॉрдХ्рд╕ाрдЗрдб

рдЙрдд्рддрд░:

(рдЕ) рд╕िрд▓्рд╡рд░ рдиाрдЗрдЯ्рд░ाрдЗрдЯ (\(AgNO_2\)): рдиाрдЗрдЯ्рд░ोрдПрдеेрди рдмрдирддा рд╣ै।
\(C_2H_5Br + AgNO_2 \rightarrow C_2H_5NO_2 + AgBr\)

(рдм) Mg (рд╢ुрд╖्рдХ рдИрдерд░): рдПрдеिрд▓ рдоैрдЧ्рдиीрд╢िрдпрдо рдм्рд░ोрдоाрдЗрдб (рдЧ्рд░ीрдЧ्рдиाрд░्рдб рдЕрднिрдХрд░्рдордХ) рдмрдирддा рд╣ै।
\(C_2H_5Br + Mg \xrightarrow{\text{dry ether}} C_2H_5MgBr\)

(рд╕) рдЕрд▓्рдХोрд╣рд▓िрдХ NaOH: рдПрдеीрди (Ethene) рдмрдирддा рд╣ै (рд╡िрд▓ोрдкрди рдЕрднिрдХ्рд░िрдпा)।
\(C_2H_5Br + NaOH(alc) \rightarrow CH_2=CH_2 + NaBr + H_2O\)

рдк्рд░. резреп. \(A + B \rightarrow P\) рдЕрднिрдХ्рд░िрдпा рдХे рд▓िрдП рдпрджि рд╕्рдеिрд░ [A] рдкрд░ [B] рджुрдЧुрдиा рд╣ोрддा рд╣ै, рддो рдЕрднिрдХ्рд░िрдпा рдХी рджрд░ рджुрдЧुрдиी рд╣ोрддी рд╣ै। рдпрджि [A] рддीрди рдЧुрдиा рдПрд╡рдо् [B] рджुрдЧुрдиा рд╣ोрддा рд╣ै, рд╣ै, рдЕрднिрдХ्рд░िрдпा рдХी рджрд░ 6 рдХे рдЧुрдгांрдХ рдж्рд╡ाрд░ा рдмрдв़рддी рд╣ै। рджрд░ рдиिрдпрдо рд╕рдоीрдХрд░рдг рдХी рдЧрдгрдиा рдХीрдЬिрдП।

рдЙрдд्рддрд░:

рдоाрдиा рджрд░ рдиिрдпрдо \(R = k[A]^x[B]^y\) рд╣ै।

1. [B] рджुрдЧुрдиा рдХрд░рдиे рдкрд░ рджрд░ рджुрдЧुрдиी рд╣ोрддी рд╣ै: \([2B]^y \propto 2R \Rightarrow 2^y = 2^1 \Rightarrow y = 1\).

2. [A] рддीрди рдЧुрдиा рдФрд░ [B] рджुрдЧुрдиा рдХрд░рдиे рдкрд░ рджрд░ 6 рдЧुрдиा рд╣ोрддी рд╣ै:
\(6R = k[3A]^x[2B]^1\)
\(6 = 3^x \times 2 \Rightarrow 3^x = 3 \Rightarrow x = 1\).

рджрд░ рдиिрдпрдо: Rate = \(k[A][B]\).

рдк्рд░. реиреж. рдиिрдо्рди рдХो рдЙрд▓्рд▓ेрдЦ рдХिрдП рдЧрдП рдЧुрдгрдзрд░्рдо рдХे рдмрдв़рддे рдХ्рд░рдо рдоें рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеिрдд (arrange) рдХीрдЬिрдП:

(i) \(HOCl, HClO_2, HClO_3, HClO_4\) (рдЕрдо्рд▓ीрдп рд╕ाрдорд░्рде्рдп)
рдЙрдд्рддрд░: \(HOCl < HClO_2 < HClO_3 < HClO_4\)

(ii) MF, MCl, MBr, MI (рдЖрдпрдиिрдХ рд╕ाрдорд░्рде्рдп)
рдЙрдд्рддрд░: \(MI < MBr < MCl < MF\)

(iii) HF, HCl, HBr, HI (рддाрдкीрдп рд╕्рдеिрд░рддा)
рдЙрдд्рддрд░: \(HI < HBr < HCl < HF\)

рдк्рд░. реирез. рд╡ोрд▓्рдл-рдХिрд╢्рдирд░ (Wolf-Kishner) рдЕрдкрдЪрдпрди рдЕрднिрдХ्рд░िрдпा рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдХीрдЬिрдП। рдПрдеेрдиॉрдЗрд▓ рдХ्рд▓ोрд░ाрдЗрдб рдПрд╡рдо् рдбाрдЗрдоिрдеाрдЗрд▓ рдХैрдбрдоिрдпрдо рдХे рдЙрдкрдпोрдЧ рдж्рд╡ाрд░ा рдк्рд░ोрдкेрдиॉрди рдХा рдиिрд░्рдоाрдг рд▓िрдЦिрдП।

рдЙрдд्рддрд░:

рд╡ोрд▓्рдл-рдХिрд╢्рдирд░ рдЕрдкрдЪрдпрди: рдПрд▓्рдбिрд╣ाрдЗрдб рдпा рдХीрдЯोрди рдХो рд╣ाрдЗрдб्рд░ाрдЬीрди (\(NH_2NH_2\)) рдФрд░ KOH рдХे рд╕ाрде рдЙрдЪ्рдЪ рдХ्рд╡рдердиांрдХ рд╡ाрд▓े рд╡िрд▓ाрдпрдХ (рдЬैрд╕े рдПрдеिрд▓ीрди рдЧ्рд▓ाрдЗрдХॉрд▓) рдоें рдЧрд░्рдо рдХрд░рдиे рдкрд░ рдХाрд░्рдмोрдиिрд▓ рд╕рдоूрд╣ (\(>C=O\)) рдХा рдоेрдеिрд▓ीрди рд╕рдоूрд╣ (\(>CH_2\)) рдоें рдЕрдкрдЪрдпрди рд╣ो рдЬाрддा рд╣ै।

рдк्рд░ोрдкेрдиॉрди рдиिрд░्рдоाрдг:
\(2CH_3COCl + (CH_3)_2Cd \longrightarrow 2CH_3-CO-CH_3 + CdCl_2\)
(рдПрдеेрдиॉрдЗрд▓ рдХ्рд▓ोрд░ाрдЗрдб + рдбाрдЗрдоिрдеाрдЗрд▓ рдХैрдбрдоिрдпрдо \(\rightarrow\) рдПрд╕ीрдЯोрди)

рдк्рд░. реиреи. рдЙрдкрд╕рд╣рд╕ंрдпोрдЬрдХ рд╕ंрдХुрд▓ рдХे рд▓िрдП рд╡рд░्рдирд░ рд╕िрдж्рдзांрдд рдХी рдоाрди्рдпрддाрдПँ рд▓िрдЦिрдП। рд╖рдЯ्рджрди्рддुрдХ рд▓िрдЧैंрдб рдХा рдиाрдо рд▓िрдЦिрдП।

рдЙрдд्рддрд░:

рд╡рд░्рдирд░ рд╕िрдж्рдзांрдд рдХी рдоाрди्рдпрддाрдПँ: рдзाрддुрдУं рдоें рджो рдк्рд░рдХाрд░ рдХी рд╕ंрдпोрдЬрдХрддाрдПँ рд╣ोрддी рд╣ैं - рдк्рд░ाрдердоिрдХ (рдЖрдпрдиिрдХ, рдСрдХ्рд╕ीрдХрд░рдг рдЕрд╡рд╕्рдеा) рдФрд░ рдж्рд╡िрддीрдпрдХ (рдЕрди-рдЖрдпрдиिрдХ, рдЙрдкрд╕рд╣рд╕ंрдпोрдЬрди рд╕ंрдЦ्рдпा)। рдж्рд╡िрддीрдпрдХ рд╕ंрдпोрдЬрдХрддा рджिрд╢ाрдд्рдордХ рд╣ोрддी рд╣ै рдФрд░ рдЬ्рдпाрдоिрддि рдиिрд░्рдзाрд░िрдд рдХрд░рддी рд╣ै।

рд╖рдЯ्рджрди्рддुрдХ рд▓िрдЧैंрдб: EDTA (рдПрдеिрд▓ीрди рдбाрдпрдоीрди рдЯेрдЯ्рд░ाрдПрд╕ीрдЯेрдЯ)।

рдк्рд░. реирей. рд╡िрдж्рдпुрдд рд░ाрд╕ाрдпрдиिрдХ рд╢्рд░ेрдгी рдХो рдкрд░िрднाрд╖िрдд рдХीрдЬिрдП рдПрд╡рдо् рдЙрд╕рдХी рджो рдЙрдкрдпोрдЧिрддाрдПँ рд▓िрдЦिрдП।

рдЙрдд्рддрд░:

рдкрд░िрднाрд╖ा: рддрдд्рд╡ों (рдпा рдЗрд▓ेрдХ्рдЯ्рд░ोрдбों) рдХो рдЙрдирдХे рдоाрдирдХ рдЕрдкрдЪрдпрди рд╡िрднрд╡ (Standard Reduction Potential) рдХे рдмрдв़рддे рдпा рдШрдЯрддे рдХ्рд░рдо рдоें рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеिрдд рдХрд░рдиे рдкрд░ рдк्рд░ाрдк्рдд рд╢्рд░ेрдгी рдХो рд╡िрдж्рдпुрдд рд░ाрд╕ाрдпрдиिрдХ рд╢्рд░ेрдгी рдХрд╣рддे рд╣ैं।

рдЙрдкрдпोрдЧिрддाрдПँ: 1. рдСрдХ्рд╕ीрдХाрд░рдХ рдФрд░ рдЕрдкрдЪाрдпрдХ рдХ्рд╖рдорддा рдХी рддुрд▓рдиा рдХрд░рдиा। 2. рд░ेрдбॉрдХ्рд╕ рдЕрднिрдХ्рд░िрдпा рдХी рд╕्рд╡рддःрдк्рд░рд╡рд░्рддिрддा (spontaneity) рдХी рднрд╡िрд╖्рдпрд╡ाрдгी рдХрд░рдиा।

рдк्рд░. реирек. рдиिрдо्рди рдЕрднिрдХ्рд░िрдпा рдоें ‘A’, ‘B’ рддрдеा ‘C’ рдкрд╣рдЪाрдиिрдП рдПрд╡рдо् рд░ाрд╕ाрдпрдиिрдХ рдЕрднिрдХ्рд░िрдпा рдкुрдиः рд▓िрдЦिрдП:
\(CH_3CH_2OH \xrightarrow[\text{Red P}]{Br_2} A \xrightarrow{KCN \, alc} B \xrightarrow{LiAlH_4 / \text{Ether}} C\)

рдЙрдд्рддрд░:

A = \(CH_3CH_2Br\) (рдПрдеिрд▓ рдм्рд░ोрдоाрдЗрдб)
B = \(CH_3CH_2CN\) (рдПрдеिрд▓ рд╕ाрдЗрдиाрдЗрдб)
C = \(CH_3CH_2CH_2NH_2\) (рдк्рд░ोрдкिрд▓ рдПрдоीрди)

рдк्рд░. реирел. рдм्рд░рди्рд╕्рдЯेрдб-рд▓ॉрд░ी рд╕िрдж्рдзांрдд рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдЕрдо्рд▓ рддрдеा рдХ्рд╖ाрд░ рдХी рдкрд░िрднाрд╖ा рд▓िрдЦिрдП। pH рдПрд╡рдо् pOH рдХे рдордз्рдп рд╕ंрдмंрдз рд╕्рдеाрдкिрдд рдХीрдЬिрдП।

рдЙрдд्рддрд░:

рдм्рд░рди्рд╕्рдЯेрдб-рд▓ॉрд░ी рдкрд░िрднाрд╖ा:
рдЕрдо्рд▓: рдк्рд░ोрдЯॉрди ($H^+$) рджाрддा।
рдХ्рд╖ाрд░ (Base): рдк्рд░ोрдЯॉрди рдЧ्рд░ाрд╣ी।

рд╕ंрдмंрдз: \(K_w = [H^+][OH^-] = 10^{-14}\).
рджोрдиों рддрд░рдл рдЛрдгाрдд्рдордХ рд▓ॉрдЧ рд▓ेрдиे рдкрд░: \(pH + pOH = 14\).

рдк्рд░. реирем. рдХ्рд░ोрдоाрдЗрдЯ рдЕрдпрд╕्рдХ рд╕े рдкोрдЯैрд╢िрдпрдо рдбाрдЗрдХ्рд░ोрдоेрдЯ рдХी рдиिрд░्рдоाрдгрд╡िрдзि рд▓िрдЦिрдП।

рдЙрдд्рддрд░:

  1. рдХ्рд░ोрдоाрдЗрдЯ рдЕрдпрд╕्рдХ (\(FeCr_2O_4\)) рдХा рд╕ोрдбिрдпрдо рдХाрд░्рдмोрдиेрдЯ рдХे рд╕ाрде рд╡ाрдпु рдоें рднрд░्рдЬрди (Roasting) рдХрд░рдХे рд╕ोрдбिрдпрдо рдХ्рд░ोрдоेрдЯ рдк्рд░ाрдк्рдд рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै।
  2. рд╕ोрдбिрдпрдо рдХ्рд░ोрдоेрдЯ рдХा рдЕрдо्рд▓ीрдХрд░рдг рдХрд░рдХे рд╕ोрдбिрдпрдо рдбाрдЗрдХ्рд░ोрдоेрдЯ рдк्рд░ाрдк्рдд рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै।
  3. рд╕ोрдбिрдпрдо рдбाрдЗрдХ्рд░ोрдоेрдЯ рдХी KCl рдХे рд╕ाрде рдЕрднिрдХ्рд░िрдпा рдХрд░рдХे \(K_2Cr_2O_7\) рдХे рдХ्рд░िрд╕्рдЯрд▓ рдк्рд░ाрдк्рдд рдХिрдП рдЬाрддे рд╣ैं।

рд╡िрднाрдЧ - рдб (SECTION - D)

рдиिрдо्рдирд▓िрдЦिрдд рдк्рд░рд╢्рдиों рдоें рд╕े рдХिрди्рд╣ीं рддीрди рдк्рд░рд╢्рдиों рдХे рдЙрдд्рддрд░ рджीрдЬिрдП : [резреи рдЕंрдХ]

рдк्рд░. реирен. рдиिрдо्рдирд▓िрдЦिрдд рдХो рдкрд░िрд╡рд░्рддिрдд рдХीрдЬिрдП:
(i) рдРрд╕िрдЯैрд▓्рдбिрд╣ाрдЗрдб рдХो рдЖрдЗрд╕ोрдк्рд░ोрдкिрд▓ рдЕрд▓्рдХोрд╣рд▓ рдоें
(ii) рдХ्рдпूрдоिрди рдХो рдлिрдиॉрд▓ рдоें
(iii) рдПрдиीрд╕ोрд▓ рдХो рдлिрдиॉрд▓ рдоें
рдиिрдпॉрди рдХे рджो рдЙрдкрдпोрдЧ рд▓िрдЦिрдП।

рдЙрдд्рддрд░:

рдкрд░िрд╡рд░्рддрди:
(i) рдРрд╕िрдЯैрд▓्рдбिрд╣ाрдЗрдб + \(CH_3MgBr \xrightarrow{H_2O} CH_3-CH(OH)-CH_3\) (рдЖрдЗрд╕ोрдк्рд░ोрдкिрд▓ рдЕрд▓्рдХोрд╣рд▓)।
(ii) рдХ्рдпूрдоिрди \(\xrightarrow{O_2}\) рдХ्рдпूрдоिрди рд╣ाрдЗрдб्рд░ोрдкрд░ॉрдХ्рд╕ाрдЗрдб \(\xrightarrow{H^+}\) рдлिрдиॉрд▓ + рдПрд╕ीрдЯोрди।
(iii) рдПрдиीрд╕ोрд▓ + \(HI \longrightarrow\) рдлिрдиॉрд▓ + рдоेрдеिрд▓ рдЖрдпोрдбाрдЗрдб।

рдиिрдпॉрди рдХे рдЙрдкрдпोрдЧ: 1. рд╡िрд╕рд░्рдЬрди рд▓ैंрдк рдФрд░ рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрди рд╕ंрдХेрддों (Neon signs) рдоें। 2. рд╡рдирд╕्рдкрддि рдЙрдж्рдпाрди (Botanical gardens) рдоें।

рдк्рд░. реирео. рдкрд░िрднाрд╖ा рд▓िрдЦिрдП :
(i) рд╡िрд╕्рддृрдд рд╡ рдЧрд╣рди рдЧुрдгрдзрд░्рдо (Extensive and Intensive Properties)
(ii) рд╕рдорджाрдмी рд╡ рд░ूрдж्рдзोрд╖्рдо рдк्рд░рдХ्рд░рдо (Isobaric and Adiabatic processes)
рд╡िрдХрд░ (enzymes) рдХ्рдпा рд╣ैं?
рдЯ्рд░ांрд╕рдпूрд░ेрдиिрдпрдо рддрдд्рдд्рд╡ों рдХी рдкрд░рдоाрдгु рд╕ंрдЦ्рдпा рд▓िрдЦिрдП।

рдЙрдд्рддрд░:

рдкрд░िрднाрд╖ा:
(i) рд╡िрд╕्рддृрдд: рдж्рд░рд╡्рдп рдХी рдоाрдд्рд░ा рдкрд░ рдиिрд░्рднрд░ рдЧुрдгрдзрд░्рдо (рдЬैрд╕े рдж्рд░рд╡्рдпрдоाрди)। рдЧрд╣рди: рдоाрдд्рд░ा рдкрд░ рдиिрд░्рднрд░ рди рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓े рдЧुрдгрдзрд░्рдо (рдЬैрд╕े рддाрдкрдоाрди)।
(ii) рд╕рдорджाрдмी: рд╕्рдеिрд░ рджाрдм рдкрд░ рд╣ोрдиे рд╡ाрд▓ा рдк्рд░рдХ्рд░рдо (\(\Delta P = 0\))। рд░ूрдж्рдзोрд╖्рдо: рдКрд╖्рдоा рдХा рдЖрджाрди-рдк्рд░рджाрди рди рд╣ोрдиे рд╡ाрд▓ा рдк्рд░рдХ्рд░рдо (\(q = 0\))।

рд╡िрдХрд░ (Enzymes): рдЬीрд╡िрдд рдЬीрд╡ों рдоें рдЬैрд╡ рд░ाрд╕ाрдпрдиिрдХ рдЕрднिрдХ्рд░िрдпाрдУं рдХो рдЙрдд्рдк्рд░ेрд░िрдд рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓े рдЬैрд╡िрдХ рдЙрдд्рдк्рд░ेрд░рдХ (рдк्рд░ोрдЯीрди)।

рдЯ्рд░ांрд╕рдпूрд░ेрдиिрдпрдо рддрдд्рд╡: рдкрд░рдоाрдгु рдХ्рд░рдоांрдХ 92 (рдпूрд░ेрдиिрдпрдо) рд╕े рдЕрдзिрдХ рд╡ाрд▓े рддрдд्рд╡।

рдк्рд░. реиреп. рдХिрд╕ी рдаोрд╕ рддрдд्рдд्рд╡ рдХे рдШрдиीрдп рдЬाрд▓рдХ рдХे рдк्рд░рдХाрд░ рдХा рдЕрдиुрдоाрди рдиिрдХाрд▓िрдП рдЬिрд╕рдХे рд╕िрд░े рдХी рд▓ंрдмाрдИ 400 pm рдПрд╡рдо् рдШрдирдд्рд╡ 6.25 g/ml рд╣ै। (рддрдд्рдд्рд╡ рдХा рдкрд░рдоाрдгु рдж्рд░рд╡्рдпрдоाрди = 60)
рдиैрдиोрд╡िрдЬ्рдЮाрди рдХो рдкрд░िрднाрд╖िрдд рдХीрдЬिрдП।
рдкॉрд▓ीрдПрдХ्рд░िрд▓ोрдиाрдЗрдЯ्рд░ाрдЗрд▓ рдХे рдиिрд░्рдоाрдг рдХे рд▓िрдП рд░ाрд╕ाрдпрдиिрдХ рдХ्рд░िрдпा рд▓िрдЦिрдП।

рдЙрдд्рддрд░:

рдЧрдгрдиा: \(n = \frac{\rho \cdot a^3 \cdot N_A}{M}\).
\(n = \frac{6.25 \times (4 \times 10^{-8})^3 \times 6.022 \times 10^{23}}{60} \approx 4\).
рдЕрддः, рдпрд╣ рдлрд▓рдХ рдХेंрдж्рд░िрдд рдШрдиीрдп (FCC) рдЬाрд▓рдХ рд╣ै।

рдиैрдиोрд╡िрдЬ्рдЮाрди: рдиैрдиोрдоीрдЯрд░ рдкैрдоाрдиे (1-100 nm) рдкрд░ рд╕ाрдордЧ्рд░ी рдХे рдЕрдз्рдпрдпрди рдФрд░ рд╣ेрд░рдлेрд░ рдХो рдиैрдиोрд╡िрдЬ्рдЮाрди рдХрд╣рддे рд╣ैं।

рдкॉрд▓ीрдПрдХ्рд░िрд▓ोрдиाрдЗрдЯ्рд░ाрдЗрд▓: \(n \, CH_2=CH(CN) \rightarrow [-CH_2-CH(CN)-]_n\).

рдк्рд░. рейреж. рдк्рд░рдердо рдХोрдЯि рдЕрднिрдХ्рд░िрдпा рдХे рд▓िрдП рдЕрд░्рдж्рдз рдЖрдпुрдХाрд▓ рдПрд╡рдо् рджрд░ рд╕्рдеिрд░ांрдХ рдХे рдмीрдЪ рд╕ंрдмंрдз рд╡्рдпुрдд्рдкрди्рди рдХीрдЬिрдП।
рд╕ीрд╕ा рд╕ंрдЪाрдпрдХ (accumulator) рдХे рдиिрд░्рд╡рд╣рди (discharging) рдХे рджौрд░ाрди рдХुрд▓ (net) рд╕ेрд▓ рдЕрднिрдХ्рд░िрдпा рд▓िрдЦिрдП।
рдкैрд░ॉрдХ्рд╕ीрдоोрдиोрд╕рд▓्рдл्рдпूрд░िрдХ рдЕрдо्рд▓ рдХी рд╕ंрд░рдЪрдиा рдмрдиाрдЗрдП।

рдЙрдд्рддрд░:

рд╕ंрдмंрдз: \(t_{1/2} = \frac{0.693}{k}\).

рдЕрднिрдХ्рд░िрдпा (Discharging):
\(Pb(s) + PbO_2(s) + 2H_2SO_4(aq) \longrightarrow 2PbSO_4(s) + 2H_2O(l)\)

рд╕ंрд░рдЪрдиा (Caro's acid): \(H_2SO_5\) (рдЗрд╕рдоें рдПрдХ -O-O- рдкेрд░ोрдХ्рд╕ाрдЗрдб рдмंрдз рд╣ोрддा рд╣ै)।

рдк्рд░. рейрез. рдиिрдо्рдирд▓िрдЦिрдд рд╕ंрдХुрд▓ рдХे рдЕрдпुрдЧ्рдоिрдд рдЗрд▓ेрдХ्рдЯ्рд░ॉрди рдХी рд╕ंрдЦ्рдпा рдПрд╡рдо् рдЬ्рдпाрдоिрддि (Geometry) рдХा рдЙрд▓्рд▓ेрдЦ рдХीрдЬिрдП:
(i) \([Ni(Cl)_4]^{2-}\) (ii) \([Ni(CN)_4]^{2-}\)
рдиिрдо्рдирд▓िрдЦिрдд рдХो рдкрд░िрд╡рд░्рддिрдд рдХीрдЬिрдП:
(рдЕ) рдЗрдеेрди рдиाрдЗрдЯ्рд░ाрдЗрд▓ рдХो рдЗрдеेрдирд▓ рдоें
(рдм) рд╕ाрдЗрдХ्рд▓ोрд╣ेрдХ्рд╕ेрди рдХो рдПрдбिрдкिрдХ рдЕрдо्рд▓ рдоें

рдЙрдд्рддрд░:

рд╕ंрдХुрд▓:
(i) \([Ni(Cl)_4]^{2-}\): рдЪрддुрд╖्рдлрд▓рдХीрдп (Tetrahedral), 2 рдЕрдпुрдЧ्рдоिрдд рдЗрд▓ेрдХ्рдЯ्рд░ॉрди (рдЕрдиुрдЪुंрдмрдХीрдп)।
(ii) \([Ni(CN)_4]^{2-}\): рд╡рд░्рдЧ рд╕рдорддрд▓ीрдп (Square Planar), 0 рдЕрдпुрдЧ्рдоिрдд рдЗрд▓ेрдХ्рдЯ्рд░ॉрди (рдк्рд░рддिрдЪुंрдмрдХीрдп)।

рдкрд░िрд╡рд░्рддрди:
(рдЕ) рд╕्рдЯीрдлрди рдЕрднिрдХ्рд░िрдпा рдж्рд╡ाрд░ा।
(рдм) рдСрдХ्рд╕ीрдХрд░рдг (\(KMnO_4\) рдпा \(HNO_3\) рдж्рд╡ाрд░ा)।

Question Paper Page No. 1 Question Paper Page No. 2 Question Paper Page No. 3 Question Paper Page No. 4 Question Paper Page No. 5 Question Paper Page No. 6 Question Paper Page No. 7 HSC Board Exam Paper Header

No comments:

Post a Comment