HSC Chemistry Question Paper Solution 2024 (Hindi Medium)
MAHARASHTRA STATE BOARD OF SECONDARY AND HIGHER SECONDARY EDUCATION
рд╡िрд╖рдп: рд░рд╕ाрдпрдирд╢ाрд╕्рдд्рд░ (CHEMISTRY - 55) | рдХोрдб: J-855 (H)
рджिрдиांрдХ: 29-02-2024 | рдЕंрдХ: 70 | рд╕рдордп: 3 рдШंрдЯे
рд╕ाрдоाрди्рдп рд╕ूрдЪрдиाрдПँ: рдЧрдгрдиा рдХे рд▓िрдП рджिрдП рдЧрдП рд╕्рдеिрд░ांрдХ: \(R = 8.314 \, J.K^{-1}.mol^{-1}\), \(N_A = 6.022 \times 10^{23}\), \(F = 96500 \, C\).
рд╡िрднाрдЧ - рдЕ (SECTION - A)
рдк्рд░. рез. рдиिрдо्рдирд▓िрдЦिрдд рдмрд╣ुрд╡िрдХрд▓्рдк рдк्рд░рдХाрд░ рдХे рдк्рд░рд╢्рдиों рдХे рд╕рд╣ी рдЙрдд्рддрд░ рдЪुрдирдХрд░ рд▓िрдЦें : [резреж рдЕंрдХ]
(i) \(Cr^{3+}\) рдХेрдЯाрдпрди рдХा рдХेрд╡рд▓ рдЪрдХ्рд░ीрдп (Spin only) рдЪुंрдмрдХीрдп рдЖрдШूрд░्рдг ----- рд╣ै।
рд╕्рдкрд╖्рдЯीрдХрд░рдг: рдХ्рд░ोрдоिрдпрдо (Cr) рдХा рдкрд░рдоाрдгु рдХ्рд░рдоांрдХ 24 рд╣ै। рд╡िрди्рдпाрд╕: \([Ar]3d^5 4s^1\). \(Cr^{3+}\) рдХा рд╡िрди्рдпाрд╕ \([Ar]3d^3\) рд╣ै। рдЕрдпुрдЧ्рдоिрдд рдЗрд▓ेрдХ्рдЯ्рд░ॉрдиों рдХी рд╕ंрдЦ्рдпा (n) = 3.
\(\mu = \sqrt{n(n+2)} = \sqrt{3(3+2)} = \sqrt{15} \approx 3.873 \, BM\).
(ii) рд▓ैрдХ्рдЯोрдЬ़ рдоें рдЙрдкрд╕्рдеिрдд рд╢्рд░ृंрдЦрд▓ा (linkage) ----- рд╣ै।
рд╕्рдкрд╖्рдЯीрдХрд░рдг: рд▓ैрдХ्рдЯोрдЬ़ рдПрдХ рдбिрд╕ैрдХрд░ाрдЗрдб рд╣ै рдЬो \(\beta\)-D-рдЧैрд▓ेрдХ्рдЯोрдЬ़ рдФрд░ \(\beta\)-D-рдЧ्рд▓ूрдХोрдЬ़ рд╕े рдмрдиा рд╣ोрддा рд╣ै, рдЬिрдирдоें \(\beta-1,4\) рдЧ्рд▓ाрдпрдХोрд╕िрдбीрдХ рдмंрдз рд╣ोрддा рд╣ै।
(iii) рдиिрдо्рди рдЕрднिрдХ्рд░िрдпा рдХा рдЙрдд्рдкाрдж ----- рд╣ै।
\(C_2H_5 - \overset{\overset{O}{||}}{C} - CH_3 \xrightarrow[\Delta]{H_2/Ni} \, ?\)
рд╕्рдкрд╖्рдЯीрдХрд░рдг: рдм्рдпूрдЯेрдиोрди (рдХीрдЯोрди) рдХे рдЙрдд्рдк्рд░ेрд░рдХीрдп рдЕрдкрдЪрдпрди рд╕े рдм्рдпूрдЯेрди-2-рдСрд▓ (рдж्рд╡िрддीрдпрдХ рдЕрд▓्рдХोрд╣рд▓) рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ोрддा рд╣ै।
(iv) 0.001M HCl рд╡िрд▓рдпрди рдХा pH ----- рд╣ै।
рд╕्рдкрд╖्рдЯीрдХрд░рдг: \([H^+] = 0.001 \, M = 10^{-3} \, M\). \(pH = -\log_{10}[H^+] = -\log_{10}(10^{-3}) = 3\).
(v) рд╕ंрдХुрд▓ (Complex) рдХी рд╕рд╣ी рд╕ंрд░рдЪрдиा рдЬिрд╕рдХा рдЖрдп.рдпू.рдкी.рдП.рд╕ी. рдиाрдо рд╕ोрдбिрдпрдо рд╣ेрдХ्рд╕ाрдиाрдЗрдЯ्рд░ोрдХोрдмाрд▓्рдЯेрдЯ (III) рд╣ै:
рд╕्рдкрд╖्рдЯीрдХрд░рдг: рдзрдиाрдпрди рд╕ोрдбिрдпрдо (\(Na^+\)) рд╣ै рдФрд░ рдЛрдгाрдпрди рд╣ेрдХ्рд╕ाрдиाрдЗрдЯ्рд░ोрдХोрдмाрд▓्рдЯेрдЯ(III) \([Co(NO_2)_6]^{3-}\) рд╣ै। рдЖрд╡ेрд╢ рд╕ंрддुрд▓рди рдХे рд▓िрдП 3 рд╕ोрдбिрдпрдо рдЖрдпрди рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ैं।
(vi) рдлрд▓рдХрдХेंрдж्рд░िрдд рдШрдиीрдп рдоाрдд्рд░рдХ рдХोрд╖्рдаिрдХा (Face Centered Cubic unit cell) рдоें рдЙрдкрд╕्рдеिрдд рдХрдгों рдХी рд╕ंрдЦ्рдпा рд╣ै -
рд╕्рдкрд╖्рдЯीрдХрд░рдг: рдХोрдиे: \(8 \times \frac{1}{8} = 1\). рдлрд▓рдХ: \(6 \times \frac{1}{2} = 3\). рдХुрд▓ = \(1+3=4\).
(vii) рдЯेрдл्рд▓ॉрди рдХो рддैрдпाрд░ рдХрд░рдиे рдоें рдЙрдкрдпोрдЧ рд╣ोрдиे рд╡ाрд▓ा рдПрдХрд▓рдХ (monomer) ----- рд╣ै -
рд╕्рдкрд╖्рдЯीрдХрд░рдг: рдЯेрдл्рд▓ॉрди (PTFE) рдХा рдПрдХрд▓рдХ рдЯेрдЯ्рд░ाрдл्рд▓ुрдУрд░ोрдПрдеीрди (\(CF_2=CF_2\)) рд╣ै।
(viii) рдиिрдо्рди рдоें рд╕े рдХौрди-рд╕ा рд╡िрдиाрдЗрд▓िрдХ (Vinylic) рд╣ेрд▓ाрдЗрдб рд╣ै?
рд╕्рдкрд╖्рдЯीрдХрд░рдг: рд╡िрдиाрдЗрд▓िрдХ рд╣ेрд▓ाрдЗрдб рдоें рд╣ैрд▓ोрдЬрди рдкрд░рдоाрдгु рд╕ीрдзे рдХाрд░्рдмрди-рдХाрд░्рдмрди рдж्рд╡िрдмंрдз рдХे \(sp^2\) рд╕ंрдХрд░िрдд рдХाрд░्рдмрди рд╕े рдЬुрдб़ा рд╣ोрддा рд╣ै।
(ix) 1% \(HgSO_4\) рддрдеा 40% \(H_2SO_4\) рдХी рдЙрдкрд╕्рдеिрддि рдоें рдк्рд░ोрдкाрдЗрди (Propyne) рдХे рдЬрд▓-рдЕрдкрдШрдЯрди (hydrolysis) рдХा рдЙрдд्рдкाрдж рд╣ै-
рд╕्рдкрд╖्рдЯीрдХрд░рдг: рдк्рд░ोрдкाрдЗрди рдХा рдЬрд▓рдпोрдЬрди рдоाрд░्рдХोрдиिрдХोрд╡ рдиिрдпрдо рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рд╣ोрддा рд╣ै, рдЬिрд╕рд╕े рдк्рд░ोрдкेрдиॉрди (рдПрд╕िрдЯोрди) рдмрдирддा рд╣ै।
(x) рджрд░ рд╕्рдеिрд░ांрдХ рдХी рдЗрдХाрдИ \(mol \, dm^{-3}s^{-1}\) рдХे рд▓िрдП рдЕрднिрдХ्рд░िрдпा рдХी рдХोрдЯि рд╣ै-
рд╕्рдкрд╖्рдЯीрдХрд░рдг: рд╢ूрди्рдп рдХोрдЯि рдЕрднिрдХ्рд░िрдпा рдХे рд▓िрдП, рджрд░ = k. рдЕрддः k рдХी рдЗрдХाрдИ рджрд░ рдХी рдЗрдХाрдИ (\(mol \, L^{-1} s^{-1}\)) рдХे рд╕рдоाрди рд╣ोрддी рд╣ै।
HSC Chemistry
- Chemistry - March 2025 - English Medium View Answer Key
- Chemistry - March 2025 - Marathi Medium View Answer Key
- Chemistry - March 2025 - Hindi Medium View Answer Key
- Chemistry - March 2024 - English Medium View Answer Key
- Chemistry - March 2024 - Marathi Medium View Answer Key
- Chemistry - March 2024 - Hindi Medium View Answer Key
- Chemistry - March 2023 - English Medium View Answer Key
- Chemistry - July 2023 - English Medium View Answer Key
- Chemistry - March 2022 - English Medium View Answer Key
- Chemistry - July 2022 - English Medium View Answer Key
- Chemistry - March 2021 - English Medium View Answer Key
- Chemistry - March 2013 View
- Chemistry - October 2013 View
- Chemistry - March 2014 View
- Chemistry - October 2014 View
- Chemistry - March 2015 View
- Chemistry - July 2015 View
- Chemistry - March 2016 View
- Chemistry - July 2016 View
- Chemistry - March 2017 View
- Chemistry - July 2017 View
- Chemistry - March 2019 View
рдк्рд░. реи. рдиिрдо्рдирд▓िрдЦिрдд рдк्рд░рд╢्рдиों рдХे рдЙрдд्рддрд░ рд▓िрдЦिрдП : [рео рдЕंрдХ]
(i) рдЬрд▓ рд╕े рдИ.рдХोрд▓ाрдИ рдЬीрд╡ाрдгु рдиिрдХाрд▓рдиे рдХे рд▓िрдП рдЙрдкрдпोрдЧ рдХिрдП рдЬाрдиे рд╡ाрд▓े рдзाрддु рдиैрдиोрдХрдг рдХा рдиाрдо рд▓िрдЦिрдП।
рдЙрдд्рддрд░: рдЪाँрджी (Silver/Ag) рдиैрдиोрдХрдг।
(ii) рдЗрдеाрдЗрд▓ рд╕ाрдЗрдиाрдЗрдб рдХी рдХ्рд░िрдпा рд╕ोрдбिрдпрдо рдПрд╡ं рдЕрд▓्рдХोрд╣рд▓ рдХे рд╕ाрде рд╣ोрдиे рдкрд░ рдиिрд░्рдоिрдд рдЕрдкрдЪрдпрди рдЙрдд्рдкाрдж рдХा рдиाрдо рд▓िрдЦिрдП।
рдЙрдд्рддрд░: рдк्рд░ोрдкिрд▓ рдПрдоीрди (Propylamine) рдпा рдк्рд░ोрдкेрди-1-рдПрдоीрди।
рдЕрднिрдХ्рд░िрдпा: \(C_2H_5CN + 4[H] \xrightarrow{Na/Ethanol} C_2H_5CH_2NH_2\)
(iii) рдЕрднिрдХ्рд░िрдпा рдкूрд░्рдг рдХीрдЬिрдП : \(CH_3CH_2Cl \xrightarrow{AgCN/alc.\Delta} \, ?\)
рдЙрдд्рддрд░: \(CH_3CH_2NC\) (рдЗрдеाрдЗрд▓ рдЖрдЗрд╕ोрд╕ाрдЗрдиाрдЗрдб)
(iv) \([Co(NH_3)_6]^{3+}\) рдЖрдпрди рдХी рдк्рд░рднाрд╡ी рдкрд░рдоाрдгु рд╕ंрдЦ्рдпा рдХी рдЧрдгрдиा рдХीрдЬिрдП।
рдЙрдд्рддрд░: 36
рдЧрдгрдиा: \(EAN = Z - X + Y = 27 - 3 + (6 \times 2) = 36\) (рдХ्рд░िрдк्рдЯрди рдХा рд╡िрди्рдпाрд╕)।
(v) ----- рдХे рдХाрд░рдг \(Ti^{4+}\) рдЖрдпрди рдХे рдпौрдЧिрдХ рд░ंрдЧрд╣ीрди рд╣ोрддे рд╣ैं।
рдЙрдд्рддрд░: рдЕрдпुрдЧ्рдоिрдд d-рдЗрд▓ेрдХ्рдЯ्рд░ॉрдиों рдХी рдЕрдиुрдкрд╕्рдеिрддि (рд░िрдХ्рдд d-рдХрдХ्рд╖рдХ) рдХे рдХाрд░рдг (d-d рд╕ंрдХ्рд░рдордг рд╕ंрднрд╡ рдирд╣ीं рд╣ोрддा)।
(vi) рдоोрд▓рд░ рдЪाрд▓рдХрддा рдХी SI рдЗрдХाрдИ рд▓िрдЦिрдП।
рдЙрдд्рддрд░: \(S \cdot m^2 \cdot mol^{-1}\) (рд╕ीрдоेंрд╕ рд╡рд░्рдЧ рдоीрдЯрд░ рдк्рд░рддि рдоोрд▓)।
(vii) рдЧैрд╕ рдХे рдк्рд░рд╕ाрд░ рдХे рджौрд░ाрди рдХिрдП рдЧрдП рдХाрд░्рдп рдХा рдкрд░िрдкाрдЯी рд╕ंрдХेрдд (sign convention) рд▓िрдЦिрдП।
рдЙрдд्рддрд░: рдЧैрд╕ рдХे рдк्рд░рд╕ाрд░ рдХे рджौрд░ाрди рдХिрдпा рдЧрдпा рдХाрд░्рдп (W) рдЛрдгाрдд्рдордХ рд╣ोрддा рд╣ै (\(W < 0\))। (рдк्рд░рдгाрд▓ी рдж्рд╡ाрд░ा рдкрд░िрд╡ेрд╢ рдкрд░ рдХिрдпा рдЧрдпा рдХाрд░्рдп)।
(viii) рд╡्рдпुрдд्рдХ्рд░рдо рдкрд░ाрд╕рд░рдг рдХी рд╢рд░्рддें рд▓िрдЦिрдП।
рдЙрдд्рддрд░: рд╡िрд▓рдпрди рдкрд░ рд▓рдЧाрдпा рдЧрдпा рдмाрд╣्рдп рджाрдм рдкрд░ाрд╕рд░рдг рджाрдм рд╕े рдЕрдзिрдХ рд╣ोрдиा рдЪाрд╣िрдП (\(P > \pi\))।
рд╡िрднाрдЧ - рдм (SECTION - B)
рдиिрдо्рдирд▓िрдЦिрдд рдк्рд░рд╢्рдиों рдоें рд╕े рдХिрди्рд╣ीं рдЖрда рдк्рд░рд╢्рдиों рдХे рдЙрдд्рддрд░ рд▓िрдЦिрдП : [резрем рдЕंрдХ]
рдк्рд░. рей. рдХिрд╕ी рдЖрджрд░्рд╢ рдЧैрд╕ рдХे рдк्рд░ाрд░ंрднिрдХ рдЖрдпрддрди (\(V_1\)) рд╕े рдЕंрддिрдо рдЖрдпрддрди (\(V_2\)) рд╕рдорддाрдкीрдп рдЙрдд्рдХ्рд░рдордгीрдп рдк्рд░рд╕ाрд░ (expansion) рдХे рджौрд░ाрди рдк्рд░ाрдк्рдд рдЕрдзिрдХрддрдо рдХाрд░्рдп рдХे рд▓िрдП рд╡्рдпंрдЬрдХ (expression) рд╡्рдпुрдд्рдкрди्рди рдХीрдЬिрдП।
рдЙрдд्рддрд░:
- рдоाрдиा рдХि рдПрдХ рдЖрджрд░्рд╢ рдЧैрд╕ рдХे n рдоोрд▓ рдПрдХ рд╕िрд▓ेंрдбрд░ рдоें рд╣ैं।
- рдЕрдиंрдд рд╕ूрдХ्рд╖्рдо рдк्рд░рд╕ाрд░ \(dV\) рдХे рд▓िрдП рдХिрдпा рдЧрдпा рдХाрд░्рдп: \(dW = -P_{ext} dV\).
- рдЙрдд्рдХ्рд░рдордгीрдп рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдХे рд▓िрдП \(P_{ext} \approx P_{gas} = P\). рдЕрддः \(dW = -P dV\).
- \(V_1\) рд╕े \(V_2\) рддрдХ рдХुрд▓ рдХाрд░्рдп: \[W_{max} = - \int_{V_1}^{V_2} P \, dV\]
- рдЖрджрд░्рд╢ рдЧैрд╕ рд╕рдоीрдХрд░рдг \(P = \frac{nRT}{V}\) рд░рдЦрдиे рдкрд░: \[W_{max} = - \int_{V_1}^{V_2} \frac{nRT}{V} \, dV\]
- рдЪूंрдХि T рд╕्рдеिрд░ рд╣ै (рд╕рдорддाрдкीрдп): \[W_{max} = -nRT \int_{V_1}^{V_2} \frac{dV}{V} = -nRT [\ln V]_{V_1}^{V_2}\] \[W_{max} = -nRT \ln \left(\frac{V_2}{V_1}\right)\]
- рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рд▓рдШुрдЧрдгрдХ рдХो рдЖрдзाрд░ 10 рдоें рдмрджрд▓рдиे рдкрд░: \[W_{max} = -2.303 nRT \log_{10} \left(\frac{V_2}{V_1}\right)\]
рдк्рд░. рек. рдЕрди्рддрд░ рд╣ैрд▓ोрдЬрди рдпौрдЧिрдХ (Interhalogen compounds) рдХ्рдпा рд╣ैं? рд░ाрд╕ाрдпрдиिрдХ рдЕрднिрдХ्рд░िрдпा рд▓िрдЦिрдП рдЬрдм рдХ्рд▓ोрд░ीрди рд╢ुрд╖्рдХ рдХाрд╕्рдЯिрдХ рдЪूрдиे (slaked lime) рдХे рд╕ाрде рдХ्рд░िрдпा рдХрд░рддा рд╣ै।
рдЙрдд्рддрд░:
рдЕрди्рддрд░ рд╣ैрд▓ोрдЬрди рдпौрдЧिрдХ: рджो рдпा рджो рд╕े рдЕрдзिрдХ рднिрди्рди рд╣ैрд▓ोрдЬрди рдкрд░рдоाрдгुрдУं рдХी рдЕрднिрдХ्рд░िрдпा рд╕े рдмрдирдиे рд╡ाрд▓े рдпौрдЧिрдХों рдХो рдЕрди्рддрд░ рд╣ैрд▓ोрдЬрди рдпौрдЧिрдХ рдХрд╣рддे рд╣ैं (рдЬैрд╕े ClF, \(ICl_3\))।
рдЕрднिрдХ्рд░िрдпा: рдХ्рд▓ोрд░ीрди рдХी рд╢ुрд╖्рдХ рдмुрдЭे рд╣ुрдП рдЪूрдиे (\(Ca(OH)_2\)) рдХे рд╕ाрде рдХ्рд░िрдпा рд╕े рд╡िрд░ंрдЬрдХ рдЪूрд░्рдг (Bleaching powder) рдмрдирддा рд╣ै।
\(2Ca(OH)_2 + 2Cl_2 \longrightarrow Ca(OCl)_2 + CaCl_2 + 2H_2O\)
рдк्рд░. рел. рдиैрдиो рд╕ाрдордЧ्рд░ी рдХ्рдпा рд╣ै? рдЬрд▓ рдЕрдкрдШрдЯрди рдХे рджौрд░ाрди рд╕ोрд▓-рдЬेрд▓ (sol-gel) рдк्рд░рдХ्рд░рдо рдоें рд╕рдо्рдоिрд▓िрдд рдЕрднिрдХ्рд░िрдпा рд▓िрдЦिрдП।
рдЙрдд्рддрд░:
рдиैрдиो рд╕ाрдордЧ्рд░ी: рдРрд╕ी рд╕ाрдордЧ्рд░ी рдЬिрд╕рдХी рдХрдо рд╕े рдХрдо рдПрдХ рд╡िрдоा (dimension) рдиैрдиोрд╕्рдХेрд▓ (1 рд╕े 100 nm) рдХे рджाрдпрд░े рдоें рд╣ोрддी рд╣ै, рдиैрдиो рд╕ाрдордЧ्рд░ी рдХрд╣рд▓ाрддी рд╣ै।
рд╕ोрд▓-рдЬेрд▓ рдк्рд░рдХ्рд░рдо (рдЬрд▓ рдЕрдкрдШрдЯрди):
\(M(OR)_4 + 4H_2O \longrightarrow M(OH)_4 + 4ROH\)
(рдЬрд╣ाँ M = Si, Ti рдЖрджि рдФрд░ R = рдПрд▓्рдХिрд▓ рд╕рдоूрд╣ рд╣ै।)
рдк्рд░. рем. рдк्рд░ोрдЯीрди рдХा рд╡рд░्рдЧीрдХрд░рдг рдЙрджाрд╣рд░рдг рдХे рд╕ाрде рд▓िрдЦिрдП।
рдЙрдд्рддрд░: рдЖрдгрд╡िрдХ рдЖрдХाрд░ рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рдк्рд░ोрдЯीрди рджो рдк्рд░рдХाрд░ рдХे рд╣ोрддे рд╣ैं:
- рд░ेрд╢ेрджाрд░ рдк्рд░ोрдЯीрди (Fibrous Proteins): рдкॉрд▓ीрдкेрдк्рдЯाрдЗрдб рд╢्рд░ृंрдЦрд▓ाрдПं рд╕рдоाрдиांрддрд░ рд╣ोрддी рд╣ैं рдФрд░ рд╣ाрдЗрдб्рд░ोрдЬрди рдпा рдбाрдЗрд╕рд▓्рдл़ाрдЗрдб рдмंрдзों рдж्рд╡ाрд░ा рдЬुрдб़ी рд╣ोрддी рд╣ैं। рдпे рдЬрд▓ рдоें рдЕрдШुрд▓рдирд╢ीрд▓ рд╣ोрддे рд╣ैं।
рдЙрджाрд╣рд░рдг: рдХिрд░ेрдЯिрди (рдмाрд▓, рдКрди), рдоाрдпोрд╕िрди (рдоांрд╕рдкेрд╢िрдпां)। - рдЧोрд▓ाрдХाрд░ рдк्рд░ोрдЯीрди (Globular Proteins): рдкॉрд▓ीрдкेрдк्рдЯाрдЗрдб рд╢्рд░ृंрдЦрд▓ाрдПं рдХुंрдбрд▓िрдд рд╣ोрдХрд░ рдЧोрд▓ाрдХाрд░ рдЖрдХृрддि рдмрдиाрддी рд╣ैं। рдпे рдЬрд▓ рдоें рдШुрд▓рдирд╢ीрд▓ рд╣ोрддे рд╣ैं।
рдЙрджाрд╣рд░рдг: рдЗंрд╕ुрд▓िрди, рдПрд▓्рдм्рдпूрдоिрди।
рдк्рд░. рен. 2.4g рдХे Cu рдЬрдоा рд╣ोрдиे рдоें рд▓рдЧे рд╕рдордп рдХी рдЧрдгрдиा рдХीрдЬिрдП рдЬрдм \(CuSO_4\) рд╡िрд▓рдпрди рдоें 2.03 A рд╡िрдж्рдпुрдд рдзाрд░ा рдк्рд░рд╡ाрд╣िрдд рд╣ोрддी рд╣ै। (Cu рдХा рдкрд░рдоाрдгु рдж्рд░рд╡्рдпрдоाрди = 63.5 g.mol\(^{-1}\))
рдЙрдд्рддрд░:
рдЕрднिрдХ्рд░िрдпा: \(Cu^{2+} + 2e^- \rightarrow Cu\) (n = 2)
рджिрдпा рд╣ै: W = 2.4 g, I = 2.03 A, M = 63.5 g/mol, F = 96500 C.
рд╕ूрдд्рд░: \(t = \frac{W \times n \times F}{M \times I}\)
\(t = \frac{2.4 \times 2 \times 96500}{63.5 \times 2.03} = \frac{463200}{128.905} \approx 3593.34 \, \text{рд╕ेрдХंрдб}\)
рд╕рдордп \(\approx\) 3593 рд╕ेрдХंрдб (рдпा ~60 рдоिрдирдЯ)।
рдк्рд░. рео. рдЕрдоीрди рдХ्рд╖ाрд░ीрдп рдк्рд░рдХृрддि рдХे рдХ्рдпों рд╣ोрддे рд╣ैं? рдбाрдЗрдоेрдеीрд▓ рдЕрдоीрди (\(pK_b\) = 3.27) рдПрд╡рдо् рдбाрдЗрдПрдеीрд▓ рдЕрдоीрди (\(pK_b\) = 3.0) рдоें рд╕े рдХौрди-рд╕ा рдЕрдзिрдХ рдХ्рд╖ाрд░ीрдп рд╣ै?
рдЙрдд्рддрд░:
рдХाрд░рдг: рдиाрдЗрдЯ्рд░ोрдЬрди рдкрд░рдоाрдгु рдкрд░ рдЙрдкрд╕्рдеिрдд рдПрдХाрдХी рдЗрд▓ेрдХ्рдЯ्рд░ॉрди рдпुрдЧ्рдо (lone pair) рдХे рдХाрд░рдг рдЕрдоीрди рдк्рд░ोрдЯॉрди рдЧ्рд░рд╣рдг рдХрд░ рд╕рдХрддे рд╣ैं, рдЗрд╕рд▓िрдП рд╡े рд▓ुрдИрд╕ рдХ्рд╖ाрд░рдХ рд╣ोрддे рд╣ैं।
рддुрд▓рдиा: рдХрдо \(pK_b\) рдоाрди рдХा рдЕрд░्рде рд╣ै рдк्рд░рдмрд▓ рдХ्рд╖ाрд░рдХ।
рдбाрдЗрдПрдеीрд▓ рдЕрдоीрди (\(pK_b\) = 3.0) рдХा рдоाрди рдбाрдЗрдоेрдеीрд▓ рдЕрдоीрди (\(pK_b\) = 3.27) рд╕े рдХрдо рд╣ै।
рдЗрд╕рд▓िрдП, рдбाрдЗрдПрдеीрд▓ рдЕрдоीрди рдЕрдзिрдХ рдХ्рд╖ाрд░ीрдп рд╣ै।
рдк्рд░. реп. рд╕ोрдбिрдпрдо рдПрд╕ीрдЯेрдЯ-рдПрд╕ीрдЯिрдХ рдПрд╕िрдб рдмрдлрд░ рдХी рдмрдлрд░ рдХ्рд░िрдпा рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдХीрдЬिрдП।
рдЙрдд्рддрд░:
рдпрд╣ рдПрдХ рдЕрдо्рд▓ीрдп рдмрдлрд░ рд╣ै рдЬिрд╕рдоें \(CH_3COOH\) (рджुрд░्рдмрд▓ рдЕрдо्рд▓) рдФрд░ \(CH_3COONa\) (рдЙрд╕рдХा рд▓рд╡рдг) рд╣ोрддा рд╣ै।
- рдЕрдо्рд▓ (\(H^+\)) рдоिрд▓ाрдиे рдкрд░: рдЕрддिрд░िрдХ्рдд \(H^+\) рдЖрдпрди рдПрд╕ीрдЯेрдЯ рдЖрдпрдиों (\(CH_3COO^-\)) рдж्рд╡ाрд░ा рдЧ्рд░рд╣рдг рдХрд░ рд▓िрдП рдЬाрддे рд╣ैं рдФрд░ рдЕрд╡िрдпोрдЬिрдд рдПрд╕ीрдЯिрдХ рдПрд╕िрдб рдмрдиाрддे рд╣ैं। рдЬिрд╕рд╕े pH рдирд╣ीं рдмрджрд▓рддा।
- рдХ्рд╖ाрд░ (\(OH^-\)) рдоिрд▓ाрдиे рдкрд░: рдЕрддिрд░िрдХ्рдд \(OH^-\) рдЖрдпрди рдПрд╕ीрдЯिрдХ рдПрд╕िрдб рдХे рд╕ाрде рдХ्рд░िрдпा рдХрд░рдХे рдЬрд▓ рдмрдиाрддे рд╣ैं। рдЬिрд╕рд╕े pH рд╕्рдеिрд░ рд░рд╣рддा рд╣ै।
рдк्рд░. резреж. рдПрдеिрд▓ рдм्рд░ोрдоाрдЗрдб рд╕े (рдЕ) рдбाрдЗрдПрдеिрд▓ рдИрдерд░ (рдм) рдПрдеिрд▓ рд╕ाрдЗрдиाрдЗрдб рддैрдпाрд░ рдХрд░рдиे рдХी рдЕрднिрдХ्рд░िрдпा рд▓िрдЦिрдП।
рдЙрдд्рддрд░:
(рдЕ) рдбाрдЗрдПрдеिрд▓ рдИрдерд░ (рд╡िрд▓िрдпрдорд╕рди рд╕ंрд╢्рд▓ेрд╖рдг):
\(C_2H_5Br + C_2H_5ONa \xrightarrow{\Delta} C_2H_5-O-C_2H_5 + NaBr\)
(рдм) рдПрдеिрд▓ рд╕ाрдЗрдиाрдЗрдб:
\(C_2H_5Br + KCN(alc) \xrightarrow{\Delta} C_2H_5CN + KBr\)
рдк्рд░. резрез. 25°C рдкрд░ \(CH_3Br(g)\) рдХे рд▓िрдП рд╣ेрдирд░ी рдХा рд╕्рдеिрд░ांрдХ \(0.159 \, mol \, dm^{-3} \cdot bar^{-1}\) рд╣ै। 25°C рдкрд░ рдЬрд▓ рдоें рдЙрд╕рдХी рд╡िрд▓ेрдпрддा (solubility) рдХी рдЧрдгрдиा рдХीрдЬिрдП, рдпрджि рдЙрд╕рдХा рдЖंрд╢िрдХ рджाрдм 0.164 bar рд╣ै।
рдЙрдд्рддрд░:
рд╕ूрдд्рд░: \(S = K_H \times P\)
\(S = 0.159 \times 0.164\)
\(S = 0.026076 \, mol \, dm^{-3}\)
рд╡िрд▓ेрдпрддा = \(0.0261 \, mol \, dm^{-3}\).
рдк्рд░. резреи. рдиिрдо्рди рдХे рдПрдХрд▓рдХ рдХी рд╕ंрд░рдЪрдиा рд╡ рдиाрдо рд▓िрдЦिрдП: (i) рдиाрдпрд▓ॉрди -6 (ii) рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рд░рдмрдб़
рдЙрдд्рддрд░:
(i) рдиाрдпрд▓ॉрди-6:
рдиाрдо: \(\epsilon\)-рдХैрдк्рд░ोрд▓ैрдХ्рдЯрдо (Caprolactam)
рд╕ंрд░рдЪрдиा: 7-рд╕рджрд╕्рдпीрдп рд╡рд▓рдп рдЬिрд╕рдоें -NH-CO- рд╕рдоूрд╣ рд╣ोрддा рд╣ै।
(ii) рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рд░рдмрдб़:
рдиाрдо: рдЖрдЗрд╕ोрдк्рд░ीрди (2-рдоेрдеिрд▓рдм्рдпूрдЯा-1,3-рдбाрдИрди)
рд╕ंрд░рдЪрдиा: \(CH_2=C(CH_3)-CH=CH_2\)
рдк्рд░. резрей. рд▓ेंрдеेрдиॉрдЗрдб рд╕ंрдХुрдЪрди рдкрд░िрднाрд╖िрдд рдХीрдЬिрдП। рд╕ंрддुрд▓िрдд рд░ाрд╕ाрдпрдиिрдХ рд╕рдоीрдХрд░рдг рд▓िрдЦिрдП рдЬрдм рдЕрдо्рд▓ीрдХृрдд \(K_2Cr_2O_7\) рдХी рдХ्рд░िрдпा \(H_2S\) рдХे рд╕ाрде рд╣ोрддी рд╣ै।
рдЙрдд्рддрд░:
рд▓ेंрдеेрдиॉрдЗрдб рд╕ंрдХुрдЪрди: рдкрд░рдоाрдгु рдХ्рд░рдоांрдХ рдмрдв़рдиे рдХे рд╕ाрде рд▓ैंрдеेрдирдо (La) рд╕े рд▓्рдпूрдЯेрд╢िрдпрдо (Lu) рддрдХ рд▓ैंрдеेрдиॉрдЗрдб्рд╕ рдХी рдкрд░рдоाрдгु рдФрд░ рдЖрдпрдиिрдХ рдд्рд░िрдЬ्рдпा рдоें рд╣ोрдиे рд╡ाрд▓ी рдХ्рд░рдоिрдХ рдХрдоी рдХो рд▓ैंрдеेрдиॉрдЗрдб рд╕ंрдХुрдЪрди рдХрд╣рддे рд╣ैं।
рд╕рдоीрдХрд░рдг: рдЕрдо्рд▓ीрдп рдкोрдЯेрд╢िрдпрдо рдбाрдЗрдХ्рд░ोрдоेрдЯ рд╣ाрдЗрдб्рд░ोрдЬрди рд╕рд▓्рдлाрдЗрдб рдХो рд╕рд▓्рдлрд░ рдоें рдСрдХ्рд╕ीрдХृрдд рдХрд░ рджेрддा рд╣ै।
\(K_2Cr_2O_7 + 4H_2SO_4 + 3H_2S \longrightarrow K_2SO_4 + Cr_2(SO_4)_3 + 7H_2O + 3S\)
рдк्рд░. резрек. рдоोрд▓рд░ рдж्рд░рд╡्рдпрдоाрди, рдкрджाрд░्рде рдХा рдШрдирдд्рд╡ рдПрд╡рдо् рдоाрдд्рд░рдХ рдХोрд╖्рдаिрдХा рдХिрдиाрд░े (Unit cell edge) рдХी рд▓ंрдмाрдИ рдХे рдмीрдЪ рд╕ंрдмंрдз рд╡्рдпुрдд्рдкрди्рди (derive) рдХीрдЬिрдП।
рдЙрдд्рддрд░:
- рдоाрдиा рдХोрд╖्рдаिрдХा рдХे рдХिрдиाрд░े рдХी рд▓ंрдмाрдИ 'a' рд╣ै। рдЖрдпрддрди = \(a^3\).
- рдоोрд▓рд░ рдж्рд░рд╡्рдпрдоाрди 'M' рдФрд░ рдПрд╡ोрдЧेрдб्рд░ो рд╕ंрдЦ्рдпा '\(N_A\)'. рдПрдХ рдкрд░рдоाрдгु рдХा рдж्рд░рд╡्рдпрдоाрди = \(M / N_A\).
- рдпрджि рдк्рд░рддि рдЗрдХाрдИ рдХोрд╖्рдаिрдХा рдоें 'n' рдкрд░рдоाрдгु рд╣ैं, рддो рдХोрд╖्рдаिрдХा рдХा рдж्рд░рд╡्рдпрдоाрди = \(n \times (M / N_A)\).
- рдШрдирдд्рд╡ (\(\rho\)) = рдж्рд░рд╡्рдпрдоाрди / рдЖрдпрддрди
- \(\rho = \frac{n \times M}{a^3 \times N_A}\)
рд╡िрднाрдЧ - рдХ (SECTION - C)
рдиिрдо्рдирд▓िрдЦिрдд рдоें рд╕े рдХिрди्рд╣ीं рдЖрда рдк्рд░рд╢्рдиों рдХे рдЙрдд्рддрд░ рд▓िрдЦिрдП : [реирек рдЕंрдХ]
рдк्рд░. резрел. рдкрд░ाрд╕рд░рдг рджाрдм (osmotic pressure) рдХ्рдпा рд╣ै? рдкрд░ाрд╕рд░рдг рджाрдм рд╕े рд╡िрд▓ेрдп рдХा рдоोрд▓рд░ рдж्рд░рд╡्рдпрдоाрди рдЖрдк рдХैрд╕े рдЬ्рдЮाрдд рдХрд░ेंрдЧे?
рдЙрдд्рддрд░:
рдкрд░ाрд╕рд░рдг рджाрдм (\(\pi\)): рд╡рд╣ рдЕрддिрд░िрдХ्рдд рдж्рд░рд╡рд╕्рдеैрддिрдХ рджाрдм рдЬो рд╡िрд▓ाрдпрдХ рдХे рдЕрдгुрдУं рдХो рдЕрд░्рдж्рдзрдкाрд░рдЧрдо्рдп рдЭिрд▓्рд▓ी рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд╡िрд▓рдпрди рдоें рдк्рд░рд╡ेрд╢ рдХрд░рдиे рд╕े рд░ोрдХрдиे рдХे рд▓िрдП рд╡िрд▓рдпрди рдкрд░ рд▓рдЧाрдпा рдЬाрддा рд╣ै, рдкрд░ाрд╕рд░рдг рджाрдм рдХрд╣рд▓ाрддा рд╣ै।
рдоोрд▓рд░ рдж्рд░рд╡्рдпрдоाрди рдЬ्рдЮाрдд рдХрд░рдиा:
рд╡ांрдЯ рд╣ॉрдл рд╕рдоीрдХрд░рдг рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░: \(\pi = CRT = \frac{n_2}{V} RT\)
рдЬрд╣ाँ \(n_2 = \frac{W_2}{M_2}\) (рд╡िрд▓ेрдп рдХा рдж्рд░рд╡्рдпрдоाрди / рдоोрд▓рд░ рдж्рд░рд╡्рдпрдоाрди)।
\(\pi = \frac{W_2 RT}{M_2 V}\)
рдЕрддः, \(M_2 = \frac{W_2 R T}{\pi V}\).
рдк्рд░. резрем. рдиिрдо्рди рдоें рд╕рдо्рдоिрд▓िрдд рд░ाрд╕ाрдпрдиिрдХ рдЕрднिрдХ्рд░िрдпाрдПँ рд▓िрдЦिрдП :
(рдЕ) рд░ोрдЬ़ेрдирдоंрдб рдЕрдкрдЪрдпрди (Rosenmund reduction)
(рдм) рдЧॉрдЯрд░рдоेрди рдХोрдЪ рдлॉрд░्рдоिрд▓ेрд╢рди (Gatterman Koch formylation)
(рд╕) рдоिрдеेрдирд▓ рдХी рдХैрдиिрдЬ़ाрд░ो рдЕрднिрдХ्рд░िрдпा
рдЙрдд्рддрд░:
(рдЕ) рд░ोрдЬ़ेрдирдоंрдб рдЕрдкрдЪрдпрди:
\(R-COCl + H_2 \xrightarrow{Pd/BaSO_4} R-CHO + HCl\)
(рдм) рдЧॉрдЯрд░рдоेрди рдХोрдЪ рдЕрднिрдХ्рд░िрдпा:
Benzene + \(CO + HCl \xrightarrow{Anhyd. AlCl_3/CuCl} Benzaldehyde + HCl\)
(рд╕) рдХैрдиिрдЬ़ाрд░ो рдЕрднिрдХ्рд░िрдпा:
\(2HCHO + NaOH(conc.) \longrightarrow CH_3OH + HCOONa\)
рдк्рд░. резрен. рдоिрдеेрди рдХी рдоाрдирдХ рджрд╣рди рдПрди्рдеैрд▓्рдкी (Standard enthalpy of combustion) рдХी рдЧрдгрдиा рдХीрдЬिрдП рдпрджि рдоिрдеेрди, рдХाрд░्рдмрдирдбाрдЗрдСрдХ्рд╕ाрдЗрдб рддрдеा рдЬрд▓ рдХी рдоाрдирдХ рдЙрдд्рдкाрджрди рдПрди्рдеैрд▓्рдкी (standard enthalpy of formation) рдХ्рд░рдорд╢ः –74.8, –393.5 рдПрд╡рдо् –285.8 kJmol\(^{-1}\) рд╣ै।
рдЙрдд्рддрд░:
рдЕрднिрдХ्рд░िрдпा: \(CH_4(g) + 2O_2(g) \rightarrow CO_2(g) + 2H_2O(l)\)
рд╕ूрдд्рд░: \(\Delta H_c^\circ = \sum \Delta_f H^\circ(\text{рдЙрдд्рдкाрдж}) - \sum \Delta_f H^\circ(\text{рдЕрднिрдХाрд░рдХ})\)
рдЧрдгрдиा:
\(\Delta H_c^\circ = [1(-393.5) + 2(-285.8)] - [-74.8 + 0]\)
\(\Delta H_c^\circ = [-393.5 - 571.6] + 74.8\)
\(\Delta H_c^\circ = -965.1 + 74.8\)
\(\Delta H_c^\circ = -890.3 \, kJ \, mol^{-1}\)
рдк्рд░. резрео. рдиिрдо्рдирд▓िрдЦिрдд рдХी рдЗрдеाрдЗрд▓ рдм्рд░ोрдоाрдЗрдб рдкрд░ рдХ्рдпा рдХ्рд░िрдпा рд╣ोрддी рд╣ै?
(рдЕ) рд╕िрд▓्рд╡рд░ рдиाрдЗрдЯ्рд░ाрдЗрдЯ (silver nitrite)
(рдм) рд╢ुрд╖्рдХ рдИрдерд░ рдоें Mg
(рд╕) рдЕрд▓्рдХोрд╣рд▓िрдХ рд╕ोрдбिрдпрдо рд╣ाрдЗрдб्рд░ॉрдХ्рд╕ाрдЗрдб
рдЙрдд्рддрд░:
(рдЕ) рд╕िрд▓्рд╡рд░ рдиाрдЗрдЯ्рд░ाрдЗрдЯ (\(AgNO_2\)): рдиाрдЗрдЯ्рд░ोрдПрдеेрди рдмрдирддा рд╣ै।
\(C_2H_5Br + AgNO_2 \rightarrow C_2H_5NO_2 + AgBr\)
(рдм) Mg (рд╢ुрд╖्рдХ рдИрдерд░): рдПрдеिрд▓ рдоैрдЧ्рдиीрд╢िрдпрдо рдм्рд░ोрдоाрдЗрдб (рдЧ्рд░ीрдЧ्рдиाрд░्рдб рдЕрднिрдХрд░्рдордХ) рдмрдирддा рд╣ै।
\(C_2H_5Br + Mg \xrightarrow{\text{dry ether}} C_2H_5MgBr\)
(рд╕) рдЕрд▓्рдХोрд╣рд▓िрдХ NaOH: рдПрдеीрди (Ethene) рдмрдирддा рд╣ै (рд╡िрд▓ोрдкрди рдЕрднिрдХ्рд░िрдпा)।
\(C_2H_5Br + NaOH(alc) \rightarrow CH_2=CH_2 + NaBr + H_2O\)
рдк्рд░. резреп. \(A + B \rightarrow P\) рдЕрднिрдХ्рд░िрдпा рдХे рд▓िрдП рдпрджि рд╕्рдеिрд░ [A] рдкрд░ [B] рджुрдЧुрдиा рд╣ोрддा рд╣ै, рддो рдЕрднिрдХ्рд░िрдпा рдХी рджрд░ рджुрдЧुрдиी рд╣ोрддी рд╣ै। рдпрджि [A] рддीрди рдЧुрдиा рдПрд╡рдо् [B] рджुрдЧुрдиा рд╣ोрддा рд╣ै, рд╣ै, рдЕрднिрдХ्рд░िрдпा рдХी рджрд░ 6 рдХे рдЧुрдгांрдХ рдж्рд╡ाрд░ा рдмрдв़рддी рд╣ै। рджрд░ рдиिрдпрдо рд╕рдоीрдХрд░рдг рдХी рдЧрдгрдиा рдХीрдЬिрдП।
рдЙрдд्рддрд░:
рдоाрдиा рджрд░ рдиिрдпрдо \(R = k[A]^x[B]^y\) рд╣ै।
1. [B] рджुрдЧुрдиा рдХрд░рдиे рдкрд░ рджрд░ рджुрдЧुрдиी рд╣ोрддी рд╣ै: \([2B]^y \propto 2R \Rightarrow 2^y = 2^1 \Rightarrow y = 1\).
2. [A] рддीрди рдЧुрдиा рдФрд░ [B] рджुрдЧुрдиा рдХрд░рдиे рдкрд░ рджрд░ 6 рдЧुрдиा рд╣ोрддी рд╣ै:
\(6R = k[3A]^x[2B]^1\)
\(6 = 3^x \times 2 \Rightarrow 3^x = 3 \Rightarrow x = 1\).
рджрд░ рдиिрдпрдо: Rate = \(k[A][B]\).
рдк्рд░. реиреж. рдиिрдо्рди рдХो рдЙрд▓्рд▓ेрдЦ рдХिрдП рдЧрдП рдЧुрдгрдзрд░्рдо рдХे рдмрдв़рддे рдХ्рд░рдо рдоें рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеिрдд (arrange) рдХीрдЬिрдП:
(i) \(HOCl, HClO_2, HClO_3, HClO_4\) (рдЕрдо्рд▓ीрдп рд╕ाрдорд░्рде्рдп)
рдЙрдд्рддрд░: \(HOCl < HClO_2 < HClO_3 < HClO_4\)
(ii) MF, MCl, MBr, MI (рдЖрдпрдиिрдХ рд╕ाрдорд░्рде्рдп)
рдЙрдд्рддрд░: \(MI < MBr < MCl < MF\)
(iii) HF, HCl, HBr, HI (рддाрдкीрдп рд╕्рдеिрд░рддा)
рдЙрдд्рддрд░: \(HI < HBr < HCl < HF\)
рдк्рд░. реирез. рд╡ोрд▓्рдл-рдХिрд╢्рдирд░ (Wolf-Kishner) рдЕрдкрдЪрдпрди рдЕрднिрдХ्рд░िрдпा рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдХीрдЬिрдП। рдПрдеेрдиॉрдЗрд▓ рдХ्рд▓ोрд░ाрдЗрдб рдПрд╡рдо् рдбाрдЗрдоिрдеाрдЗрд▓ рдХैрдбрдоिрдпрдо рдХे рдЙрдкрдпोрдЧ рдж्рд╡ाрд░ा рдк्рд░ोрдкेрдиॉрди рдХा рдиिрд░्рдоाрдг рд▓िрдЦिрдП।
рдЙрдд्рддрд░:
рд╡ोрд▓्рдл-рдХिрд╢्рдирд░ рдЕрдкрдЪрдпрди: рдПрд▓्рдбिрд╣ाрдЗрдб рдпा рдХीрдЯोрди рдХो рд╣ाрдЗрдб्рд░ाрдЬीрди (\(NH_2NH_2\)) рдФрд░ KOH рдХे рд╕ाрде рдЙрдЪ्рдЪ рдХ्рд╡рдердиांрдХ рд╡ाрд▓े рд╡िрд▓ाрдпрдХ (рдЬैрд╕े рдПрдеिрд▓ीрди рдЧ्рд▓ाрдЗрдХॉрд▓) рдоें рдЧрд░्рдо рдХрд░рдиे рдкрд░ рдХाрд░्рдмोрдиिрд▓ рд╕рдоूрд╣ (\(>C=O\)) рдХा рдоेрдеिрд▓ीрди рд╕рдоूрд╣ (\(>CH_2\)) рдоें рдЕрдкрдЪрдпрди рд╣ो рдЬाрддा рд╣ै।
рдк्рд░ोрдкेрдиॉрди рдиिрд░्рдоाрдг:
\(2CH_3COCl + (CH_3)_2Cd \longrightarrow 2CH_3-CO-CH_3 + CdCl_2\)
(рдПрдеेрдиॉрдЗрд▓ рдХ्рд▓ोрд░ाрдЗрдб + рдбाрдЗрдоिрдеाрдЗрд▓ рдХैрдбрдоिрдпрдо \(\rightarrow\) рдПрд╕ीрдЯोрди)
рдк्рд░. реиреи. рдЙрдкрд╕рд╣рд╕ंрдпोрдЬрдХ рд╕ंрдХुрд▓ рдХे рд▓िрдП рд╡рд░्рдирд░ рд╕िрдж्рдзांрдд рдХी рдоाрди्рдпрддाрдПँ рд▓िрдЦिрдП। рд╖рдЯ्рджрди्рддुрдХ рд▓िрдЧैंрдб рдХा рдиाрдо рд▓िрдЦिрдП।
рдЙрдд्рддрд░:
рд╡рд░्рдирд░ рд╕िрдж्рдзांрдд рдХी рдоाрди्рдпрддाрдПँ: рдзाрддुрдУं рдоें рджो рдк्рд░рдХाрд░ рдХी рд╕ंрдпोрдЬрдХрддाрдПँ рд╣ोрддी рд╣ैं - рдк्рд░ाрдердоिрдХ (рдЖрдпрдиिрдХ, рдСрдХ्рд╕ीрдХрд░рдг рдЕрд╡рд╕्рдеा) рдФрд░ рдж्рд╡िрддीрдпрдХ (рдЕрди-рдЖрдпрдиिрдХ, рдЙрдкрд╕рд╣рд╕ंрдпोрдЬрди рд╕ंрдЦ्рдпा)। рдж्рд╡िрддीрдпрдХ рд╕ंрдпोрдЬрдХрддा рджिрд╢ाрдд्рдордХ рд╣ोрддी рд╣ै рдФрд░ рдЬ्рдпाрдоिрддि рдиिрд░्рдзाрд░िрдд рдХрд░рддी рд╣ै।
рд╖рдЯ्рджрди्рддुрдХ рд▓िрдЧैंрдб: EDTA (рдПрдеिрд▓ीрди рдбाрдпрдоीрди рдЯेрдЯ्рд░ाрдПрд╕ीрдЯेрдЯ)।
рдк्рд░. реирей. рд╡िрдж्рдпुрдд рд░ाрд╕ाрдпрдиिрдХ рд╢्рд░ेрдгी рдХो рдкрд░िрднाрд╖िрдд рдХीрдЬिрдП рдПрд╡рдо् рдЙрд╕рдХी рджो рдЙрдкрдпोрдЧिрддाрдПँ рд▓िрдЦिрдП।
рдЙрдд्рддрд░:
рдкрд░िрднाрд╖ा: рддрдд्рд╡ों (рдпा рдЗрд▓ेрдХ्рдЯ्рд░ोрдбों) рдХो рдЙрдирдХे рдоाрдирдХ рдЕрдкрдЪрдпрди рд╡िрднрд╡ (Standard Reduction Potential) рдХे рдмрдв़рддे рдпा рдШрдЯрддे рдХ्рд░рдо рдоें рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеिрдд рдХрд░рдиे рдкрд░ рдк्рд░ाрдк्рдд рд╢्рд░ेрдгी рдХो рд╡िрдж्рдпुрдд рд░ाрд╕ाрдпрдиिрдХ рд╢्рд░ेрдгी рдХрд╣рддे рд╣ैं।
рдЙрдкрдпोрдЧिрддाрдПँ: 1. рдСрдХ्рд╕ीрдХाрд░рдХ рдФрд░ рдЕрдкрдЪाрдпрдХ рдХ्рд╖рдорддा рдХी рддुрд▓рдиा рдХрд░рдиा। 2. рд░ेрдбॉрдХ्рд╕ рдЕрднिрдХ्рд░िрдпा рдХी рд╕्рд╡рддःрдк्рд░рд╡рд░्рддिрддा (spontaneity) рдХी рднрд╡िрд╖्рдпрд╡ाрдгी рдХрд░рдиा।
рдк्рд░. реирек. рдиिрдо्рди рдЕрднिрдХ्рд░िрдпा рдоें ‘A’, ‘B’ рддрдеा ‘C’ рдкрд╣рдЪाрдиिрдП рдПрд╡рдо् рд░ाрд╕ाрдпрдиिрдХ рдЕрднिрдХ्рд░िрдпा рдкुрдиः рд▓िрдЦिрдП:
\(CH_3CH_2OH \xrightarrow[\text{Red P}]{Br_2} A \xrightarrow{KCN \, alc} B \xrightarrow{LiAlH_4 / \text{Ether}} C\)
рдЙрдд्рддрд░:
A = \(CH_3CH_2Br\) (рдПрдеिрд▓ рдм्рд░ोрдоाрдЗрдб)
B = \(CH_3CH_2CN\) (рдПрдеिрд▓ рд╕ाрдЗрдиाрдЗрдб)
C = \(CH_3CH_2CH_2NH_2\) (рдк्рд░ोрдкिрд▓ рдПрдоीрди)
рдк्рд░. реирел. рдм्рд░рди्рд╕्рдЯेрдб-рд▓ॉрд░ी рд╕िрдж्рдзांрдд рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдЕрдо्рд▓ рддрдеा рдХ्рд╖ाрд░ рдХी рдкрд░िрднाрд╖ा рд▓िрдЦिрдП। pH рдПрд╡рдо् pOH рдХे рдордз्рдп рд╕ंрдмंрдз рд╕्рдеाрдкिрдд рдХीрдЬिрдП।
рдЙрдд्рддрд░:
рдм्рд░рди्рд╕्рдЯेрдб-рд▓ॉрд░ी рдкрд░िрднाрд╖ा:
рдЕрдо्рд▓: рдк्рд░ोрдЯॉрди ($H^+$) рджाрддा।
рдХ्рд╖ाрд░ (Base): рдк्рд░ोрдЯॉрди рдЧ्рд░ाрд╣ी।
рд╕ंрдмंрдз: \(K_w = [H^+][OH^-] = 10^{-14}\).
рджोрдиों рддрд░рдл рдЛрдгाрдд्рдордХ рд▓ॉрдЧ рд▓ेрдиे рдкрд░: \(pH + pOH = 14\).
рдк्рд░. реирем. рдХ्рд░ोрдоाрдЗрдЯ рдЕрдпрд╕्рдХ рд╕े рдкोрдЯैрд╢िрдпрдо рдбाрдЗрдХ्рд░ोрдоेрдЯ рдХी рдиिрд░्рдоाрдгрд╡िрдзि рд▓िрдЦिрдП।
рдЙрдд्рддрд░:
- рдХ्рд░ोрдоाрдЗрдЯ рдЕрдпрд╕्рдХ (\(FeCr_2O_4\)) рдХा рд╕ोрдбिрдпрдо рдХाрд░्рдмोрдиेрдЯ рдХे рд╕ाрде рд╡ाрдпु рдоें рднрд░्рдЬрди (Roasting) рдХрд░рдХे рд╕ोрдбिрдпрдо рдХ्рд░ोрдоेрдЯ рдк्рд░ाрдк्рдд рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै।
- рд╕ोрдбिрдпрдо рдХ्рд░ोрдоेрдЯ рдХा рдЕрдо्рд▓ीрдХрд░рдг рдХрд░рдХे рд╕ोрдбिрдпрдо рдбाрдЗрдХ्рд░ोрдоेрдЯ рдк्рд░ाрдк्рдд рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै।
- рд╕ोрдбिрдпрдо рдбाрдЗрдХ्рд░ोрдоेрдЯ рдХी KCl рдХे рд╕ाрде рдЕрднिрдХ्рд░िрдпा рдХрд░рдХे \(K_2Cr_2O_7\) рдХे рдХ्рд░िрд╕्рдЯрд▓ рдк्рд░ाрдк्рдд рдХिрдП рдЬाрддे рд╣ैं।
рд╡िрднाрдЧ - рдб (SECTION - D)
рдиिрдо्рдирд▓िрдЦिрдд рдк्рд░рд╢्рдиों рдоें рд╕े рдХिрди्рд╣ीं рддीрди рдк्рд░рд╢्рдиों рдХे рдЙрдд्рддрд░ рджीрдЬिрдП : [резреи рдЕंрдХ]
рдк्рд░. реирен. рдиिрдо्рдирд▓िрдЦिрдд рдХो рдкрд░िрд╡рд░्рддिрдд рдХीрдЬिрдП:
(i) рдРрд╕िрдЯैрд▓्рдбिрд╣ाрдЗрдб рдХो рдЖрдЗрд╕ोрдк्рд░ोрдкिрд▓ рдЕрд▓्рдХोрд╣рд▓ рдоें
(ii) рдХ्рдпूрдоिрди рдХो рдлिрдиॉрд▓ рдоें
(iii) рдПрдиीрд╕ोрд▓ рдХो рдлिрдиॉрд▓ рдоें
рдиिрдпॉрди рдХे рджो рдЙрдкрдпोрдЧ рд▓िрдЦिрдП।
рдЙрдд्рддрд░:
рдкрд░िрд╡рд░्рддрди:
(i) рдРрд╕िрдЯैрд▓्рдбिрд╣ाрдЗрдб + \(CH_3MgBr \xrightarrow{H_2O} CH_3-CH(OH)-CH_3\) (рдЖрдЗрд╕ोрдк्рд░ोрдкिрд▓ рдЕрд▓्рдХोрд╣рд▓)।
(ii) рдХ्рдпूрдоिрди \(\xrightarrow{O_2}\) рдХ्рдпूрдоिрди рд╣ाрдЗрдб्рд░ोрдкрд░ॉрдХ्рд╕ाрдЗрдб \(\xrightarrow{H^+}\) рдлिрдиॉрд▓ + рдПрд╕ीрдЯोрди।
(iii) рдПрдиीрд╕ोрд▓ + \(HI \longrightarrow\) рдлिрдиॉрд▓ + рдоेрдеिрд▓ рдЖрдпोрдбाрдЗрдб।
рдиिрдпॉрди рдХे рдЙрдкрдпोрдЧ: 1. рд╡िрд╕рд░्рдЬрди рд▓ैंрдк рдФрд░ рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрди рд╕ंрдХेрддों (Neon signs) рдоें। 2. рд╡рдирд╕्рдкрддि рдЙрдж्рдпाрди (Botanical gardens) рдоें।
рдк्рд░. реирео. рдкрд░िрднाрд╖ा рд▓िрдЦिрдП :
(i) рд╡िрд╕्рддृрдд рд╡ рдЧрд╣рди рдЧुрдгрдзрд░्рдо (Extensive and Intensive Properties)
(ii) рд╕рдорджाрдмी рд╡ рд░ूрдж्рдзोрд╖्рдо рдк्рд░рдХ्рд░рдо (Isobaric and Adiabatic processes)
рд╡िрдХрд░ (enzymes) рдХ्рдпा рд╣ैं?
рдЯ्рд░ांрд╕рдпूрд░ेрдиिрдпрдо рддрдд्рдд्рд╡ों рдХी рдкрд░рдоाрдгु рд╕ंрдЦ्рдпा рд▓िрдЦिрдП।
рдЙрдд्рддрд░:
рдкрд░िрднाрд╖ा:
(i) рд╡िрд╕्рддृрдд: рдж्рд░рд╡्рдп рдХी рдоाрдд्рд░ा рдкрд░ рдиिрд░्рднрд░ рдЧुрдгрдзрд░्рдо (рдЬैрд╕े рдж्рд░рд╡्рдпрдоाрди)। рдЧрд╣рди: рдоाрдд्рд░ा рдкрд░ рдиिрд░्рднрд░ рди рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓े рдЧुрдгрдзрд░्рдо (рдЬैрд╕े рддाрдкрдоाрди)।
(ii) рд╕рдорджाрдмी: рд╕्рдеिрд░ рджाрдм рдкрд░ рд╣ोрдиे рд╡ाрд▓ा рдк्рд░рдХ्рд░рдо (\(\Delta P = 0\))। рд░ूрдж्рдзोрд╖्рдо: рдКрд╖्рдоा рдХा рдЖрджाрди-рдк्рд░рджाрди рди рд╣ोрдиे рд╡ाрд▓ा рдк्рд░рдХ्рд░рдо (\(q = 0\))।
рд╡िрдХрд░ (Enzymes): рдЬीрд╡िрдд рдЬीрд╡ों рдоें рдЬैрд╡ рд░ाрд╕ाрдпрдиिрдХ рдЕрднिрдХ्рд░िрдпाрдУं рдХो рдЙрдд्рдк्рд░ेрд░िрдд рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓े рдЬैрд╡िрдХ рдЙрдд्рдк्рд░ेрд░рдХ (рдк्рд░ोрдЯीрди)।
рдЯ्рд░ांрд╕рдпूрд░ेрдиिрдпрдо рддрдд्рд╡: рдкрд░рдоाрдгु рдХ्рд░рдоांрдХ 92 (рдпूрд░ेрдиिрдпрдо) рд╕े рдЕрдзिрдХ рд╡ाрд▓े рддрдд्рд╡।
рдк्рд░. реиреп. рдХिрд╕ी рдаोрд╕ рддрдд्рдд्рд╡ рдХे рдШрдиीрдп рдЬाрд▓рдХ рдХे рдк्рд░рдХाрд░ рдХा рдЕрдиुрдоाрди рдиिрдХाрд▓िрдП рдЬिрд╕рдХे рд╕िрд░े рдХी рд▓ंрдмाрдИ 400 pm рдПрд╡рдо् рдШрдирдд्рд╡ 6.25 g/ml рд╣ै। (рддрдд्рдд्рд╡ рдХा рдкрд░рдоाрдгु рдж्рд░рд╡्рдпрдоाрди = 60)
рдиैрдиोрд╡िрдЬ्рдЮाрди рдХो рдкрд░िрднाрд╖िрдд рдХीрдЬिрдП।
рдкॉрд▓ीрдПрдХ्рд░िрд▓ोрдиाрдЗрдЯ्рд░ाрдЗрд▓ рдХे рдиिрд░्рдоाрдг рдХे рд▓िрдП рд░ाрд╕ाрдпрдиिрдХ рдХ्рд░िрдпा рд▓िрдЦिрдП।
рдЙрдд्рддрд░:
рдЧрдгрдиा: \(n = \frac{\rho \cdot a^3 \cdot N_A}{M}\).
\(n = \frac{6.25 \times (4 \times 10^{-8})^3 \times 6.022 \times 10^{23}}{60} \approx 4\).
рдЕрддः, рдпрд╣ рдлрд▓рдХ рдХेंрдж्рд░िрдд рдШрдиीрдп (FCC) рдЬाрд▓рдХ рд╣ै।
рдиैрдиोрд╡िрдЬ्рдЮाрди: рдиैрдиोрдоीрдЯрд░ рдкैрдоाрдиे (1-100 nm) рдкрд░ рд╕ाрдордЧ्рд░ी рдХे рдЕрдз्рдпрдпрди рдФрд░ рд╣ेрд░рдлेрд░ рдХो рдиैрдиोрд╡िрдЬ्рдЮाрди рдХрд╣рддे рд╣ैं।
рдкॉрд▓ीрдПрдХ्рд░िрд▓ोрдиाрдЗрдЯ्рд░ाрдЗрд▓: \(n \, CH_2=CH(CN) \rightarrow [-CH_2-CH(CN)-]_n\).
рдк्рд░. рейреж. рдк्рд░рдердо рдХोрдЯि рдЕрднिрдХ्рд░िрдпा рдХे рд▓िрдП рдЕрд░्рдж्рдз рдЖрдпुрдХाрд▓ рдПрд╡рдо् рджрд░ рд╕्рдеिрд░ांрдХ рдХे рдмीрдЪ рд╕ंрдмंрдз рд╡्рдпुрдд्рдкрди्рди рдХीрдЬिрдП।
рд╕ीрд╕ा рд╕ंрдЪाрдпрдХ (accumulator) рдХे рдиिрд░्рд╡рд╣рди (discharging) рдХे рджौрд░ाрди рдХुрд▓ (net) рд╕ेрд▓ рдЕрднिрдХ्рд░िрдпा рд▓िрдЦिрдП।
рдкैрд░ॉрдХ्рд╕ीрдоोрдиोрд╕рд▓्рдл्рдпूрд░िрдХ рдЕрдо्рд▓ рдХी рд╕ंрд░рдЪрдиा рдмрдиाрдЗрдП।
рдЙрдд्рддрд░:
рд╕ंрдмंрдз: \(t_{1/2} = \frac{0.693}{k}\).
рдЕрднिрдХ्рд░िрдпा (Discharging):
\(Pb(s) + PbO_2(s) + 2H_2SO_4(aq) \longrightarrow 2PbSO_4(s) + 2H_2O(l)\)
рд╕ंрд░рдЪрдиा (Caro's acid): \(H_2SO_5\) (рдЗрд╕рдоें рдПрдХ -O-O- рдкेрд░ोрдХ्рд╕ाрдЗрдб рдмंрдз рд╣ोрддा рд╣ै)।
рдк्рд░. рейрез. рдиिрдо्рдирд▓िрдЦिрдд рд╕ंрдХुрд▓ рдХे рдЕрдпुрдЧ्рдоिрдд рдЗрд▓ेрдХ्рдЯ्рд░ॉрди рдХी рд╕ंрдЦ्рдпा рдПрд╡рдо् рдЬ्рдпाрдоिрддि (Geometry) рдХा рдЙрд▓्рд▓ेрдЦ рдХीрдЬिрдП:
(i) \([Ni(Cl)_4]^{2-}\) (ii) \([Ni(CN)_4]^{2-}\)
рдиिрдо्рдирд▓िрдЦिрдд рдХो рдкрд░िрд╡рд░्рддिрдд рдХीрдЬिрдП:
(рдЕ) рдЗрдеेрди рдиाрдЗрдЯ्рд░ाрдЗрд▓ рдХो рдЗрдеेрдирд▓ рдоें
(рдм) рд╕ाрдЗрдХ्рд▓ोрд╣ेрдХ्рд╕ेрди рдХो рдПрдбिрдкिрдХ рдЕрдо्рд▓ рдоें
рдЙрдд्рддрд░:
рд╕ंрдХुрд▓:
(i) \([Ni(Cl)_4]^{2-}\): рдЪрддुрд╖्рдлрд▓рдХीрдп (Tetrahedral), 2 рдЕрдпुрдЧ्рдоिрдд рдЗрд▓ेрдХ्рдЯ्рд░ॉрди (рдЕрдиुрдЪुंрдмрдХीрдп)।
(ii) \([Ni(CN)_4]^{2-}\): рд╡рд░्рдЧ рд╕рдорддрд▓ीрдп (Square Planar), 0 рдЕрдпुрдЧ्рдоिрдд рдЗрд▓ेрдХ्рдЯ्рд░ॉрди (рдк्рд░рддिрдЪुंрдмрдХीрдп)।
рдкрд░िрд╡рд░्рддрди:
(рдЕ) рд╕्рдЯीрдлрди рдЕрднिрдХ्рд░िрдпा рдж्рд╡ाрд░ा।
(рдм) рдСрдХ्рд╕ीрдХрд░рдг (\(KMnO_4\) рдпा \(HNO_3\) рдж्рд╡ाрд░ा)।
No comments:
Post a Comment