HSC Commerce Mathematics & Statistics 2025 Board Exam Question Paper Solution Hindi Medium

--- START OF FILE Paste January 28, 2026 - 7:28AM ---

рдЧрдгिрдд рдФрд░ рд╕ांрдЦ्рдпिрдХी (рд╡ाрдгिрдЬ्рдп) - 2025 рдмोрд░्рдб рдкेрдкрд░ рд╕рдоाрдзाрди

рдкेрдкрд░ рдХोрдб: J-318 | рдЕрдзिрдХрддрдо рдЕंрдХ: 80 | рд╕рдордп: 3 рдШंрдЯे

рд╡िрднाрдЧ - рез (SECTION - I)

рдк्рд░. рез. (рдЕ) рдиिрдо्рдирд▓िрдЦिрдд рдмрд╣ुрд╡िрдХрд▓्рдкीрдп рдк्рд░рд╢्рдиों рдХे рд╡िрдХрд▓्рдкों рдоें рд╕े рд╕рд╣ी рд╡िрдХрд▓्рдк рдЪुрдирдХрд░ рд▓िрдЦिрдП (рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рез рдЕंрдХ):

(i) рдпрджि \(p\): рд╡рд╣ рдмुрдж्рдзिрдоाрди рд╣ै, \(q\): рд╡рд╣ рдмрд▓рд╡ाрди рд╣ै। рддрдм "рдпрд╣ рдЧрд▓рдд рд╣ै рдХि рд╡рд╣ рдмुрдж्рдзिрдоाрди рдпा рдмрд▓рд╡ाрди рд╣ै" рдХрдерди рдХा рдк्рд░рддीрдХाрдд्рдордХ рд░ूрдк _____ рд╣ै।

  • (рдЕ) \(\sim p \lor \sim q\)
  • (рдм) \(\sim (p \land q)\)
  • (рдХ) \(\sim (p \lor q)\)
  • (рдб) \(p \lor \sim q\)
рдЙрдд्рддрд░: (рдХ) \(\sim (p \lor q)\)
рд╕्рдкрд╖्рдЯीрдХрд░рдг: "рдмुрдж्рдзिрдоाрди рдпा рдмрд▓рд╡ाрди" \(p \lor q\) рд╣ै। "рдпрд╣ рдЧрд▓рдд рд╣ै рдХि" рдХा рдЕрд░्рде рдиिрд╖ेрдз (Negation) рд╣ै। рдЕрддः \(\sim (p \lor q)\)।

(ii) \(\int (x + \frac{1}{x})^3 dx =\)

  • (рдЕ) \(\frac{1}{4}(x + \frac{1}{x})^4 + c\)
  • (рдм) \(\frac{x^4}{4} + \frac{3x^2}{2} + 3\log x - \frac{1}{2x^2} + c\)
  • (рдХ) \(\frac{x^4}{4} + \frac{3x^2}{2} + 3\log x + \frac{1}{x^2} + c\)
  • (рдб) \((x - x^{-1})^3 + c\)
рдЙрдд्рддрд░: (рдм)
рд╣рд▓: \((x + x^{-1})^3 = x^3 + 3x + \frac{3}{x} + x^{-3}\) рдХा рд╡िрд╕्рддाрд░ рдХрд░ें।
рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рдкрдж рдХा рд╕рдоाрдХрд▓рди рдХрд░ें: \(\frac{x^4}{4} + \frac{3x^2}{2} + 3\log|x| + \frac{x^{-2}}{-2} + c\)।

(iii) \(\int_{2}^{7} \frac{\sqrt{x}}{\sqrt{x} + \sqrt{9-x}} dx =\)

  • (рдЕ) \(\frac{7}{2}\)
  • (рдм) \(\frac{5}{2}\)
  • (рдХ) 7
  • (рдб) 2
рдЙрдд्рддрд░: (рдм) \(\frac{5}{2}\)
рд╣рд▓: рдЧुрдгрдзрд░्рдо \(\int_a^b f(x)dx = \int_a^b f(a+b-x)dx\) рдХा рдЙрдкрдпोрдЧ рдХрд░рдиे рдкрд░। рд╕рдоाрдХрд▓рди \(I = \frac{b-a}{2} = \frac{7-2}{2} = \frac{5}{2}\)।

(iv) рд╡рдХ्рд░ \(y = x^2\) рдФрд░ рд░ेрдЦा \(y = 4\) рд╕े рдмрдж्рдз рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХा рдХ्рд╖ेрдд्рд░рдлрд▓ _____ рд╣ै।

  • (рдЕ) \(\frac{32}{3}\) рд╡рд░्рдЧ рдЗрдХाрдЗрдпाँ
  • (рдм) \(\frac{64}{3}\) рд╡рд░्рдЧ рдЗрдХाрдЗрдпाँ
  • (рдХ) \(\frac{16}{3}\) рд╡рд░्рдЧ рдЗрдХाрдЗрдпाँ
  • (рдб) 64 рд╡рд░्рдЧ рдЗрдХाрдЗрдпाँ
рдЙрдд्рддрд░: (рдЕ) \(\frac{32}{3}\) рд╡рд░्рдЧ рдЗрдХाрдЗрдпाँ
рд╣рд▓: рдХ्рд╖ेрдд्рд░рдлрд▓ \(= 2 \int_{0}^{2} (4 - x^2) dx = 2 [4x - \frac{x^3}{3}]_0^2 = 2(8 - \frac{8}{3}) = \frac{32}{3}\)।

(v) рдЕрд╡рдХрд▓ рд╕рдоीрдХрд░рдг \((\frac{d^2y}{dx^2})^2 + (\frac{dy}{dx})^2 = a^x\) рдХा рдХ्рд░рдо (order) рдФрд░ рдШाрдд (degree) рдХ्рд░рдорд╢ः _____ рд╣ै।

  • (рдЕ) 1, 1
  • (рдм) 1, 2
  • (рдХ) 2, 2
  • (рдб) 2, 1
рдЙрдд्рддрд░: (рдХ) 2, 2

(vi) рдЕрд╡рдХрд▓ рд╕рдоीрдХрд░рдг \(\frac{dy}{dx} + \frac{y}{x} = x^3 - 3\) рдХा рд╕рдоाрдХрд▓рди рдХाрд░рдХ (integrating factor) _____ рд╣ै।

  • (рдЕ) \(\log x\)
  • (рдм) \(e^x\)
  • (рдХ) \(\frac{1}{x}\)
  • (рдб) \(x\)
рдЙрдд्рддрд░: (рдб) \(x\)
рд╣рд▓: I.F. \(= e^{\int \frac{1}{x} dx} = e^{\log x} = x\)।

рдк्рд░. рез. (рдм) рдиिрдо्рдирд▓िрдЦिрдд рдХрдерди рд╕рдд्рдп рд╣ैं рдпा рдЕрд╕рдд्рдп, рд▓िрдЦिрдП (рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рез рдЕंрдХ):

(i) рдпрджि \(A\) рдПрдХ рдЖрд╡्рдпूрд╣ рдФрд░ \(K\) рдПрдХ рд╕्рдеिрд░ांрдХ рд╣ै, рддрдм \((KA)^T = K A^T\)।

рдЙрдд्рддрд░: рд╕рдд्рдп (True)

(ii) \(\int \log x dx = x \log x + x + c\)।

рдЙрдд्рддрд░: рдЕрд╕рдд्рдп (False) (рд╕рд╣ी рд╕ूрдд्рд░ \(x \log x - x + c\) рд╣ै)।

(iii) \(bx + ay = ab\) рд╕े рдЕрдиिрдпंрдд्рд░िрдд (рдордирдоाрдиा) рд╕्рдеिрд░ांрдХ рдХो рд╣рдЯाрдХрд░ рдк्рд░ाрдк्рдд рдЕрд╡рдХрд▓ рд╕рдоीрдХрд░рдг \(\frac{d^2y}{dx^2} = 0\) рд╣ै।

рдЙрдд्рддрд░: рд╕рдд्рдп (True)

рдк्рд░. рез. (рдХ) рдиिрдо्рдирд▓िрдЦिрдд рд░िрдХ्рдд рд╕्рдеाрдиों рдХी рдкूрд░्рддि рдХीрдЬिрдП (рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рез рдЕंрдХ):

(i) рдФрд╕рдд рд░ाрдЬрд╕्рд╡ \(R_A = 50\) рд╣ै рдФрд░ рдоाँрдЧ рдХी рд▓ोрдЪ \(\eta = 5\) рд╣ै рддो рд╕ीрдоांрдд рд░ाрдЬрд╕्рд╡ \(R_M\) _____ рд╣ै।

рдЙрдд्рддрд░: 40
(\(R_M = R_A(1 - \frac{1}{\eta}) = 50(1 - \frac{1}{5}) = 40\))

(ii) \(\int e^x (\frac{1}{x} - \frac{1}{x^2}) dx = \) _____ \(+ c\)

рдЙрдд्рддрд░: \(\frac{e^x}{x}\)

(iii) рдпрджि \(f'(x) = x^2 + 5\) рдФрд░ \(f(0) = -1\) рддрдм \(f(x) = \) _____.

рдЙрдд्рддрд░: \(\frac{x^3}{3} + 5x - 1\)

рдк्рд░. реи. (рдЕ) рдиिрдо्рдирд▓िрдЦिрдд рдоें рд╕े рдХिрди्рд╣ीं рджो рдЙрдкрдк्рд░рд╢्рдиों рдХो рд╣рд▓ рдХीрдЬिрдП (рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рей рдЕंрдХ):

(i) рдХрдерди "рдпрджि рдХोрдИ рдд्рд░िрднुрдЬ рд╕рдордмाрд╣ु рд╣ै рддो рд╡рд╣ рд╕рдордХोрдгीрдп рд╣ै" рд╡िрдзाрди рдХा рд╡िрд▓ोрдо (converse), рдк्рд░рддिрд▓ोрдо (inverse) рддрдеा рд╡ैрдзрдо्рдп (contrapositive) рд▓िрдЦिрдП।

рдоाрдиा \(p\): рдд्рд░िрднुрдЬ рд╕рдордмाрд╣ु рд╣ै, \(q\): рдд्рд░िрднुрдЬ рд╕рдордХोрдгीрдп рд╣ै।
рдХрдерди: \(p \rightarrow q\)
рд╡िрд▓ोрдо (Converse) (\(q \rightarrow p\)): рдпрджि рдХोрдИ рдд्рд░िрднुрдЬ рд╕рдордХोрдгीрдп рд╣ै рддो рд╡рд╣ рд╕рдордмाрд╣ु рд╣ै।
рдк्рд░рддिрд▓ोрдо (Inverse) (\(\sim p \rightarrow \sim q\)): рдпрджि рдХोрдИ рдд्рд░िрднुрдЬ рд╕рдордмाрд╣ु рдирд╣ीं рд╣ै рддो рд╡рд╣ рд╕рдордХोрдгीрдп рдирд╣ीं рд╣ै।
рд╡ैрдзрдо्рдп (Contrapositive) (\(\sim q \rightarrow \sim p\)): рдпрджि рдХोрдИ рдд्рд░िрднुрдЬ рд╕рдордХोрдгीрдп рдирд╣ीं рд╣ै рддो рд╡рд╣ рд╕рдордмाрд╣ु рдирд╣ीं рд╣ै।

(ii) рдпрджि \(\left\{ 5 \begin{bmatrix} 0 & 1 \\ 1 & 0 \\ 1 & 1 \end{bmatrix} - 3 \begin{bmatrix} 2 & 1 \\ 3 & -2 \\ 1 & 3 \end{bmatrix} \right\} \begin{bmatrix} 2 \\ 1 \end{bmatrix} = \begin{bmatrix} x-1 \\ y+1 \\ 2z \end{bmatrix}\) рддो \(x, y, z\) рдЬ्рдЮाрдд рдХीрдЬिрдП।

\(5A = \begin{bmatrix} 0 & 5 \\ 5 & 0 \\ 5 & 5 \end{bmatrix}, \quad 3B = \begin{bmatrix} 6 & 3 \\ 9 & -6 \\ 3 & 9 \end{bmatrix}\)
\(5A - 3B = \begin{bmatrix} -6 & 2 \\ -4 & 6 \\ 2 & -4 \end{bmatrix}\)
\(\begin{bmatrix} 2 \\ 1 \end{bmatrix}\) рд╕े рдЧुрдгा рдХрд░рдиे рдкрд░:
\(\begin{bmatrix} -6(2) + 2(1) \\ -4(2) + 6(1) \\ 2(2) + (-4)(1) \end{bmatrix} = \begin{bmatrix} -10 \\ -2 \\ 0 \end{bmatrix}\)
RHS рд╕े рддुрд▓рдиा рдХрд░рдиे рдкрд░:
\(x - 1 = -10 \Rightarrow x = -9\)
\(y + 1 = -2 \Rightarrow y = -3\)
\(2z = 0 \Rightarrow z = 0\)

(iii) рдоूрд▓्рдпांрдХрди рдХीрдЬिрдП: \(\int \frac{1}{x(x^6+1)} dx\)

рдЕंрд╢ рдФрд░ рд╣рд░ рдХो \(x^5\) рд╕े рдЧुрдгा рдХрд░рдиे рдкрд░: \(\int \frac{x^5}{x^6(x^6+1)} dx\)
рдоाрдиा \(x^6 = t \Rightarrow 6x^5 dx = dt\)
\(I = \frac{1}{6} \int \frac{dt}{t(t+1)} = \frac{1}{6} \int (\frac{1}{t} - \frac{1}{t+1}) dt\)
\(I = \frac{1}{6} (\log|t| - \log|t+1|) + c = \frac{1}{6} \log|\frac{x^6}{x^6+1}| + c\)

рдк्рд░. реи. (рдм) рдиिрдо्рдирд▓िрдЦिрдд рдоें рд╕े рдХिрди्рд╣ीं рджो рдЙрдкрдк्рд░рд╢्рдиों рдХो рд╣рд▓ рдХीрдЬिрдП (рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рек рдЕंрдХ):

(i) рдиिрдо्рдирд▓िрдЦिрдд рд╕рдоीрдХрд░рдгों рдХो рдк्рд░рддिрд▓ोрдо рд╡िрдзि (method of inversion) рд╕े рд╣рд▓ рдХीрдЬिрдП:
\(2x - y + z = 1\)
\(x + 2y + 3z = 8\)
\(3x + y - 4z = 1\)

рд╣рд▓:
рджिрдП рдЧрдП рд╕рдоीрдХрд░рдгों рдХो рдЖрд╡्рдпूрд╣ рд░ूрдк \(AX = B\) рдоें рд▓िрдЦा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै, рдЬрд╣ाँ
\(A = \begin{bmatrix} 2 & -1 & 1 \\ 1 & 2 & 3 \\ 3 & 1 & -4 \end{bmatrix}, \quad X = \begin{bmatrix} x \\ y \\ z \end{bmatrix}, \quad B = \begin{bmatrix} 1 \\ 8 \\ 1 \end{bmatrix}\)

рдЪрд░рдг 1: A рдХा рд╕ाрд░рдгिрдХ (\(|A|\)) рдЬ्рдЮाрдд рдХрд░ें
\(|A| = 2(-8 - 3) - (-1)(-4 - 9) + 1(1 - 6)\)
\(|A| = 2(-11) + 1(-13) + 1(-5)\)
\(|A| = -22 - 13 - 5 = -40 \neq 0\)
рдЪूंрдХि \(|A| \neq 0\), рдЗрд╕рд▓िрдП \(A^{-1}\) рдХा рдЕрд╕्рддिрдд्рд╡ рд╣ै।

рдЪрд░рдг 2: рд╕рд╣рдЦंрдбों (Cofactors) рдХा рдЖрд╡्рдпूрд╣ рдЬ्рдЮाрдд рдХрд░ें
\(A_{11} = -11, \quad A_{12} = 13, \quad A_{13} = -5\)
\(A_{21} = -3, \quad A_{22} = -11, \quad A_{23} = -5\)
\(A_{31} = -5, \quad A_{32} = -5, \quad A_{33} = 5\)

рд╕рд╣рдЦंрдб рдЖрд╡्рдпूрд╣ \(C = \begin{bmatrix} -11 & 13 & -5 \\ -3 & -11 & -5 \\ -5 & -5 & 5 \end{bmatrix}\)
\(\text{adj } A = C^T = \begin{bmatrix} -11 & -3 & -5 \\ 13 & -11 & -5 \\ -5 & -5 & 5 \end{bmatrix}\)

рдЪрд░рдг 3: \(X = A^{-1}B\) рдХा рдЙрдкрдпोрдЧ рдХрд░рдХे X рдЬ्рдЮाрдд рдХрд░ें
\(X = \frac{1}{|A|} (\text{adj } A) B\)
\(X = \frac{1}{-40} \begin{bmatrix} -11 & -3 & -5 \\ 13 & -11 & -5 \\ -5 & -5 & 5 \end{bmatrix} \begin{bmatrix} 1 \\ 8 \\ 1 \end{bmatrix}\)
\(X = \frac{1}{-40} \begin{bmatrix} -11(1) -3(8) -5(1) \\ 13(1) -11(8) -5(1) \\ -5(1) -5(8) + 5(1) \end{bmatrix}\)
\(X = \frac{1}{-40} \begin{bmatrix} -11 - 24 - 5 \\ 13 - 88 - 5 \\ -5 - 40 + 5 \end{bmatrix}\)
\(X = \frac{1}{-40} \begin{bmatrix} -40 \\ -80 \\ -40 \end{bmatrix}\)
\(\begin{bmatrix} x \\ y \\ z \end{bmatrix} = \begin{bmatrix} 1 \\ 2 \\ 1 \end{bmatrix}\)

\(\therefore x = 1, y = 2, z = 1\)

(ii) рдПрдХ рд╡्рдпрдХ्рддि рдХे рд╡्рдпрдп (expenditure) \(E_c\) рдХे рд╕ाрде рдЖрдп (income) \(I\) рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рджी рдЧрдИ рд╣ै: \(E_c = (0.0003)I^2 + (0.075)I\); рдЬрдм \(I = 1000\) рддрдм MPC, MPS, APC рдФрд░ APS рдЬ्рдЮाрдд рдХीрдЬिрдП।

рджिрдпा рдЧрдпा рд╣ै \(I = 1000\).
APC \(= \frac{E_c}{I} = 0.0003I + 0.075\)
\(I=1000\) рдкрд░: APC \(= 0.0003(1000) + 0.075 = 0.3 + 0.075 = 0.375\)
APS \(= 1 - APC = 1 - 0.375 = 0.625\)
MPC \(= \frac{dE_c}{dI} = 0.0006I + 0.075\)
\(I=1000\) рдкрд░: MPC \(= 0.0006(1000) + 0.075 = 0.6 + 0.075 = 0.675\)
MPS \(= 1 - MPC = 1 - 0.675 = 0.325\)

(iii) рдоूрд▓्рдпांрдХрди рдХीрдЬिрдП: \(\int_1^2 \frac{dx}{x^2+6x+5}\)

\(x^2+6x+5 = (x+5)(x+1)\).
рдЖंрд╢िрдХ рднिрди्рди (Partial Fractions): \(\frac{1}{(x+1)(x+5)} = \frac{1}{4}(\frac{1}{x+1} - \frac{1}{x+5})\)
\(I = \frac{1}{4} [\log|x+1| - \log|x+5|]_1^2 = \frac{1}{4} [\log(\frac{x+1}{x+5})]_1^2\)
рдКрдкрд░ी рд╕ीрдоा: \(\log(\frac{3}{7})\), рдиिрдЪрд▓ी рд╕ीрдоा: \(\log(\frac{2}{6}) = \log(\frac{1}{3})\)
\(I = \frac{1}{4} (\log \frac{3}{7} - \log \frac{1}{3}) = \frac{1}{4} \log(\frac{3}{7} \times 3) = \frac{1}{4} \log(\frac{9}{7})\).

рдк्рд░. рей. (рдЕ) рдиिрдо्рдирд▓िрдЦिрдд рдоें рд╕े рдХिрди्рд╣ीं рджो рдЙрдкрдк्рд░рд╢्рдиों рдХो рд╣рд▓ рдХीрдЬिрдП (рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рей рдЕंрдХ):

(i) рдпрджि \(y = (x)^x + (a)^x\) рддрдм \(\frac{dy}{dx}\) рдЬ्рдЮाрдд рдХीрдЬिрдП।

рдоाрдиा \(u = x^x\) рдФрд░ \(v = a^x\).
\(u = x^x \Rightarrow \log u = x \log x \Rightarrow \frac{1}{u}\frac{du}{dx} = 1 + \log x \Rightarrow \frac{du}{dx} = x^x(1+\log x)\)
\(v = a^x \Rightarrow \frac{dv}{dx} = a^x \log a\)
\(\frac{dy}{dx} = x^x(1+\log x) + a^x \log a\)

(ii) рдкрд░рд╡рд▓рдп (parabola) \(y^2 = 25x\) рдПрд╡ं рд░ेрдЦा \(x = 5\) рд╕े рдмрдж्рдз рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХा рдХ्рд╖ेрдд्рд░рдлрд▓ рдЬ्рдЮाрдд рдХीрдЬिрдП।

рдкрд░рд╡рд▓рдп X-рдЕрдХ्рд╖ рдХे рд╕ाрдкेрдХ्рд╖ рд╕рдордоिрдд рд╣ै।
рдХ्рд╖ेрдд्рд░рдлрд▓ \(= 2 \int_0^5 y dx = 2 \int_0^5 5\sqrt{x} dx = 10 \int_0^5 x^{1/2} dx\)
\(= 10 [\frac{x^{3/2}}{3/2}]_0^5 = \frac{20}{3} [5^{3/2}] = \frac{20}{3} (5\sqrt{5}) = \frac{100\sqrt{5}}{3}\) рд╡рд░्рдЧ рдЗрдХाрдЗрдпाँ।

(iii) \(y = Ae^{3x} + Be^{-3x}\) рд╕े рдЕрдиिрдпंрдд्рд░िрдд (рдордирдоाрдиा) рд╕्рдеिрд░ांрдХ рдХो рд╣рдЯाрдХрд░ рдЕрд╡рдХрд▓ рд╕рдоीрдХрд░рдг рдЬ्рдЮाрдд рдХीрдЬिрдП।

\(x\) рдХे рд╕ाрдкेрдХ्рд╖ рдЕрд╡рдХрд▓рди: \(y' = 3Ae^{3x} - 3Be^{-3x}\)
рдкुрдиः рдЕрд╡рдХрд▓рди: \(y'' = 9Ae^{3x} + 9Be^{-3x} = 9(Ae^{3x} + Be^{-3x})\)
\(y'' = 9y \Rightarrow \frac{d^2y}{dx^2} - 9y = 0\)

рдк्рд░. рей. (рдм) рдиिрдо्рдирд▓िрдЦिрдд рдоें рд╕े рдХिрд╕ी рдПрдХ рдЙрдкрдк्рд░рд╢्рди рдХो рд╣рд▓ рдХीрдЬिрдП (рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рек рдЕंрдХ):

(i) рд╕рдд्рдп рддाрд▓िрдХा рдХा рдЙрдкрдпोрдЧ рдХрд░рдХे рд╕рдд्рдпाрдкрди рдХрд░ें :
\(p \lor (q \land r) = (p \lor q) \land (p \lor r)\)

рд╣рд▓:
рд╣рдо рджी рдЧрдИ рддाрд░्рдХिрдХ рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддि рдХे рд▓िрдП рд╕рдд्рдп рддाрд▓िрдХा рдмрдиाрддे рд╣ैं।

\(p\) \(q\) \(r\) \(q \land r\) \(p \lor (q \land r)\)
(LHS)
\(p \lor q\) \(p \lor r\) \((p \lor q) \land (p \lor r)\)
(RHS)
T T T T T T T T
T T F F T T T T
T F T F T T T T
T F F F T T T T
F T T T T T T T
F T F F F T F F
F F T F F F T F
F F F F F F F F

рддाрд▓िрдХा рд╕े, рдХॉрд▓рдо 5 (LHS) рдФрд░ рдХॉрд▓рдо 8 (RHS) рдХी рдк्рд░рд╡िрд╖्рдЯिрдпाँ рд╕рдоाрди рд╣ैं।
\(\therefore p \lor (q \land r) = (p \lor q) \land (p \lor r)\) рд╕рдд्рдпाрдкिрдд рд╣ुрдЖ।

(ii) рдпрджि \(x = \frac{4t}{1+t^2}, y = 3(\frac{1-t^2}{1+t^2})\), рддрдм рджрд░्рд╢ाрдЗрдП рдХि \(\frac{dy}{dx} = \frac{-9x}{4y}\).

рдоाрдиा \(t = \tan \theta\). рддрдм \(x = 2(2\sin \theta \cos \theta) = 2 \sin 2\theta\) рдФрд░ \(y = 3 \cos 2\theta\).
рдЕрддः \(\frac{x}{2} = \sin 2\theta\) рдФрд░ \(\frac{y}{3} = \cos 2\theta\).
рд╡рд░्рдЧ рдХрд░рдХे рдЬोрдб़рдиे рдкрд░: \(\frac{x^2}{4} + \frac{y^2}{9} = 1\).
\(x\) рдХे рд╕ाрдкेрдХ्рд╖ рдЕрд╡рдХрд▓рди: \(\frac{2x}{4} + \frac{2y}{9}\frac{dy}{dx} = 0\).
\(\frac{x}{2} = -\frac{2y}{9}\frac{dy}{dx} \Rightarrow \frac{dy}{dx} = \frac{-9x}{4y}\).

рдк्рд░. рей. (рдХ) рдиिрдо्рдирд▓िрдЦिрдд рдоें рд╕े рдХिрд╕ी рдПрдХ рдХृрддि (activity) рдХो рдкूрд░्рдг рдХीрдЬिрдП (рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рек рдЕंрдХ):

(i) рд╕ंрдЦ्рдпा 84 рдХो рджो рднाрдЧों рдоें рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рд╡िрднाрдЬिрдд рдХीрдЬिрдП рдХि рдкрд╣рд▓े рднाрдЧ рдФрд░ рджूрд╕рд░े рднाрдЧ рдХे рд╡рд░्рдЧ рдХा рдЧुрдгрдирдлрд▓ рдЕрдзिрдХрддрдо рд╣ो।

рдоाрдиा рдХि рдПрдХ рднाрдЧ \(x\) рд╣ै рддो рджूрд╕рд░ा рднाрдЧ \(84 - x\) рд╣ै।
\(f(x) = x^2(84-x) = 84x^2 - x^3\)
\(f'(x) = 168x - 3x^2\)
рдЙрдЪ्рдЪрддрдо рдоूрд▓्рдп рдХे рд▓िрдП \(f'(x) = 0 \Rightarrow 3x(56-x) = 0\)
\(x = 0\) рдпा \(x = 56\)
\(f''(x) = 168 - 6x\)
рдпрджि \(x=56, f''(56) = 168 - 336 = -168 < 0\)
рдлрд▓рди \(x = 56\) рдкрд░ рдЕрдзिрдХрддрдо рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░рддा рд╣ै।
84 рдХे рджो рднाрдЧ 56 рдФрд░ 28 рд╣ैं।

(ii) рдиिрдо्рдирд▓िрдЦिрдд рдЕрд╡рдХрд▓ рд╕рдоीрдХрд░рдг рдХो рд╣рд▓ рдХीрдЬिрдП
\((x^2 - yx^2)dy + (y^2 + xy^2)dx = 0\)

рд╣рд▓:
рдЪрд░ों рдХो рдЕрд▓рдЧ рдХрд░рддे рд╣ुрдП (Separating variables):
\(x^2(1-y)dy + y^2(1+x)dx = 0\)
\(x^2y^2\) рд╕े рднाрдЧ рджेрдиे рдкрд░,

\(\left[ \frac{1-y}{y^2} \right] dy + \left[ \frac{1+x}{x^2} \right] dx = 0\)

\(\therefore (y^{-2} - \frac{1}{y})dy + (x^{-2} + \frac{1}{x})dx = 0\)

\(\left[ y^{-2} \right] dy - \frac{1}{y}dy + x^{-2}dx + \left[ \frac{1}{x} \right] dx = 0\)

рд╕рдоाрдХрд▓рди рдХрд░рдиे рдкрд░,
\(\int y^{-2}dy - \int \frac{1}{y}dy + \int x^{-2}dx + \int \frac{1}{x}dx = 0\)

\(\therefore \frac{y^{-1}}{-1} - \left[ \log y \right] + \frac{x^{-1}}{-1} + \left[ \log x \right] = c\)

\(-\frac{1}{y} - \frac{1}{x} + \log x - \log y = c\)

\(\log x - \log y = \left[ \frac{1}{x} + \frac{1}{y} \right] + c\)

рдпрд╣ рдЗрдЪ्рдЫिрдд (required) рд╣рд▓ рд╣ै।

рд╡िрднाрдЧ - реи (SECTION - II)

рдк्рд░. рек. (рдЕ) рдиिрдо्рдирд▓िрдЦिрдд рдмрд╣ुрд╡िрдХрд▓्рдкीрдп рдк्рд░рд╢्рдиों рдХे рд╡िрдХрд▓्рдкों рдоें рд╕े рд╕рд╣ी рд╡िрдХрд▓्рдк рдЪुрдирдХрд░ рд▓िрдЦिрдП (рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рез рдЕंрдХ):

(i) рдПрдХ рджрд▓ाрд▓ рдЬो рдЕрдкрдиे рдоाрд▓िрдХ рдХो рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ (guarantee) рджिрд▓ाрддा рд╣ै рдХि рдкрдХ्рд╖ (party) рдоाрд▓ рдХे рдмिрдХ्рд░ी рдоूрд▓्рдп рдХा рднुрдЧрддाрди рдХрд░ेрдЧा рдЙрд╕े _____ рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै।

  • (рдЕ) рдиीрд▓ाрдордХрд░्рддा (Auctioneer)
  • (рдм) рдЖрд╢्рд╡ाрд╕рдХ рджрд▓ाрд▓ (Del credere agent)
  • (рдХ) рдХाрд░рдХ (Factor)
  • (рдб) рджрд▓ाрд▓ (Broker)
рдЙрдд्рддрд░: (рдм) рдЖрд╢्рд╡ाрд╕рдХ рджрд▓ाрд▓ (Del credere agent)

(ii) рдПрдХ рд╕ाрдоाрди्рдп рд╡ाрд░्рд╖िрдХी рдоें рднुрдЧрддाрди рдпा рд░рд╕ीрджें _____ рдоें рд╣ोрддी рд╣ैं।

  • (рдЕ) рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рдЕрд╡рдзि рдХी рд╢ुрд░ूрдЖрдд
  • (рдм) рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рдЕрд╡рдзि рдХे рдЕंрдд
  • (рдХ) рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рдЕрд╡рдзि рдХे рдордз्рдп
  • (рдб) рддिрдоाрд╣ी рдЖрдзाрд░ рдкрд░
рдЙрдд्рддрд░: (рдм) рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рдЕрд╡рдзि рдХे рдЕंрдд

(iii) рдЪрд▓िрдд рдФрд╕рдд (moving averages) _____ рдкрд╣рдЪाрдирдиे рдоें рдЙрдкрдпोрдЧी рд╣ोрддे рд╣ैं।

  • (рдЕ) рдоौрд╕рдоी рдШрдЯрдХ
  • (рдм) рдЕрдиिрдпрдоिрдд рдШрдЯрдХ
  • (рдХ) рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рдШрдЯрдХ (Trend component)
  • (рдб) рдЪрдХ्рд░ीрдп рдШрдЯрдХ
рдЙрдд्рддрд░: (рдХ) рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рдШрдЯрдХ

(iv) рдпрджि \(P_{01}(L)=90\) рддрдеा \(P_{01}(P)=40\) рддрдм \(P_{01}(D-B)\) _____ рд╣ै।

  • (рдЕ) 65
  • (рдм) 50
  • (рдХ) 25
  • (рдб) 130
рдЙрдд्рддрд░: (рдЕ) 65 (L рдФрд░ P рдХा рдФрд╕рдд: \(\frac{90+40}{2}\))

(v) рд╕्рд╡рдд्рд╡ाрд░्рдкрдг рд╕рдорд╕्рдпा (assignment problem) рдХा рдЙрдж्рджेрд╢्рдп _____ рд╕ौंрдкрдиा рд╣ै।

  • (рдЕ) рдЕрдзिрдХрддрдо рд▓ाрдЧрдд рдкрд░ рдХाрд░्рдпों рдХी рд╕ंрдЦ्рдпा рдмрд░ाрдмрд░ рд╡्рдпрдХ्рддिрдпों рдХी рд╕ंрдЦ्рдпा
  • (рдм) рди्рдпूрдирддрдо рд▓ाрдЧрдд рдкрд░ рдХाрд░्рдпों рдХी рд╕ंрдЦ्рдпा рдмрд░ाрдмрд░ рд╡्рдпрдХ्рддिрдпों рдХी рд╕ंрдЦ्рдпा
  • (рдХ) рдХेрд╡рд▓ рд▓ाрдЧрдд рдХो рдЕрдзिрдХрддрдо рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП
  • (рдб) рдХेрд╡рд▓ рд▓ाрдЧрдд рдХो рди्рдпूрдирддрдо рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП
рдЙрдд्рддрд░: (рдм) / (рдб) (рдоाрдирдХ рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рд▓ाрдЧрдд рдХो рдХрдо рдХрд░рдиा рд╣ै।)

(vi) рджो рдиिрд╖्рдкрдХ्рд╖ рдкाрд╕ों рдХो рдЙрдЫाрд▓рдиे рдкрд░ рдк्рд░ाрдк्рдд рджो рд╕ंрдЦ्рдпाрдУं рдХे рдпोрдЧ рдХा рдЕрдкेрдХ्рд╖िрдд рдоूрд▓्рдп _____ рд╣ै।

  • (рдЕ) 5
  • (рдм) 6
  • (рдХ) 7
  • (рдб) 8
рдЙрдд्рддрд░: (рдХ) 7

рдк्рд░. рек. (рдм) рдиिрдо्рдирд▓िрдЦिрдд рдХрдерди рд╕рдд्рдп рд╣ैं рдпा рдЕрд╕рдд्рдп, рд▓िрдЦिрдП (рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рез рдЕंрдХ):

(i) рдпрджि \(b_{yx} + b_{xy} = 1.30\) рддрдеा \(r = 0.75\) рд╣ो рддो рджी рдЧрдИ рдЬाрдирдХाрд░ी рдЕрд╕ंрдЧрдд рд╣ै। рдЙрдд्рддрд░: рд╕рдд्рдп (рдпрджि рдпोрдЧ 1.3 рд╣ै, рддो рдЧुрдгрдирдлрд▓ \(0.65^2 = 0.4225\) рд╣ो рд╕рдХрддा рд╣ै, рд▓ेрдХिрди \(r^2 = 0.75^2 = 0.5625\)। рдпрд╣ рд╕ंрднрд╡ рдирд╣ीं рд╣ै)।

(ii) рдЪрдХ्рд░ीрдп рднिрди्рдирддा рдПрдХ рд╡рд░्рд╖ рдоें рдХрдИ рдмाрд░ рд╣ो рд╕рдХрддी рд╣ै। рдЙрдд्рддрд░: рдЕрд╕рдд्рдп

(iii) рдЬीрд╡рдирдпाрдкрди рдХी рд▓ाрдЧрдд рд╕ूрдЪрдХांрдХ рдХा рдЙрдкрдпोрдЧ рд░ुрдкрдП (money) рдХी рдХ्рд░рдп рд╢рдХ्рддि рдХी рдЧрдгрдиा рдоें рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рдЙрдд्рддрд░: рд╕рдд्рдп

рдк्рд░. рек. (рдХ) рдиिрдо्рдирд▓िрдЦिрдд рд░िрдХ्рдд рд╕्рдеाрдиों рдХी рдкूрд░्рддि рдХीрдЬिрдП (рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рез рдЕंрдХ):

(i) рдмैंрдХрд░ рдХी рдЫूрдЯ рдХाрдЯрдиे рдХे рдмाрдж рдмिрд▓ рдзाрд░рдХ рдХो рднुрдЧрддाрди рдХी рдЧрдИ рд░ाрд╢ि рд░ोрдЦ рдоूрд▓्рдп (Cash Value) рдХрд╣рд▓ाрддी рд╣ै।

(ii) рд╕рдордп рд╢्рд░ृंрдЦрд▓ा рдХी рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рдХो рдоाрдкрдиे рдХी рд╕рд░рд▓ рд╡िрдзि рдЖрд▓ेрдЦीрдп рд╡िрдзि (Graphical Method) рд╣ै।

(iii) рднाрд░िрдд рд╕рдоुрдЪ्рдЪрдп рд╡िрдзि рдж्рд╡ाрд░ा рдоाрдд्рд░ा (quantity) рд╕ूрдЪрдХांрдХ рд╕ंрдЦ्рдпा _____ рд╕े рджी рдЬाрддी рд╣ै। \(\frac{\sum q_1 w}{\sum q_0 w} \times 100\)

рдк्рд░. рел. (рдЕ) рдиिрдо्рдирд▓िрдЦिрдд рдоें рд╕े рдХिрди्рд╣ीं рджो рдЙрдкрдк्рд░рд╢्рдиों рдХो рд╣рд▓ рдХीрдЬिрдП (рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рей рдЕंрдХ):

(i) рдиिрдо्рдирд▓िрдЦिрдд рдЬाрдирдХाрд░ी рдХे рд▓िрдП рдЙрдкрдпुрдХ्рдд рдк्рд░рддिрдЧрдорди рд╕рдоीрдХрд░рдг рдХी рдЧрдгрдиा рдХीрдЬिрдП :
X: 1, 2, 3, 4, 5 рдФрд░ Y: 5, 7, 9, 11, 13.

рдоाрдз्рдп: \(\bar{X}=3, \bar{Y}=9\).
\(b_{yx} = \frac{\sum(X-\bar{X})(Y-\bar{Y})}{\sum(X-\bar{X})^2} = \frac{20}{10} = 2\).
Y рдХी X рдкрд░ рдк्рд░рддिрдЧрдорди рд░ेрдЦा: \(Y - 9 = 2(X - 3) \Rightarrow Y = 2X + 3\).

(ii) рд░ेрдЦीрдп рд╕ंрдпोрдЬрди рдк्рд░рд╢्рди (L.P.P.) рддैрдпाрд░ рдХीрдЬिрдП। (рди्рдпूрдирддрдо рд▓ाрдЧрдд)

рдоाрдиा \(x\) рд╕ीрдоेंрдЯ (рдХिрд▓ोрдЧ्рд░ाрдо), \(y\) рд░ेрдд (рдХिрд▓ोрдЧ्рд░ाрдо) рд╣ै।
рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рдлрд▓рди (рди्рдпूрдирддрдо): \(Z = 20x + 6y\)
рд╢рд░्рддें (Constraints):
\(x + y \ge 5\) (рд╡рдЬрди)
\(x \ge 4\) (рд╕ीрдоेंрдЯ рдХी рди्рдпूрдирддрдо рдоाрдд्рд░ा)
\(y \le 2\) (рд░ेрдд рдХी рдЕрдзिрдХрддрдо рдоाрдд्рд░ा)
\(x, y \ge 0\).

(iii) рдПрдХ рдиिрд╖्рдкрдХ्рд╖ рд╕िрдХ्рдХे рдХी рддीрди рдЙрдЫाрд▓ों рдоें рдЪिрдд्рдд рдХी рд╕ंрдЦ्рдпा рдХा рдоाрдз्рдп рдЬ्рдЮाрдд рдХीрдЬिрдП।

\(n=3, p=0.5\). рдпрд╣ рдж्рд╡िрдкрдж рд╡िрддрд░рдг рдХा рдкाрд▓рди рдХрд░рддा рд╣ै।
рдоाрдз्рдп \(E(X) = np = 3 \times 0.5 = 1.5\).

рдк्рд░. рел. (рдм) рдиिрдо्рдирд▓िрдЦिрдд рдоें рд╕े рдХिрди्рд╣ीं рджो рдЙрдкрдк्рд░рд╢्рдиों рдХो рд╣рд▓ рдХीрдЬिрдП (рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рек рдЕंрдХ):

(i) 4 рд╡ाрд░्рд╖िрдХ рдХेंрдж्рд░िрдд рдЪрд▓िрдд рдФрд╕рдд рдХा рдЙрдкрдпोрдЧ рдХрд░рдХे рдиिрдо्рдирд▓िрдЦिрдд рдЬाрдирдХाрд░ी рдХे рд▓िрдП рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рдоाрди рдк्рд░ाрдк्рдд рдХीрдЬिрдП :

рд╡рд░्рд╖ 1976 1977 1978 1979 1980 1981 1982 1983 1984 1985
рд╕ूрдЪрдХांрдХ 0 2 3 3 2 4 5 6 7 10
рд╣рд▓:
4-рд╡ाрд░्рд╖िрдХ рдХेंрдж्рд░िрдд рдЪрд▓िрдд рдФрд╕рдд рдХी рдЧрдгрдиा:

рд╡рд░्рд╖ рд╕ूрдЪрдХांрдХ (Y) 4-рд╡рд░्рд╖ीрдп рдЪрд▓िрдд рдпोрдЧ рдХेंрдж्рд░िрдд рдпोрдЧ (2 рдХा рдпोрдЧ) рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рдоाрди (рдХेंрдж्рд░िрдд рдФрд╕рдд)
19760---
19772---
197838182.25
1979310222.75
1980212263.25
1981414313.875
1982517394.875
1983622506.25
1984728--
198510---

(ii) рд╡рд╣ рдХ्рд░рдо рдЬ्рдЮाрдд рдХीрдЬिрдП рдЬो рдиिрдо्рдирд▓िрдЦिрдд рдХाрд░्рдпों рдХो рдХ्рд░рдо AB рдоें рдкूрд░ा рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рд╡्рдпрддीрдд рдХिрдП рдЧрдП рдХुрд▓ рд╕рдордп рдХो рди्рдпूрдирддрдо рдХрд░рддा рд╣ै। рдмीрддा рд╣ुрдЖ рдХुрд▓ рд╕рдордп рдФрд░ рдпंрдд्рд░ B рдХे рд▓िрдП рдиिрд╖्рдХ्рд░िрдп рд╕рдордп рдЬ्рдЮाрдд рдХीрдЬिрдП :

рд╣рд▓:
рдЪрд░рдг 1: рдЗрд╖्рдЯрддрдо рдЕрдиुрдХ्рд░рдо (Optimal Sequence)
рдЬॉрдирд╕рди рдПрд▓्рдЧोрд░िрджрдо рдХा рдЙрдкрдпोрдЧ рдХрд░рдХे:
- рди्рдпूрдирддрдо рд╕рдордп 5 рд╣ै: рдХाрд░्рдп VII рдпंрдд्рд░ A рдкрд░ (рдк्рд░рдердо) рдФрд░ рдХाрд░्рдп VI рдпंрдд्рд░ B рдкрд░ (рдЕंрддिрдо)।
- рдЕрдЧрд▓ा рди्рдпूрдирддрдо 7 рд╣ै: рдХाрд░्рдп I рдпंрдд्рд░ A рдкрд░ (рдж्рд╡िрддीрдп)।
рдЗрд╖्рдЯрддрдо рдЕрдиुрдХ्рд░рдо: VII \(\to\) I \(\to\) IV \(\to\) V \(\to\) III \(\to\) II \(\to\) VI

рдЪрд░рдг 2: рдХाрд░्рдп рддाрд▓िрдХा
рдХाрд░्рдп рдХ्рд░рдо рдпंрдд्рд░ A рдпंрдд्рд░ B
рдЕंрджрд░рдмाрд╣рд░ рдЕंрджрд░рдмाрд╣рд░
VII 0 5 5 12
I 5 12 12 24
IV 12 22 24 34
V 22 36 36 52
III 36 55 55 69
II 55 71 71 85
VI 71 86 86 91

рдХुрд▓ рд╡्рдпрддीрдд рд╕рдордп (T) = 91 рдШंрдЯे/рдЗрдХाрдЗрдпां

рдпंрдд्рд░ B рдХे рд▓िрдП рдиिрд╖्рдХ्рд░िрдп рд╕рдордп:
рдХुрд▓ рд╕рдордп - B рдкрд░ рдк्рд░рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг рд╕рдордп рдХा рдпोрдЧ
\(= 91 - (12+14+14+10+16+5+7)\)
\(= 91 - 78\)
\(= 13 \text{ рдШंрдЯे/рдЗрдХाрдЗрдпां}\)

(iii) 52 рдкрдд्рддों рдХी рдПрдХ рдЕрдЪ्рдЫी рддрд░рд╣ рд╕े рдлेंрдЯी рдЧрдИ рдЧрдб्рдбी рд╕े рдк्рд░рддिрд╕्рдеाрдкрди рдХे рд╕ाрде рдХ्рд░рдоिрдХ рд░ूрдк рд╕े рдкाँрдЪ рдкрдд्рддे рдиिрдХाрд▓े рдЬाрддे рд╣ैं। рдк्рд░ाрдпिрдХрддा рдЬ्рдЮाрдд рдХीрдЬिрдП рдХि :
(рдЕ) рд╕рднी рдкाँрдЪ рдкрдд्рддे рд╣ुрдХ्рдо рдХे рд╣ों
(рдм) рдХेрд╡рд▓ рддीрди рдкрдд्рддे рд╣ुрдХ्рдо рдХे рд╣ों

рд╣рд▓:
рдоाрдиा \(X\) рд╣ुрдХ्рдо рдХे рдкрдд्рддों рдХी рд╕ंрдЦ्рдпा рдХो рджрд░्рд╢ाрддा рд╣ै।
рд╕рдлрд▓рддा рдХी рдк्рд░ाрдпिрдХрддा (рд╣ुрдХ्рдо рдХा рдкрдд्рддा) \(p = \frac{13}{52} = \frac{1}{4}\).
рдЕрд╕рдлрд▓рддा рдХी рдк्рд░ाрдпिрдХрддा \(q = 1 - \frac{1}{4} = \frac{3}{4}\).
\(n = 5\).
рдж्рд╡िрдкрдж рд╡िрддрд░рдг: \(P(X=x) = {}^nC_x p^x q^{n-x}\).

(рдЕ) рд╕рднी рдкाँрдЪ рдкрдд्рддे рд╣ुрдХ्рдо рдХे рд╣ों (\(x=5\)):
\(P(X=5) = {}^5C_5 (\frac{1}{4})^5 (\frac{3}{4})^0 = \frac{1}{1024}\)

(рдм) рдХेрд╡рд▓ 3 рдкрдд्рддे рд╣ुрдХ्рдо рдХे рд╣ों (\(x=3\)):
\(P(X=3) = {}^5C_3 (\frac{1}{4})^3 (\frac{3}{4})^2\)
\(= \frac{10 \times 9}{1024} = \frac{90}{1024} = \frac{45}{512}\)

рдк्рд░. рем. (рдЕ) рдиिрдо्рдирд▓िрдЦिрдд рдоें рд╕े рдХिрди्рд╣ीं рджो рдЙрдкрдк्рд░рд╢्рдиों рдХो рд╣рд▓ рдХीрдЬिрдП (рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рей рдЕंрдХ):

(i) ₹ 8,00,000 рдоूрд▓्рдп рдХे рдПрдХ рдордХाрди рдХा рдмीрдоा рдЙрд╕рдХे рдоूрд▓्рдп рдХे 75% рддрдХ рдХिрдпा рдЧрдпा। рдпрджि рдмीрдоा рдХी рдХिрд╕्рдд рдХी рджрд░ 0.80% рд╣ो рддो рдордХाрди рдоाрд▓िрдХ рдХे рднрд░े рд╣ुрдП рдмीрдоे рдХी рдХिрд╕्рдд рдХी рд░ाрд╢ि рдЬ्рдЮाрдд рдХीрдЬिрдП। рдпрджि рджрд▓ाрд▓ рдХी рджрд░ рдмीрдоा рдХी рдХिрд╕्рдд рдХी 9% рд╣ो рддो рджрд▓ाрд▓ рдХी рджрд▓ाрд▓ी рдХी рд░ाрд╢ि рдЬ्рдЮाрдд рдХीрдЬिрдП।

рд╕ंрдкрдд्рддि рдХा рдоूрд▓्рдп = 8,00,000.
рдкॉрд▓िрд╕ी рдоूрд▓्рдп = 8,00,000 рдХा \(75\%\) = 6,00,000.
рдк्рд░ीрдоिрдпрдо (рдХिрд╕्рдд) = 6,00,000 рдХा \(0.80\%\) = 4,800.
рдПрдЬेंрдЯ рдХा рдХрдоीрд╢рди = 4,800 рдХा \(9\%\) = 432.

(ii) рдиिрдо्рдирд▓िрдЦिрдд рд░ेрдЦीрдп рд╕ंрдпोрдЬрди рдк्рд░рд╢्рди (L.P.P.) рдХो рдЖрд▓ेрдЦीрдп рд╡िрдзि рд╕े рд╣рд▓ рдХीрдЬिрдП।
рдЕрдзिрдХрддрдо рдХीрдЬिрдП: \(z = 4x + 6y\)

рд░ेрдЦाрдПँ: \(3x + 2y = 12\) (рдмिंрджु (4,0), (0,6)) рдФрд░ \(x + y = 4\) (рдмिंрджु (4,0), (0,4)).
рд╕ुрд╕ंрдЧрдд рдХ्рд╖ेрдд्рд░ (Feasible region) рдд्рд░िрднुрдЬ рд╣ै рдЬिрд╕рдХे рд╢ीрд░्рд╖ A(4,0), B(0,4), C(0,6) рд╣ैं।
\(Z\) рдХा рдоाрди A(4,0) рдкрд░ = 16.
\(Z\) рдХा рдоाрди B(0,4) рдкрд░ = 24.
\(Z\) рдХा рдоाрди C(0,6) рдкрд░ = 36.
рдЕрдзिрдХрддрдо рдоाрди 36 рд╣ै рдЬो рдмिंрджु (0,6) рдкрд░ рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ोрддा рд╣ै।

(iii) рдк्рд▓ाрдЗрд╡ुрдб рдкрдЯ्рдЯी рдкрд░ рджोрд╖ рдпाрджृрдЪ्рдЫिрдХ рд░ूрдк рд╕े 50 рд╡рд░्рдЧ рдлुрдЯ рдХे рд▓िрдП рдПрдХ рджोрд╖ рдХे рдФрд╕рдд рдХे рд╕ाрде рд╣ोрддे рд╣ैं। рдРрд╕ी рдкрдЯ्рдЯी рд╣ोрдиे рдХी рдк्рд░ाрдпिрдХрддा рдЬ्рдЮाрдд рдХीрдЬिрдП рдЬिрд╕рдоें :
(рдЕ) рдХोрдИ рджोрд╖ рдирд╣ीं рд╣ो
(рдм) рдХрдо-рд╕े-рдХрдо рдПрдХ рджोрд╖ рд╣ो।
(рдЙрдкрдпोрдЧ рдХрд░ें \(e^{-1} = 0.3678\))

рд╣рд▓:
рдоाрдиा \(X\) рджोрд╖ों рдХी рд╕ंрдЦ्рдпा рд╣ै। рдФрд╕рдд \(m = 1\).
рдк्рд╡ाрд╕ों рд╡िрддрд░рдг (Poisson Distribution): \(P(X=x) = \frac{e^{-m} m^x}{x!} = \frac{e^{-1}}{x!}\).

(рдЕ) рдХोрдИ рджोрд╖ рдирд╣ीं (\(x=0\)):
\(P(X=0) = \frac{0.3678}{1} = 0.3678\)

(рдм) рдХрдо-рд╕े-рдХрдо рдПрдХ рджोрд╖ (\(x \ge 1\)):
\(P(X \ge 1) = 1 - P(X = 0) = 1 - 0.3678 = 0.6322\)

рдк्рд░. рем. (рдм) рдиिрдо्рдирд▓िрдЦिрдд рдоें рд╕े рдХिрд╕ी рдПрдХ рдЙрдкрдк्рд░рд╢्рди рдХो рд╣рд▓ рдХीрдЬिрдП (рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рек рдЕंрдХ):

(i) рджो рдк्рд░рддिрдЧрдорди рд░ेрдЦाрдУं рдХे рд╕рдоीрдХрд░рдг \(10x - 4y = 80\) рддрдеा \(10y - 9x = -40\) рд╣ै। рдЬ्рдЮाрдд рдХीрдЬिрдП :
(рдЕ) \(\bar{x}\) рддрдеा \(\bar{y}\)
(рдм) \(b_{yx}\) рддрдеा \(b_{xy}\)
(рдХ) \(r\)
(рдб) рдпрджि \(var(Y) = 36\) рд╣ो рддो \(var(X)\) рдк्рд░ाрдк्рдд рдХीрдЬिрдП।

рд╣рд▓:
(рдЕ) \(\bar{x}\) рдФрд░ \(\bar{y}\):
рд╕рдоीрдХрд░рдгों рдХो рд╣рд▓ рдХрд░рдиे рдкрд░: \(x = 10\) рдФрд░ \(y = 5\).

(рдм) \(b_{yx}\) рдФрд░ \(b_{xy}\):
\(10x - 4y = 80 \Rightarrow x\) on \(y \Rightarrow b_{xy} = 0.4\)
\(10y - 9x = -40 \Rightarrow y\) on \(x \Rightarrow b_{yx} = 0.9\)

(рдХ) \(r\):
\(r = \sqrt{0.9 \times 0.4} = \sqrt{0.36} = 0.6\)

(рдб) \(var(X)\):
\(b_{yx} = r \cdot \frac{\sigma_y}{\sigma_x} \Rightarrow 0.9 = 0.6 \cdot \frac{6}{\sigma_x}\)
\(\sigma_x = 4 \Rightarrow var(X) = 16\).

(ii) рдпрджि рдЬीрд╡рди рдиिрд░्рд╡ाрд╣ рд╕ूрдЪрдХांрдХ (Cost of Living Index) 150 рд╣ै рддो \(x\) рдЬ्рдЮाрдд рдХीрдЬिрдП:

рд╕рдоूрд╣ рдЦाрдиा рдХрдкрдб़े рдИंрдзрди рдФрд░ рдмिрдЬрд▓ी рдордХाрди рдХिрд░ाрдпा рдоिрд╢्рд░िрдд
I 180 120 300 100 160
W 4 5 6 \(x\) 3
рд╣рд▓:
\(\sum W = 18 + x\)
\(\sum IW = 720 + 600 + 1800 + 100x + 480 = 3600 + 100x\)
\(CLI = \frac{\sum IW}{\sum W} \Rightarrow 150 = \frac{3600 + 100x}{18 + x}\)
\(150(18+x) = 3600 + 100x\)
\(2700 + 150x = 3600 + 100x\)
\(50x = 900 \Rightarrow x = 18\)

рдк्рд░. рем. (рдХ) рдиिрдо्рдирд▓िрдЦिрдд рдоें рд╕े рдХिрд╕ी рдПрдХ рдХृрддि (activity) рдХो рдкूрд░्рдг рдХीрдЬिрдП (рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рек рдЕंрдХ):

(i) 25 рдЕрдХ्рдЯूрдмрд░ 2017 рдХो рдПрдХ рдмैंрдХ рдоें ₹ 18,000 рдХा рдмिрд▓ ₹ 17,568 рдоें рд░िрдпाрдпрдд (discounted) рдХिрдпा рдЧрдпा। рдпрджि рдм्рдпाрдЬ рдХी рджрд░ 12% рдк्рд░рддिрд╡рд░्рд╖ рдеी рддो рдХाрдиूрдиी рджेрдп рддिрдеि рдХ्рдпा рд╣ै?

рд╣рд▓:

рджिрдпा рдЧрдпा рд╣ै: \(SD = 18,000; CV = 17,568\)

\(r = 12\%\) рдк्рд░рддिрд╡рд░्рд╖

рдЕрдм, \(BD = SD - CV\)

\(\quad = 18,000 - 17,568\)

\(\quad = \) ₹ 432

рддрдеा \(BD = \frac{SD \times n \times r}{100}\)

\(\therefore \quad 432 = \frac{18,000 \times n \times 12}{100}\)

\(n = \frac{432 \times 100}{18,000 \times 12}\)

\(n = \frac{1}{5}\) рд╡рд░्рд╖ = 73 рджिрди

рдЬिрд╕ рдЕрд╡рдзि рдХे рд▓िрдП рдЫूрдЯ рдХाрдЯी рдЧрдИ рд╣ै рд╡рд╣ 73 рджिрди рд╣ै рдЬिрд╕े рдЫूрдЯ рдХी рддाрд░ीрдЦ рдЕрд░्рдеाрдд् 25 рдЕрдХ्рдЯूрдмрд░ 2017 рд╕े рдЧिрдиा рдЬाрддा рд╣ै:

рдЕрдХ्рдЯूрдмрд░ рдирд╡рдо्рдмрд░ рджिрд╕рдо्рдмрд░ рдЬрдирд╡рд░ी рдХुрд▓
6 30 31 6 73

рдЗрд╕рд▓िрдП рдХाрдиूрдиी рджेрдп рддिрдеि 6 рдЬрдирд╡рд░ी 2018 рд╣ै।

(ii) рди्рдпूрдирддрдордХрд░рдг рдХे рд▓िрдП рдиिрдо्рдирд▓िрдЦिрдд рд╕्рд╡рдд्рд╡ाрд░्рдкрдг рд╕рдорд╕्рдпा (Assignment Problem) рдХो рд╣рд▓ рдХीрдЬिрдП :

IIIIIIIVV
11824192023
21921201822
32223202123
42018211919
51822232221

рд╣рд▓:

рдЪрд░рдг-I (Row Reduction): рдЙрд╕ рдкंрдХ्рддि рдХे рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рддрдд्рдд्рд╡ рдоें рд╕े рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рдкंрдХ्рддि рдХा рд╕рдмрд╕े рдЫोрдЯा рддрдд्рдд्рд╡ рдШрдЯाрдПँ:

06125
13204
23013
20311
04543

рдЪрд░рдг-II (Column Reduction): рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рд╕्рддंрдн рдХे рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рддрдд्рдд्рд╡ рдоें рд╕े рдЙрд╕ рд╕्рддंрдн рдХे рд╕рдмрд╕े рдЫोрдЯे рддрдд्рдд्рд╡ рдХो рдШрдЯाрдПँ:

06124
13203
23012
20310
04542

рдЪрд░рдг-III & IV: рд╕рднी рд╢ूрди्рдпों рдХा рдЖрдЪ्рдЫाрджрди рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓ी рди्рдпूрдирддрдо рд░ेрдЦाрдПँ рдЦींрдЪे рдФрд░ рдоैрдЯ्рд░िрдХ्рд╕ рдоें рд╕ुрдзाрд░ рдХрд░ें। (рдпрд╣ाँ рд░ेрдЦाрдУं рдХी рди्рдпूрдирддрдо рд╕ंрдЦ्рдпा (4) < рдЖрд╡्рдпूрд╣ рдХा рдХ्рд░рдо (5) рд╣ै, рдЕрддः рд╕ुрдзाрд░ рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ै)।

рдЪрд░рдг-VI (рдЗрд╖्рдЯрддрдо рд╣рд▓): рдЕрдм рд░ेрдЦाрдУं рдХी рди्рдпूрдирддрдо рд╕ंрдЦ्рдпा = рдЖрд╡्рдпूрд╣ рдХा рдХ्рд░рдо। рдЗрд╖्рдЯрддрдо рд╕्рд╡рдд्рд╡ाрд░्рдкрдг рдмрдиाрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै।

рдЗрд╖्рдЯрддрдо рд╣рд▓ (Optimal Assignment):

  • 1 \(\rightarrow\) I
  • 2 \(\rightarrow\) IV
  • 3 \(\rightarrow\) III
  • 4 \(\rightarrow\) II
  • 5 \(\rightarrow\) V \(\quad\) рд╣ै।

рди्рдпूрдирддрдо рдоूрд▓्рдп (Minimum Value) =

\(18 + 18 + 20 + 18 + 21 =\) 95

Question Paper Page No. 1 Question Paper Page No. 2 Question Paper Page No. 3 Question Paper Page No. 4 Question Paper Page No. 5 Question Paper Page No. 6 Question Paper Page No. 7 Question Paper Page No. 8 Question Paper Page No. 9 Question Paper Page No. 10 Question Paper Page No. 11 Question Paper Page No. 12 Question Paper Page No. 13 Question Paper Page No. 14 Question Paper Page No. 15