10th Science Part 2 March 2025 Marathi Medium Board Exam Question Paper with Solutions

प्रश्न १. (अ) दिलेल्या पर्यायांपैकी योग्य पर्यायाचा क्रमांक लिहा.

(i) ऑक्सिश्वसनामध्ये ग्लुकोजचे पूर्ण विघटन होऊन ऊर्जेबरोबरच पाणी आणि __________ चे रेणू तयार होतात.

• (अ) \(CO_{2}\)
• (ब) \(O_{2}\)
• (क) NaOH
• (ड) \(HNO_{3}\)

उत्तर: (अ) \(CO_{2}\)

(ii) व्हिनेगरमध्ये __________ आम्ल असते.

• (अ) ॲसेटीक
• (ब) लॅक्टिक
• (क) टारटारीक
• (ड) हायड्रोक्लोरीक

उत्तर: (अ) ॲसेटीक

(iii) जनुकांमध्ये अचानक बदल होऊन सजीवात लहानसा बदल घडून येतो. तो बदल म्हणजेच __________ होय.

• (अ) परिवर्तन
• (ब) उत्परिवर्तन
• (क) विकृती
• (ड) स्थानांतरण

उत्तर: (ब) उत्परिवर्तन

(iv) मानवी शुक्रपेशीची निर्मिती __________ या अवयवात होते.

• (अ) शुक्रवाहिनी
• (ब) स्खलनवाहिनी
• (क) वृषण
• (ड) मूत्रजननवाहिनी

उत्तर: (क) वृषण

(v) सौर विद्युत घट सूर्यकिरणातील प्रकाश ऊर्जेचे रूपांतर सरळपणे __________ करतात.

• (अ) रासायनिक ऊर्जेत
• (ब) प्रकाश ऊर्जेत
• (क) यांत्रिक ऊर्जेत
• (ड) विद्युत ऊर्जेत

उत्तर: (ड) विद्युत ऊर्जेत

प्रश्न १. (ब) खालील प्रश्न सोडवा.

(i) विसंगत पद ओळखा: खंडीभवन, पुनर्जनन, मुकुलायन, फलन.

उत्तर: फलन
कारण: फलन ही लैंगिक प्रजननाची पद्धत आहे, तर बाकी सर्व अलैंगिक प्रजननाचे प्रकार आहेत.

(ii) सहसंबंध लिहा: मधुमेह : इन्सुलिन :: कॅन्सर : __________

उत्तर: इंटरफेरॉन (किंवा केमोथेरपी).

(iii) चूक की बरोबर ते लिहा: जीवाश्मांचा अभ्यास हे उत्क्रांतीच्या अभ्यासाचे एक महत्त्वाचे अंग आहे.

उत्तर: बरोबर

(iv) जैवतंत्रज्ञानाचे दोन व्यावहारिक उपयोग लिहा.

उत्तर:

1. लसींची निर्मिती. (Vaccine production)
2. मानवी इन्सुलिनची निर्मिती.
3. जनुकीय दृष्ट्या उन्नत पिके (उदा. बीटी कॉटन).

(v) मी मत्स्यप्राणी वर्गातील असूनही फुफ्फुसाद्वारे श्वसन करतो, तर मी कोण ?

उत्तर: लंगफिश (Lungfish)

प्रश्न २. (अ) शास्त्रीय कारणे लिहा (कोणतेही दोन).

(i) काही उच्चस्तरीय वनस्पती व प्राणीसुद्धा काही वेळा विनॉक्सीश्वसन करतात.

कारण:

• ऑक्सिश्वसनासाठी ऑक्सिजनची आवश्यकता असते. जेव्हा सभोवतालच्या वातावरणात ऑक्सिजनचे प्रमाण कमी होते किंवा संपते, तेव्हा पेशी जिवंत राहण्यासाठी विनॉक्सीश्वसन करतात.
• उदा. जमिनी पाण्याखाली बुडाल्यास मुळांना ऑक्सिजन मिळत नाही, अशा वेळी वनस्पती विनॉक्सीश्वसन करतात.

(ii) मुलगी होण्यासाठी स्त्रीला जबाबदार धरणे अयोग्य आहे.

कारण:

• स्त्रीमध्ये केवळ 'X' प्रकारची गुणसूत्रे (XX) असतात, त्यामुळे तिच्याकडून येणारी अंडी ही नेहमी 'X' गुणसूत्र असलेलीच असतात.
• पुरुषामध्ये 'X' आणि 'Y' अशी दोन प्रकारची गुणसूत्रे (XY) असतात. ५०% शुक्राणू 'X' व ५०% शुक्राणू 'Y' गुणसूत्र वाहून नेतात.
• फलनाच्या वेळी जर 'X' शुक्राणूचा अंड्याशी संयोग झाला तर मुलगी (XX) होते, आणि 'Y' शुक्राणूचा संयोग झाल्यास मुलगा (XY) होतो. लिंगनिश्चिती पुरुषाच्या शुक्राणूवर अवलंबून असते, त्यामुळे स्त्रीला जबाबदार धरणे चुकीचे आहे.

(iii) अणु ऊर्जेपासून मिळणारी ऊर्जा पर्यावरणस्नेही नाही.

कारण:

• अणुऊर्जा केंद्रात वापरल्या जाणाऱ्या इंधनातून घातक किरणोत्सर्गी कचरा (Radioactive waste) बाहेर पडतो.
• या कचऱ्याची विल्हेवाट लावणे ही मोठी समस्या आहे.
• अणुभट्टीत अपघात झाल्यास किरणोत्सर्गाची गळती होऊन पर्यावरणाची व मानवाची प्रचंड हानी होऊ शकते.

प्रश्न २. (ब) खालील प्रश्न सोडवा (कोणतेही तीन).

(i) खालील अन्नसाखळी पूर्ण करा: गवत -> __________ -> बेडूक -> __________ -> गरुड

उत्तर:
गवत -> नाकतोडा (Grasshopper) -> बेडूक -> साप (Snake) -> गरुड

(ii) फरक स्पष्ट करा: मत्स्यप्राणी वर्ग आणि सरीसृपप्राणी वर्ग.

मत्स्यप्राणी वर्ग (Pisces)	सरीसृपप्राणी वर्ग (Reptilia)
हे प्राणी पाण्यात राहतात (जलचर).	हे प्राणी जमिनीवर सरपटतात (भूचर).
श्वसन कल्ल्यांद्वारे (Gills) होते.	श्वसन फुफ्फुसाद्वारे होते.
शरीरावर खवले असतात.	त्वचा खडबडीत व कोरडी असते.

(iii) खाली दिलेल्या चित्राचे निरीक्षण करून या आपत्तीचे कोणतेही दोन परिणाम लिहा. (पुराच्या पाण्यातील रेल्वे आणि लोक)

आपत्ती: पूर (Flood).
परिणाम:

1. जनजीवन विस्कळीत: रेल्वे व रस्ते वाहतूक ठप्प होते, ज्यामुळे लोकांचे दैनंदिन व्यवहार थांबतात.
2. आर्थिक नुकसान: सार्वजनिक मालमत्तेचे आणि शेतीचे मोठ्या प्रमाणावर नुकसान होते. तसेच रोगराई पसरण्याची भीती असते.

(iv) ताणतणाव कमी करण्यासाठी कोणतेही चार मार्ग लिहा.

उत्तर:

1. नियमित व्यायाम व योगासने करणे.
2. छंद जोपासणे (उदा. वाचन, गायन, चित्रकला).
3. मित्र-मैत्रिणी व नातेवाईकांशी संवाद साधणे.
4. निसर्गाच्या सानिध्यात वेळ घालवणे.

(v) खालील संकल्पनाचित्र पूर्ण करा: प्रक्रियेनंतर मिळणारे सांडपाणी.

उत्तर: सांडपाण्यावर प्रक्रिया केल्यानंतर मिळणारे घटक:

शुद्ध पाणी (पिण्यायोग्य पाणी)

बायोगॅस (इंधन)

स्ludge / खत (शेतीसाठी)

विद्युत ऊर्जा (बायोगॅसपासून)

प्रश्न ३. खालीलपैकी कोणतेही पाच प्रश्न सोडवा.

(i) आनुवंशिकता म्हणजे काय हे स्पष्ट करून आनुवंशिक बदल कसे घडतात ते स्पष्ट करा.

व्याख्या: एका पिढीतील जैविक लक्षणे जनुकांच्या (Genes) साहाय्याने पुढच्या पिढीमध्ये संक्रमित होण्याच्या प्रक्रियेला 'आनुवंशिकता' म्हणतात.

आनुवंशिक बदल घडण्याची कारणे:

• उत्परिवर्तन (Mutation): कधीकधी जनुकांमधील एखादे न्युक्लिओटाइड आपली जागा बदलते, ज्यामुळे जनुकात लहानसा बदल होतो. याला उत्परिवर्तन म्हणतात.
• जनुकीय संयोग (Recombination): अर्धगुणसूत्री विभाजनाच्या वेळी गुणसूत्रांचे पारगति (Crossing over) होते, ज्यामुळे जनुकीय वैविध्य निर्माण होते.

(ii) सूत्री पेशीविभाजनाच्या चार अवस्था लिहा आणि कोणत्याही दोन अवस्थांचे स्पष्टीकरण करा.

सूत्री विभाजनाच्या (Mitosis) चार अवस्था: 1. पूर्वावस्था (Prophase) 2. मध्यावस्था (Metaphase) 3. पश्चावस्था (Anaphase) 4. अंत्यावस्था (Telophase).

स्पष्टीकरण:

• पूर्वावस्था (Prophase): गुणसूत्रांचे वलीभवन (Condensation) होते. केंद्रक पटल व केंद्रकी (Nucleolus) नाहीसे होऊ लागतात.
• मध्यावस्था (Metaphase): सर्व गुणसूत्रे पेशीच्या विषुववृत्तीय प्रतलाला समांतर रेषेत येतात. तर्कुतंतू (Spindle fibers) तयार होतात.

(iii) एकपेशीय सजीवातील अलैंगिक प्रजननाचे प्रकार उदाहरणासह स्पष्ट करा.

प्रकार:

1. द्विविभाजन (Binary Fission): जनक पेशीचे दोन समान भागांत विभाजन होते. उदा. अमिबा, पॅरामेशियम.
2. बहुविभाजन (Multiple Fission): प्रतिकूल परिस्थितीत अमिबा आपल्याभोवती कठीण कवच (पुटी) तयार करतो आणि आतल्या आत अनेक वेळा विभाजन करतो. अनुकूल परिस्थिती मिळताच कवच फुटून अनेक अमिबा बाहेर पडतात.
3. मुकुलायन (Budding): जनक पेशीला एक लहान फुगवटा (मुकुल) येतो. त्याची वाढ होऊन तो मूळ पेशीपासून वेगळा होतो. उदा. किण्व (Yeast).

(iv) औष्णिक विद्युत निर्मितीमध्ये कोणते इंधन वापरतात? या विद्युतनिर्मितीमुळे निर्माण होणाऱ्या कोणत्याही दोन समस्या स्पष्ट करा.

इंधन: कोळसा (Coal).

समस्या:

1. हवा प्रदूषण: कोळशाच्या ज्वलनातून कार्बन डायऑक्साइड (\(CO_2\)), सल्फर डायऑक्साइड (\(SO_2\)) आणि नायट्रोजन ऑक्साईड (\(NO_x\)) यांसारखे घातक वायू बाहेर पडतात, जे आरोग्यास हानिकारक असतात.
2. कणरूपी प्रदूषण: कोळसा जळताना त्यातून काजळीचे सूक्ष्म कण हवेत सोडले जातात, ज्यामुळे श्वसनाचे गंभीर विकार होऊ शकतात.

(v) मृदुकाय प्राणीसंघातील प्राण्यांच्या शरीराचे तीन वैशिष्ट्ये लिहा.

मृदुकाय प्राणीसंघ (Phylum Mollusca) वैशिष्ट्ये:

1. या प्राण्यांचे शरीर मऊ आणि बुळबुळीत असते, म्हणून त्यांना मृदुकाय प्राणी म्हणतात.
2. बहुतेक प्राण्यांच्या शरीराभोवती कॅल्शिअम कार्बोनेटचे कठीण कवच (Shell) असते.
3. हे प्राणी जलचर किंवा भूचर असतात आणि हालचालीसाठी स्नायुमय पायाचा वापर करतात. (उदा. गोगलगाय, ऑक्टोपस).

(vi) आम्ल पर्जन्याचे घटक कोणते? त्याचे पृथ्वीतळावर होणारे कोणतेही दोन दृष्यपरिणाम लिहा.

घटक: सल्फ्यूरिक आम्ल (\(H_2SO_4\)) आणि नायट्रिक आम्ल (\(HNO_3\)).

परिणाम:

1. मृदा व जलसाठे: आम्ल पर्जन्यामुळे जमिनीची व पाण्याचे साठ्यांची आम्लता वाढते, ज्यामुळे जलचर प्राणी आणि वनस्पतींना हानी पोहोचते.
2. स्मारकांचे नुकसान: आम्ल पर्जन्यामुळे ऐतिहासिक वास्तू, पुतळे, पूल आणि इमारतींचे क्षरण (Corrosion) होते. (उदा. ताजमहाल पिवळा पडणे).

(vii) खालील शब्दकोडे पूर्ण करा (सामाजिक आरोग्य).

उत्तरे:

• 1. (आडवे) मद्य, तंबाखूजन्य पदार्थांचे सतत सेवन: व्यसनाधिनता (Addiction).
• 2. (उभे) या ॲपमुळे सायबर गुन्हे घडण्याची शक्यता: फेसबुक (Facebook).
• 3. (उभे) ताणतणाव नाहीसा करण्याचा एक उपाय: गायन (Singing) किंवा वाचन.
• 4. (आडवे) ताणविरहित जीवन जगण्यास आवश्यक: मैदान (Playground) किंवा हास्य (Laughter).

(viii) तुम्ही ऐकलेल्या एका आपत्तीचे कारण, परिणाम आणि केलेली उपाययोजना लिहा.

आपत्ती: भूकंप (Earthquake)

• कारण: भूगर्भातील हालचाली आणि पट्ट्यांचे सरकणे.
• परिणाम: इमारती कोसळणे, जीवितहानी, वीज आणि संपर्काची साधने नष्ट होणे.
• उपाययोजना: भूकंप झाल्यास टेबल किंवा पलंगाखाली आश्रय घेणे. मोकळ्या जागेवर जाणे. अग्निशमन दल आणि पोलिसांना संपर्क करणे.

प्रश्न ४. खालीलपैकी कोणत्याही एका प्रश्नाचे उत्तर लिहा.

(i) जैवविविधता म्हणजे काय? जैवविविधता संवर्धनाचे चार उपाय लिहा.

जैवविविधता (Biodiversity): निसर्गामध्ये आढळणाऱ्या सजीवांच्या विविधतेस, म्हणजेच एकाच जातीच्या सजीवांमधील जनुकीय फरक, विविध जातींचे सजीव आणि विविध परिसंस्था यांच्या एकत्रित अस्तित्वास जैवविविधता म्हणतात.

संवर्धनाचे उपाय:

1. दुर्मिळ जातीच्या सजीवांचे संरक्षण करणे.
2. राष्ट्रीय उद्याने व अभयारण्ये यांची निर्मिती करणे.
3. काही क्षेत्रे 'राखीव जैवविभाग' म्हणून घोषित करणे.
4. प्राणी व वनस्पतींच्या शिकार/तोडणी बंदीच्या कायद्यांचे पालन करणे.

(ii) मूळपेशी म्हणजे काय? मूळपेशीचे चार उपयोग स्पष्ट करा.

मूळपेशी (Stem Cells): बहुपेशीय सजीवांच्या शरीरात असलेल्या अशा अविभेदित पेशी, ज्यांच्यापासून शरीरातील कोणत्याही प्रकारच्या पेशींची निर्मिती होऊ शकते, त्यांना मूळपेशी म्हणतात.

उपयोग:

1. अवयव प्रत्यारोपण: निकामी झालेले अवयव (उदा. किडनी, यकृत) बनवण्यासाठी.
2. पेशी उपचार (Cell Therapy): मधुमेह, अल्झायमर यांसारख्या आजारांमध्ये मृत पेशी बदलण्यासाठी.
3. रक्तपेशी निर्मिती: थॅलेसेमिया, ल्युकेमिया यांसारख्या रोगात नवीन रक्तपेशी बनवण्यासाठी.
4. संशोधन: नवीन औषधांच्या चाचण्या करण्यासाठी.