HSC OCM Board Question Paper Solution February 2026 (Marathi Medium) – 12th Commerce

```

बोर्ड प्रश्नपत्रिका : फेब्रुवारी २०२६

विषय: वाणिज्य संघटन व व्यवस्थापन

वेळ: ३ तास | एकूण गुण: ८०

प्र.१. (अ) रिकाम्या जागी योग्य पर्याय निवडून विधाने पुन्हा लिहा :

१) आयुर्विम्यास __________ तत्त्व लागू होत नाही. उत्तर: (क) नुकसान भरपाईचे

२) ग्राहक आणि ग्राहक यांच्यातील व्यवहार __________ च्या अंतर्गत होतात. उत्तर: (ब) C2C

३) व्यवस्थापनेची कार्ये __________ या कार्याने संपतात. उत्तर: (क) नियंत्रण

४) व्यवसायाने __________ वेळोवेळी माहिती पुरविली पाहिजे. उत्तर: (ब) मालकांना

५) किरकोळ बाजार हा असा बाजार आहे की जेथे किरकोळ व्यापारी प्रत्यक्षपणे मालाची विक्री __________ यांना लहान प्रमाणात करतो. उत्तर: (क) उपभोक्ता

प्र.१. (ब) योग्य जोड्या जुळवा :

'अ' गट	'ब' गट (उत्तर)
(अ) निर्देशनातील एकवाक्यता	(३) एक वरिष्ठ - एक योजना
(ब) नलिकेद्वारे वाहतूक (Pipeline)	(४) पेट्रोलियम आणि गॅस
(क) नोंदणी	(१०) पहिली पायरी
(ड) आर्थिक उद्देश	(९) नफा मिळविणे
(इ) बाजारपेठेचा राजा	(२) ग्राहक (Consumer)

प्र.१. (क) खालीलपैकी विधाने 'बरोबर' की 'चूक' ते लिहा :

१) लोक अदालत हे खऱ्या अर्थाने लोकांचे न्यायालय म्हणून ओळखले जाते. उत्तर: बरोबर

२) NEFT म्हणजे नॅशनल इलेक्ट्रिक फंड ट्रान्सफर. उत्तर: चूक (योग्य: नॅशनल इलेक्ट्रॉनिक फंड ट्रान्सफर)

३) विपणी हा शब्द लॅटिन भाषेतील 'मार्केट्स' शब्दापासून आलेला आहे. उत्तर: बरोबर (Mercatus)

४) व्यवस्थापनाचे प्रत्येक कार्य नियोजनावर आधारित नसते. उत्तर: चूक (नियोजन हे मूलभूत कार्य आहे)

५) औद्योगिक शांतता राखणे ही व्यवसाय संघटनांची जबाबदारी असते. उत्तर: बरोबर

प्र.१. (ड) योग्य क्रम लावा :

१) खरेदी विक्री, वस्तू पोहोच अवस्था, पूर्व-खरेदी किंवा विक्री उत्तर: पूर्व-खरेदी किंवा विक्री -> खरेदी विक्री -> वस्तू पोहोच अवस्था

२) ई-मेल, आंतर्देशीय पत्र, कुरिअर सेवा. उत्तर: आंतर्देशीय पत्र -> कुरिअर सेवा -> ई-मेल

३) जिल्हा न्यायाधीश, सर्वोच्च न्यायालयाचे न्यायाधीश, उच्च न्यायालयाचे न्यायाधीश. उत्तर: जिल्हा न्यायाधीश -> उच्च न्यायालयाचे न्यायाधीश -> सर्वोच्च न्यायालयाचे न्यायाधीश

४) स्थानिक बाजार, आंतरराष्ट्रीय बाजार, राष्ट्रीय बाजार. उत्तर: स्थानिक बाजार -> राष्ट्रीय बाजार -> आंतरराष्ट्रीय बाजार

५) नियंत्रण, संघटन, नियोजन. उत्तर: नियोजन -> संघटन -> नियंत्रण

```

प्र. २. खालील संज्ञा/संकल्पना स्पष्ट करा (कोणत्याही चार) : [८ गुण]

```

१) मोबदला तत्त्व (Principle of Remuneration)

अर्थ: हेन्री फेयॉल यांनी मांडलेल्या या तत्त्वानुसार कर्मचाऱ्यांना दिला जाणारा मोबदला (पगार/मजुरी) हा न्याय्य आणि वाजवी असावा.

महत्वाचे मुद्दे:

• मोबदला असा असावा ज्यामुळे कर्मचारी आणि मालक दोघांनाही समाधान मिळेल.
• योग्य मोबदल्यामुळे कर्मचाऱ्यांची कार्यक्षमता आणि उत्पादकता वाढते.
• मालक आणि कर्मचारी यांच्यातील संबंध सुधारण्यास मदत होते.

२) व्यवस्थापन (Management)

अर्थ: इतरांकडून काम करून घेण्याची कला म्हणजे व्यवस्थापन होय. तसेच संघटनात्मक उद्दिष्टे साध्य करण्यासाठी मानवी, आर्थिक आणि भौतिक संसाधनांचा वापर करण्याची प्रक्रिया म्हणजे व्यवस्थापन.

महत्वाचे मुद्दे:

• व्यवस्थापन ही एक कला (लोकांना हाताळणे) आणि शास्त्र (ज्ञानाची शाखा) आहे.
• यात नियोजन, संघटन, कर्मचारी व्यवस्थापन, निर्देशन, समन्वय आणि नियंत्रण या कार्यांचा समावेश होतो.

३) संदेशवहन / संप्रेषण (Communication)

अर्थ: माहिती, कल्पना, तथ्य, विचार, मते आणि भावना एका व्यक्तीकडून दुसऱ्या व्यक्तीकडे पोहोचवण्याची प्रक्रिया म्हणजे संदेशवहन होय.

महत्वाचे मुद्दे:

• ही एक द्विमार्गी प्रक्रिया आहे ज्यात प्रेषक (Sender) आणि प्राप्तकर्ता (Receiver) यांचा समावेश असतो.
• संदेशवहन संघटनेच्या यशासाठी अत्यंत आवश्यक असते.

४) संघटन (Organizing)

अर्थ: नियोजित उद्दिष्टे साध्य करण्यासाठी कामे ओळखणे, गट करणे, जबाबदारी व अधिकार सोपवणे आणि संबंध प्रस्थापित करणे या प्रक्रियेला संघटन म्हणतात.

महत्वाचे मुद्दे:

• यामुळे कामाची व संसाधनांची योग्य रचना तयार होते.
• यामुळे कामातील गोंधळ आणि पुनरावृत्ती टाळता येते.

५) विमा (Insurance)

अर्थ: विमा हा दोन पक्षांमधील करार आहे, ज्यामध्ये विमा कंपनी (Insurer) विमाधारकाला (Insured) संभाव्य आर्थिक नुकसानीपासून भरपाई देण्याचे मान्य करते.

महत्वाचे मुद्दे:

• विमा हप्ता (Premium): जोखीम स्वीकारल्याबद्दल विमाधारकाने कंपनीला दिलेला मोबदला.
• हे जोखीम हस्तांतरणाचे साधन आहे.

६) जनहित याचिका (Public Interest Litigation)

अर्थ: जनहित याचिका म्हणजे वैयक्तिक हक्कांच्या अंमलबजावणीसाठी नव्हे तर सार्वजनिक हिताच्या किंवा सामान्य जनतेच्या महत्त्वाच्या मुद्द्यांसाठी न्यायालयात दाखल केलेली याचिका.

महत्वाचे मुद्दे:

• कोणताही जागरूक नागरिक ही याचिका दाखल करू शकतो.
• याचा मुख्य उद्देश समाजातील दुर्बल घटकांना न्याय मिळवून देणे आणि पर्यावरणासारख्या सार्वजनिक प्रश्नांवर उपाय शोधणे हा आहे.

प्र. ३. खालील घटना किंवा प्रसंगाचा अभ्यास करून आपले मत लिहा (कोणतेही दोन) :

प्रसंग १: श्री रमण एक यशस्वी उत्पादक आहेत... त्यांच्याकडे कच्चा आणि उत्पादित मालाचा साठा आहे... त्यांना संरक्षणासंबंधी काळजी वाटते... त्यांना एका शाखेतून दुसऱ्या शाखेत माल पाठवावा लागतो... निधीची आवश्यकता आहे.

(अ) त्यांना मालाचे सर्व प्रकारच्या धोक्यापासून संरक्षण देणारी सेवा सुचवा. उत्तर: त्यांना गोदाम (Warehousing) सेवा मालाचे संरक्षण करण्यासाठी उपयोगी ठरेल.

(ब) कोणती सेवा त्यांना जागेचा अडथळा दूर करण्यासाठी उपयोगी ठरेल? उत्तर: वाहतूक (Transport) सेवा त्यांना जागेचा अडथळा दूर करण्यास मदत करेल.

(क) कोणत्या सेवेद्वारे श्री रमण अर्थसाहाय्य मिळवू शकतात? उत्तर: श्री रमण बँकिंग (Banking) सेवेद्वारे अर्थसाहाय्य मिळवू शकतात.

प्रसंग २: अजय [www.flipkart.com](https://www.flipkart.com) वरून वस्तू खरेदी करतो आणि शितल ebay.com वरून जुन्या वस्तूंची खरेदी करते.

(अ) C2C शी संबंधित वेबसाईट कोणती? उत्तर: ebay.com ही C2C (ग्राहक ते ग्राहक) शी संबंधित वेबसाईट आहे.

(ब) B2C शी संबंधित वेबसाईट कोणती? उत्तर: [www.flipkart.com](https://www.flipkart.com) ही B2C (व्यवसाय ते ग्राहक) शी संबंधित वेबसाईट आहे.

(क) अजयने ऑनलाइन व्यवहार करताना कोणती पहिली पायरी अनुकरण करावी? उत्तर: पहिली पायरी म्हणजे नोंदणी (Registration) करणे.

प्रसंग ३: रंगाचे उत्पादन करणारी संस्था प्रक्रिया न केलेले विषारी सांडपाणी नदीत सोडते, ज्यामुळे आरोग्य समस्या निर्माण झाल्या आहेत.

(अ) रंगांचे उत्पादन करणाऱ्या संस्थेने कोणत्या स्वरूपाच्या जबाबदारीकडे दुर्लक्ष केले आहे? उत्तर: संस्थेने समाज आणि पर्यावरणाप्रती असलेल्या सामाजिक जबाबदारीकडे दुर्लक्ष केले आहे.

(ब) ते कोणत्या प्रकारचे प्रदूषण करतात? उत्तर: ते जल प्रदूषण (Water Pollution) करत आहेत.

(क) रंगांचे उत्पादन करणाऱ्या संस्थेने घ्यावयाचा कोणताही एक खबरदारीचा उपाय नमूद करा. उत्तर: त्यांनी सांडपाणी नदीत सोडण्यापूर्वी त्यावर प्रक्रिया (Effluent Treatment) केली पाहिजे.

```

प्र. ४. खालील फरक स्पष्ट करा (कोणतेही तीन) : [१२ गुण]

१) निर्देशन आणि नियंत्रण (Directing and Controlling)

फरकाचा मुद्दा	निर्देशन	नियंत्रण
अर्थ	कर्मचाऱ्यांना सूचना देणे, मार्गदर्शन करणे, प्रेरणा देणे व त्यांच्यावर देखरेख करणे म्हणजे निर्देशन होय.	प्रत्यक्ष कामगिरीची मानकांशी तुलना करणे आणि त्रुटी आढळल्यास सुधारणा करणे म्हणजे नियंत्रण होय.
क्रम	हे संघटन आणि कर्मचारी व्यवस्थापनानंतर येते. हे कृतीला सुरुवात करते.	हे व्यवस्थापन प्रक्रियेतील शेवटचे कार्य आहे.
उद्देश	कर्मचाऱ्यांकडून प्रभावीपणे काम करून घेणे हा उद्देश असतो.	ठरवलेल्या योजनेनुसार काम झाले की नाही हे पाहणे हा उद्देश असतो.

२) रस्ते वाहतूक आणि रेल्वे वाहतूक

फरकाचा मुद्दा	रस्ते वाहतूक	रेल्वे वाहतूक
वेग	रहदारी आणि रस्त्यांच्या स्थितीमुळे याचा वेग मर्यादित असतो.	रस्ते वाहतुकीच्या तुलनेत रेल्वेचा वेग जास्त असतो.
दारापर्यंत सेवा	रस्ते वाहतूक दारापर्यंत सेवा (Door-to-door) पुरवते.	रेल्वे वाहतूक दारापर्यंत सेवा पुरवू शकत नाही.
उपयुक्तता	कमी अंतरासाठी आणि नाशवंत वस्तूंसाठी उपयुक्त.	लांब अंतरासाठी आणि जड मालासाठी उपयुक्त.

३) परंपरागत व्यवसाय आणि ई-व्यवसाय

फरकाचा मुद्दा	परंपरागत व्यवसाय	ई-व्यवसाय (E-business)
स्थापना	जागा आणि कायदेशीर बाबींमुळे स्थापना करणे कठीण असते.	इंटरनेटमुळे स्थापना करणे सोपे असते.
भौतिक अस्तित्व	दुकाने किंवा कार्यालयाचे भौतिक अस्तित्व आवश्यक असते.	भौतिक अस्तित्वाची गरज नसते, हे आभासी (Virtual) असते.
ग्राहक संवाद	ग्राहकांसोबत समोरासमोर संवाद होतो (Face-to-face).	समोरासमोर संवाद होत नाही (Screen-to-screen).

४) जिल्हा आयोग आणि राष्ट्रीय आयोग

फरकाचा मुद्दा	जिल्हा आयोग	राष्ट्रीय आयोग
कार्यक्षेत्र	एका विशिष्ट जिल्ह्यापुरते मर्यादित असते.	संपूर्ण देशासाठी असते.
आर्थिक मर्यादा	ज्या तक्रारींमध्ये वस्तू किंवा सेवेचे मूल्य ५० लाखांपर्यंत असते, त्या तक्रारी येथे दाखल होतात.	ज्या तक्रारींमध्ये मूल्य १० कोटींपेक्षा जास्त असते, त्या तक्रारी येथे दाखल होतात.
अध्यक्ष	जिल्हा न्यायाधीश होण्यास पात्र व्यक्ती अध्यक्ष असते.	सर्वोच्च न्यायालयाचे आजी/माजी न्यायाधीश अध्यक्ष असतात.

प्र.५. खालील प्रश्नांची थोडक्यात उत्तरे लिहा (कोणतेही दोन) : [८ गुण]

१) ग्राहकांचे कोणतेही चार अधिकार / हक्क स्पष्ट करा.

ग्राहक संरक्षण कायद्यानुसार ग्राहकांना मिळालेले चार हक्क खालीलप्रमाणे आहेत:

• सुरक्षिततेचा अधिकार: ग्राहकांच्या आरोग्यास किंवा जीवितास धोका निर्माण करणाऱ्या वस्तूंपासून संरक्षण मिळवण्याचा अधिकार ग्राहकाला आहे (उदा. विद्युत उपकरणे).
• माहितीचा अधिकार: वस्तूंची गुणवत्ता, प्रमाण, शुद्धता, किंमत आणि दर्जा याबद्दल माहिती मिळवण्याचा अधिकार ग्राहकाला आहे.
• निवडीचा अधिकार: विविध प्रकारच्या वस्तूंमधून आपल्या पसंतीची आणि परवडणारी वस्तू निवडण्याचा अधिकार ग्राहकाला आहे.
• तक्रार निवारणाचा (ऐकले जाण्याचा) अधिकार: आपली तक्रार योग्य मंचावर मांडण्याचा आणि ती ऐकून घेण्याचा अधिकार ग्राहकाला आहे.

२) वस्तू विपणन मिश्रणाचे ४ पी (4Ps) स्पष्ट करा.

विपणन मिश्रणामध्ये खालील ४ घटकांचा समावेश होतो:

• वस्तू (Product): ग्राहकांच्या गरजा पूर्ण करणारी वस्तू किंवा सेवा. यात वस्तूचा दर्जा, डिझाइन आणि पॅकेजिंग महत्त्वाचे असते.
• किंमत (Price): वस्तूसाठी ग्राहकाने मोजलेले मूल्य. किंमत ठरवताना उत्पादन खर्च आणि स्पर्धा विचारात घेतली जाते.
• स्थान (Place/Distribution): योग्य वेळी आणि योग्य ठिकाणी वस्तू उपलब्ध करून देणे. यात वितरणाचे माध्यम (Channels) महत्त्वाचे असते.
• संवर्धन (Promotion): ग्राहकांना वस्तूबद्दल माहिती देणे आणि खरेदी करण्यास प्रवृत्त करणे. यात जाहिरात, वैयक्तिक विक्री इत्यादींचा समावेश होतो.

३) व्यावसायिक सेवांची कोणतीही चार वैशिष्ट्ये स्पष्ट करा.

• अदृश्यता (Intangibility): सेवा डोळ्यांनी पाहता येत नाहीत किंवा स्पर्श करता येत नाहीत. त्या फक्त अनुभविता येतात.
• अविभाज्यता (Inseparability): सेवा आणि सेवा देणारा व्यक्ती यांना वेगळे करता येत नाही. (उदा. डॉक्टर आणि उपचार).
• विसंगतता (Inconsistency): प्रत्येक वेळी सेवेचा अनुभव वेगळा असू शकतो. ते देणाऱ्या व्यक्तीवर अवलंबून असते.
• नाशवंतपणा (Perishability): सेवा साठवून ठेवता येत नाहीत. आजची न वापरलेली सेवा कायमची वाया जाते.

प्र. ६. खालील विधाने सकारण स्पष्ट करा (कोणतेही दोन) : [८ गुण]

१) समानतेचे तत्त्व महत्त्वाचे आहे.

कारण:

• न्याय्य वागणूक: हेन्री फेयॉल यांच्या मते, व्यवस्थापनाने सर्व कर्मचाऱ्यांना समान आणि न्याय्य वागणूक दिली पाहिजे. जात, धर्म किंवा लिंग यावरून भेदभाव नसावा.
• संघर्ष टाळणे: समानतेमुळे कर्मचाऱ्यांमध्ये असंतोष निर्माण होत नाही आणि व्यवस्थापन व कर्मचारी यांच्यातील संघर्ष टाळला जातो.
• निष्ठा: जेव्हा कर्मचाऱ्यांना समान वागणूक मिळते, तेव्हा त्यांची संघटनेप्रती निष्ठा वाढते आणि ते अधिक कार्यक्षमतेने काम करतात.

२) 'योग्य व्यक्ती योग्य जागेवर योग्य मोबदल्यासह' हे कर्मचारी व्यवस्थापनेचे मूलभूत तत्त्व आहे.

कारण:

• कार्यक्षमता: जेव्हा एखाद्या व्यक्तीला त्याच्या कौशल्यानुसार काम मिळते (योग्य व्यक्ती योग्य जागेवर), तेव्हा त्याची कार्यक्षमता वाढते.
• समाधान: योग्य कामासाठी योग्य मोबदला मिळाल्यास कर्मचाऱ्याला कामाचे समाधान मिळते.
• साधनसामग्रीचा वापर: योग्य निवडीमुळे मानवी संसाधनांचा अपव्यय टाळला जातो आणि संघटनेची उद्दिष्टे साध्य करणे सोपे जाते.

३) व्यवसाय संघटनांनी, पर्यावरण प्रदूषण व पर्यावरणीय असमतोल टाळला पाहिजे.

कारण:

• सामाजिक जबाबदारी: व्यवसाय हा समाजाचा एक भाग आहे. पर्यावरणाचे रक्षण करणे ही व्यवसायाची नैतिक जबाबदारी आहे.
• आरोग्य रक्षण: प्रदूषणामुळे मानवी आरोग्यावर गंभीर परिणाम होतात. हवा, पाणी आणि ध्वनी प्रदूषण टाळणे समाजाच्या हिताचे आहे.
• कायदेशीर बंधन: सरकारने प्रदूषणाबाबत कडक कायदे केले आहेत. त्याचे उल्लंघन केल्यास व्यवसायावर कारवाई होऊ शकते.

४) ग्राहकांच्या हक्काचे संरक्षण करणे हे ग्राहक संघटनांचे ध्येय असते.

कारण:

• पिळवणुकीविरुद्ध लढा: व्यापारी अनेकदा भेसळ, काळाबाजार किंवा चुकीच्या जाहिरातींद्वारे ग्राहकांची फसवणूक करतात. ग्राहक संघटना याविरुद्ध आवाज उठवतात.
• जागृती: या संघटना ग्राहकांना त्यांच्या हक्कांची आणि जबाबदाऱ्यांची जाणीव करून देतात.
• कायदेशीर मदत: ग्राहकांना न्यायालयात किंवा ग्राहक मंचाकडे तक्रार करण्यासाठी या संघटना मदत आणि मार्गदर्शन करतात.

```

प्र.७. खालील प्रश्न सोडवा (कोणतेही दोन) : [१० गुण]

```

१) ग्राहकांसाठी विपणनाचे असणारे महत्त्व स्पष्ट करा.

ग्राहकांसाठी विपणनाचे महत्त्व खालीलप्रमाणे आहे:

• जागृती निर्माण करणे: विपणनामुळे ग्राहकांना बाजारात येणाऱ्या नवीन वस्तूबद्दल, तिच्या किंमतीबद्दल आणि उपयोगाबद्दल माहिती मिळते.
• दर्जेदार वस्तू: विपणन संशोधनामुळे कंपन्या ग्राहकांच्या गरजा ओळखतात आणि त्यानुसार दर्जेदार वस्तू पुरवतात.
• वस्तूंची विविधता: विपणनामुळे ग्राहकांना निवडीसाठी अनेक पर्याय उपलब्ध होतात. ग्राहक त्यांच्या आवडीनुसार वस्तू निवडू शकतात.
• किंमत नियंत्रण: स्पर्धेमुळे कंपन्या वाजवी किंमतीत वस्तू देण्याचा प्रयत्न करतात, ज्याचा फायदा ग्राहकांना होतो.
• ग्राहक समाधान: विक्रीपश्चात सेवा आणि तक्रार निवारण यांसारख्या सुविधांमुळे ग्राहकांचे समाधान होते.

२) उद्योजकाची कार्ये स्पष्ट करा.

उद्योजक हा व्यवसायाचा मुख्य घटक असतो. त्याची कार्ये खालीलप्रमाणे आहेत:

• नावीन्यपूर्णता (Innovation): नवीन वस्तू, नवीन उत्पादन पद्धती किंवा नवीन बाजारपेठ शोधणे हे उद्योजकाचे मुख्य कार्य आहे.
• उद्दिष्टे निश्चित करणे: व्यवसायाची अल्पकालीन आणि दीर्घकालीन उद्दिष्टे ठरवणे.
• बाजारपेठेचा विकास: ग्राहकांची मागणी ओळखून त्यानुसार वस्तूंचे विपणन करणे.
• नवीन तंत्रज्ञान: बदलत्या काळानुसार व्यवसायात नवीन तंत्रज्ञानाचा वापर करणे.
• चांगले संबंध: कर्मचारी, ग्राहक आणि पुरवठादार यांच्याशी चांगले संबंध ठेवणे.
• निधी उभारणी: व्यवसायासाठी आवश्यक भांडवलाची उभारणी करणे.

३) शास्त्रीय व्यवस्थापनाची कोणतीही पाच तत्त्वे स्पष्ट करा.

एफ. डब्ल्यू. टेलर यांनी मांडलेली तत्त्वे:

• विज्ञान आहे, अंगठ्याचा नियम नाही (Science, Not Rule of Thumb): काम हे वैज्ञानिक विश्लेषणावर आधारित असावे, जुन्या अंदाजे पद्धतींवर नसावे.
• समरसता, विवाद नाही (Harmony, Not Discord): व्यवस्थापन आणि कर्मचारी यांच्यात सामंजस्य असावे, संघर्ष नसावा.
• मानसिक क्रांती (Mental Revolution): मालक आणि कामगार यांच्या दृष्टिकोनात बदल झाला पाहिजे. एकमेकांबद्दल आदर असावा.
• सहकार्य, व्यक्तिवाद नाही (Cooperation): काम हे संघभावनेने आणि सहकार्याने केले पाहिजे, स्पर्धेने नव्हे.
• जबाबदारीचे विभाजन: नियोजन करण्याचे काम व्यवस्थापनाचे आणि अंमलबजावणीचे काम कामगारांचे असावे.

प्र.८. खालील प्रश्नाचे सविस्तर उत्तर लिहा (कोणतेही एक) : [८ गुण]

१) विपणनाचा अर्थ काय? विपणनाची कार्ये सविस्तर स्पष्ट करा.

अर्थ: विपणन ही एक अशी सामाजिक प्रक्रिया आहे ज्याद्वारे व्यक्ती आणि गट त्यांना हव्या असलेल्या वस्तू आणि सेवा निर्माण करून, देऊन आणि विनिमय करून आपल्या गरजा पूर्ण करतात. सोप्या भाषेत, ग्राहकांच्या गरजा ओळखून त्या नफ्यासह पूर्ण करणे म्हणजे विपणन.

```

विपणनाची कार्ये:

• विपणन संशोधन: बाजारातील स्थिती, ग्राहकांची आवड-निवड आणि स्पर्धक यांचा अभ्यास करणे. यामुळे ग्राहकाला नेमके काय हवे आहे हे समजते.
• खरेदी आणि एकत्रीकरण: उत्पादनासाठी कच्चा माल विविध ठिकाणांहून खरेदी करणे आणि एका ठिकाणी गोळा करणे.
• वस्तू रचना आणि विकास: ग्राहकांना आकर्षित करण्यासाठी वस्तूचे डिझाइन आकर्षक बनवणे. चांगल्या रचनेमुळे वस्तूची उपयुक्तता वाढते.
• प्रमाणीकरण आणि प्रतवारी: वस्तूंचा आकार, रंग, दर्जा यानुसार मानके ठरवणे (प्रमाणीकरण) आणि त्या मानकांनुसार वस्तूंचे गट करणे (प्रतवारी). उदा. ए-ग्रेड, बी-ग्रेड.
• वेष्टन आणि चिन्हांकन (Packaging and Labeling): वस्तूचे नुकसान होऊ नये आणि ती आकर्षक दिसावी म्हणून पॅकेजिंग करणे. तसेच वस्तूची माहिती (किंमत, घटक) वेष्टनावर छापणे (Labeling).
• मुद्रांकन (Branding): वस्तूला ओळख मिळवून देण्यासाठी तिला विशिष्ट नाव, चिन्ह किंवा लोगो देणे. ब्रँडमुळे वस्तू स्पर्धकांपेक्षा वेगळी दिसते.
• किंमत निश्चिती: वस्तूची किंमत ठरवणे हा महत्त्वाचा निर्णय असतो. किंमत ठरवताना खर्च, मागणी आणि स्पर्धा यांचा विचार करावा लागतो.
• संवर्धन (Promotion): जाहिरात, वैयक्तिक विक्री या माध्यमांतून ग्राहकांना वस्तू खरेदी करण्यासाठी प्रवृत्त करणे.
• वितरण: वाहतूक आणि गोदामाचा वापर करून वस्तू उत्पादकाकडून ग्राहकापर्यंत पोहोचवणे.

```

२) गोदामाचा अर्थ सांगा. गोदामांचे विविध प्रकार स्पष्ट करा.

अर्थ: गोदाम म्हणजे वस्तू साठवण्यासाठी वापरली जाणारी व्यावसायिक इमारत. वस्तूंचे उत्पादन आणि वापर यांमधील काळासाठी वस्तू सुरक्षित ठेवण्याची व्यवस्था म्हणजे साठवणूक किंवा गोदाम होय.

```

गोदामांचे प्रकार:

• खाजगी गोदामे (Private Warehouses): मोठे उत्पादक किंवा व्यापारी स्वतःच्या वस्तू साठवण्यासाठी स्वतःची गोदामे बांधतात. यावर त्यांचे पूर्ण नियंत्रण असते.
• सार्वजनिक गोदामे (Public Warehouses): ही गोदामे सर्वसामान्यांसाठी असतात. ठराविक भाडे देऊन कोणताही व्यापारी येथे माल ठेवू शकतो. ही गोदामे लहान व्यापाऱ्यांसाठी उपयुक्त असतात.
• करदेय गोदामे (Bonded Warehouses): आयात केलेल्या मालावर जोपर्यंत सीमा शुल्क (Customs Duty) भरले जात नाही, तोपर्यंत हा माल या गोदामात ठेवला जातो. ही गोदामे बंदरांजवळ असतात आणि ती सरकारी परवान्याखाली चालतात.
• करदत्त गोदामे (Duty Paid Warehouses): आयातदाराने शुल्क भरले आहे, पण वाहतुकीची सोय नसल्यामुळे माल नेला नाही, तर तो या गोदामात ठेवला जातो. ही गोदामे बंदराजवळ असतात.
• शासकीय गोदामे: केंद्र किंवा राज्य सरकारद्वारे चालवली जाणारी गोदामे. उदा. केंद्रीय वखार महामंडळ (CWC). ही गोदामे शेतकरी आणि व्यापाऱ्यांसाठी कमी दरात उपलब्ध असतात.
• सहकारी गोदामे: सहकारी संस्थांनी आपल्या सभासदांच्या फायद्यासाठी ही गोदामे चालवलेली असतात.
• शीतगृहे (Cold Storage): नाशवंत वस्तू (उदा. फळे, भाज्या, दूध, मासे) साठवण्यासाठी ही गोदामे वापरली जातात. येथे तापमान कमी ठेवले जाते.

```