SSC Board March 2025
Science and Technology Part 1 (Marathi Medium)
Model Answer Paper

प्रश्न १. (अ) दिलेल्या पर्यायांपैकी योग्य पर्यायाचा क्रमांक लिहा: (५ गुण)

(i) अल्कधर्मी मृदा धातूंची संयुजा 2 आहे, म्हणजे त्यांची आधुनिक आवर्तसारणीतील जागा ______ मध्ये आहे.

(अ) गण 2
(ब) गण 16
(क) आवर्त 2
(ड) डी-खंड

उत्तर: (अ) गण 2

(ii) ज्या अभिक्रियांमध्ये अभिकारकामधील आयनांची अदलाबदल होऊन अवक्षेप तयार होतो अशा अभिक्रियांना ______ असे म्हणतात.

(अ) संयोग अभिक्रिया
(ब) अपघटन अभिक्रिया
(क) विस्थापन अभिक्रिया
(ड) दुहेरी विस्थापन अभिक्रिया

उत्तर: (ड) दुहेरी विस्थापन अभिक्रिया

(iii) विजेच्या बल्बमध्ये कुंतल बनविण्यासाठी ______ धातूचा उपयोग करतात.

(अ) नायक्रोम
(ब) तांबे
(क) टंगस्टन
(ड) अॅल्युमिनिअम

उत्तर: (क) टंगस्टन

(iv) एका पारदर्शक माध्यमातून दुसऱ्या पारदर्शक माध्यमात प्रकाश जाताना त्याची मार्गक्रमणाची दिशा बदलते, यालाच प्रकाशाचे ______ म्हणतात.

(अ) परावर्तन
(ब) अपस्करण
(क) विकिरण
(ड) अपवर्तन

उत्तर: (ड) अपवर्तन

(v) CaO + H₂O → Ca(OH)₂ + उष्णता ही ______ अभिक्रिया आहे.

(अ) उष्मादायी
(ब) विद्युतअपघटनी
(क) अपघटन
(ड) उष्माग्राही

उत्तर: (अ) उष्मादायी

प्रश्न १. (ब) खालील प्रश्न सोडवा: (५ गुण)

(i) चूक की बरोबर ते लिहा: पेशींमधील श्वसनादरम्यान रेडॉक्स अभिक्रिया घडत असते. उत्तर: बरोबर

(ii) वेगळा घटक ओळखा: ध्वनिवर्धक, सूक्ष्मश्रवणी, विद्युतचलित्र, चुंबक उत्तर: चुंबक (इतर सर्व विद्युत प्रवाहाच्या चुंबकीय परिणामाशी संबंधित आहेत किंवा इलेक्ट्रोमॅग्नेटचा वापर करतात, तर चुंबक हा कायमस्वरूपी चुंबक आहे.)

(iii) ताऱ्यांच्या लुकलुकण्याचे कारण काय? उत्तर: वातावरणातील हवेच्या थरांचा अपवर्तनांक सतत बदलत असतो. त्यामुळे ताऱ्यांकडून येणारा प्रकाश वातावरणातून प्रवास करताना त्याचे सतत अपवर्तन होते, म्हणून ताऱ्यांचे लुकलुकणे दिसते.

(iv) योग्य जोडी जुळवा:

'अ' स्तंभ	'ब' स्तंभ
साधा सूक्ष्मदर्शक	(c) घड्याळ दुरुस्ती करणे

उत्तर: साधा सूक्ष्मदर्शक - घड्याळ दुरुस्ती करणे

(v) 0°C ते 4°C या तापमानादरम्यान असणाऱ्या पाण्याच्या आचरणास काय म्हणतात? उत्तर: पाण्याचे असंगत आचरण (Anomalous behavior of water).

प्रश्न २. (अ) शास्त्रीय कारणे लिहा (कोणतीही दोन): (४ गुण)

(i) आवर्तामध्ये डावीकडून उजवीकडे जाताना अणुआकार कमी होत जातो. उत्तर: कारण आवर्तामध्ये डावीकडून उजवीकडे जाताना अणूअंक एक-एक ने वाढत जातो, म्हणजेच केंद्रकावरील धनप्रभार वाढतो. तरीही भर पडलेला इलेक्ट्रॉन हा असलेल्याच बाह्यतम कक्षेत जमा होतो. वाढलेल्या केंद्रकीय धनप्रभारामुळे इलेक्ट्रॉन केंद्रकाकडे अधिक ओढले जातात, त्यामुळे अणूचे आकारमान (त्रिज्या) कमी होत जाते.

(ii) विद्युतपारेषणासाठी तांब्याच्या किंवा अॅल्युमिनिअमच्या तारांचा उपयोग करतात. उत्तर: तांबे आणि अॅल्युमिनिअम हे विद्युतधारेचे सुवाहक आहेत. यांची विद्युत रोधकता (Resistivity) अतिशय कमी आहे, त्यामुळे विद्युत धारेचे वहन होताना उष्णतेच्या स्वरूपात होणारा ऱ्हास कमी असतो. तसेच हे धातू मुबलक प्रमाणात उपलब्ध असल्याने त्यांचा उपयोग विद्युतपारेषणासाठी केला जातो.

(iii) काही देशांमध्ये पेट्रोलची कार्यक्षमता वाढविण्यासाठी त्यामध्ये ईथेनॉल एक समावेशी म्हणून मिसळतात. उत्तर: ईथेनॉल हे ज्वलनशील असून ते पेट्रोलमध्ये सहज मिसळते. पेट्रोलमध्ये 10% ईथेनॉल मिसळल्यास इंधनाची ज्वलन क्षमता वाढते आणि कार्बन डायऑक्साइड व कार्बन मोनॉक्साइडचे उत्सर्जन कमी होते. यामुळे इंधनाची बचत होते व प्रदूषण कमी होण्यास मदत होते. यालाच 'गॅसोहोल' असेही म्हणतात.

प्रश्न २. (ब) खालील उपप्रश्न सोडवा (कोणतेही तीन): (६ गुण)

(i) पदार्थाच्या विशिष्ट उष्माधारकतेच्या मापनासाठी कोणत्या तत्त्वाचा वापर करतात? ते तत्त्व लिहा. उत्तर: उष्णतेच्या देवाणघेवाणीचे तत्त्व (Principle of Heat Exchange) वापरतात.
तत्त्व: जर उष्ण व थंड वस्तू एकमेकांच्या संपर्कात ठेवल्यास, उष्ण वस्तू उष्णता गमावते आणि थंड वस्तू उष्णता ग्रहण करते. जोपर्यंत दोन्ही वस्तूंचे तापमान समान होत नाही तोपर्यंत ही क्रिया चालू राहते.
(उष्ण वस्तूने गमावलेली उष्णता = थंड वस्तूने ग्रहण केलेली उष्णता)

(ii) लोखंडी दरवाज्यावर गंज चढू नये म्हणून तुम्ही काय कराल? उत्तर: लोखंडी दरवाजाचा हवेशी व आर्द्रतेशी थेट संपर्क टाळण्यासाठी त्यावर तेलाचा किंवा रंगाचा (Oil paint) थर दिला जातो. यामुळे ऑक्सिडीकरणाची प्रक्रिया थांबते व गंज चढत नाही.

(iii) फरक स्पष्ट करा: वस्तुमान आणि वजन.

वस्तुमान (Mass): हे वस्तूमध्ये असलेल्या द्रव्यसंचयाचे मापन आहे. हे सर्वत्र सारखे असते. हे अदिश राशी आहे.
वजन (Weight): एखाद्या वस्तूला पृथ्वी ज्या गुरुत्वीय बलाने स्वतःकडे आकर्षित करते त्याला वजन म्हणतात. हे ठिकाणानुसार बदलते (w = mg). हे सदिश राशी आहे.

(iv) 'दिवाळीच्या फटाक्यांमध्ये रॉकेट हा एक प्रकारचा फटाका असतो' यावरून खालील प्रश्नांची उत्तरे द्या: (a) प्रक्षेपकाचे नाव: अग्निबाण (Rocket).
(b) कार्य कोणत्या नियमानुसार चालते: न्यूटनच्या गतिविषयक तिसऱ्या नियमानुसार (प्रत्येक क्रियाबलास समान परिमाणाचे व विरुद्ध दिशेने प्रयुक्त होणारे प्रतिक्रिया बल अस्तित्वात असते).

(v) अपघटन अभिक्रिया म्हणजे काय? साखरेच्या अपघटन अभिक्रियेचे समीकरण लिहा. अपघटन अभिक्रिया: ज्या रासायनिक अभिक्रियेत एकाच अभिकारकापासून दोन किंवा अधिक उत्पादिते मिळतात, त्या अभिक्रियेला अपघटन अभिक्रिया म्हणतात.
समीकरण:
$$C_{12}H_{22}O_{11} \xrightarrow{\Delta} 12C + 11H_{2}O$$ (साखर -> कार्बन + पाणी)

प्रश्न ३. खालील उपप्रश्न सोडवा (कोणतेही पाच): (१५ गुण)

(i) एक 3 kg वस्तुमानाचा लोहगोल 125 m उंचीवरून खाली पडला. 'g' चे मूल्य 10 m/s² आहे असे धरून खालील राशींचे मूल्य काढा: दिलेली माहिती:
वस्तुमान (m) = 3 kg
उंची (s) = 125 m
सुरुवातीचा वेग (u) = 0 m/s
गुरुत्वत्वरण (g) = 10 m/s²

(a) जमिनीपर्यंत पोहोचण्यासाठी लागलेला कालावधी (t):
न्यूटनच्या गतिविषयक दुसऱ्या समीकरणावरून,
$$s = ut + \frac{1}{2}gt^2$$
$$125 = 0 \times t + \frac{1}{2} \times 10 \times t^2$$
$$125 = 5t^2$$
$$t^2 = \frac{125}{5} = 25$$
$$t = 5 \text{ sec}$$
उत्तर: कालावधी 5 सेकंद लागेल.

(b) जमिनीपर्यंत पोहोचताना असलेला वेग (v):
न्यूटनच्या गतिविषयक पहिल्या समीकरणावरून,
$$v = u + gt$$
$$v = 0 + 10 \times 5$$
$$v = 50 \text{ m/s}$$
उत्तर: वेग 50 m/s असेल.

(ii) वर्णनावरून मूलद्रव्याचे नाव व संज्ञा लिहा: (a) सर्वाधिक विद्युतऋण अणु: फ्लोरिन (F)
(b) सर्वात कमी अणुवस्तुमानाचा अणु: हायड्रोजन (H)
(c) सर्वात कमी अणुत्रिज्या असलेला राजवायू: हेलिअम (He)

(iii) (a) तांब्याची संहत नायट्रिक आम्लाबरोबर अभिक्रिया केली असता मुक्त होणारा वायू कोणता? त्याचा रंग सांगा. (b) अभिक्रियेचे संतुलित रासायनिक समीकरण लिहा. (c) रासायनिक नावे लिहा. (a) मुक्त होणारा वायू: नायट्रोजन डायऑक्साइड ($NO_2$). त्याचा रंग तांबूस-तपकिरी असतो.
(b) समीकरण:
$$Cu + 4HNO_3 (Conc.) \rightarrow Cu(NO_3)_2 + 2NO_2 \uparrow + 2H_2O$$
(c) नावे: कॉपर (तांबे), संहत नायट्रिक आम्ल → कॉपर नायट्रेट, नायट्रोजन डायऑक्साइड, पाणी.

(iv) आकृत्यांना नावे देऊन संकल्पना स्पष्ट करा (फ्लेमिंगचे नियम):

Fleming's Left and Right Hand Rules Diagrams

[फ्लेमिंगच्या हातांचे नियम दर्शवणारी आकृती येथे गृहीत धरली आहे]

अ. फ्लेमिंगचा डाव्या हाताचा नियम (विद्युत चलित्र): डाव्या हाताचा अंगठा, तर्जनी व मधले बोट एकमेकांना लंब राहतील अशी ताठ धरल्यास; जर तर्जनी चुंबकीय क्षेत्राच्या दिशेत असेल आणि मधले बोट विद्युतधारेच्या दिशेत असेल, तर अंगठा विद्युत वाहकावरील बलाची दिशा दर्शवतो.

आ. फ्लेमिंगचा उजव्या हाताचा नियम (विद्युत जनित्र): उजव्या हाताचा अंगठा, तर्जनी व मधले बोट एकमेकांना लंब राहतील अशी धरली असता; जर अंगठा विद्युत वाहकाच्या गतीची दिशा दर्शवित असेल आणि तर्जनी चुंबकीय क्षेत्राची दिशा दर्शवित असेल, तर मधले बोट प्रवर्तित विद्युतधारेची दिशा दर्शविते.

(v) इंद्रधनुष्यनिर्मिती या नैसर्गिक सुंदर घटनेसंबंधी खालील प्रश्नांची उत्तरे द्या: (a) आकृती: (येथे प्रकाशाचे अपस्करण, अपवर्तन आणि अंतर्गत परावर्तन दाखवणारी आकृती अपेक्षित आहे).
(a) Diagram: [Student should draw a water droplet showing sunlight entering, refracting, dispersing into colors, internally reflecting, and refracting out].
Draw a neat diagram :'Formation of Rainbow'

Draw a neat diagram :'Formation of Rainbow'

(b) नैसर्गिक घटना: प्रकाशाचे अपस्करण (Dispersion), अपवर्तन (Refraction) आणि पूर्ण आंतरिक परावर्तन (Total Internal Reflection).
(c) पाण्याचे लहान थेंब प्रिझम (लोलक) प्रमाणे कार्य करतात.

(vi) नावे लिहा: (a) सुरीने सहज कापता येतील असे दोन धातू: सोडिअम (Na), पोटॅशिअम (K).
(b) धातूवर आघात केला की ध्वनी निर्माण होतो: नादमयता (Sonority).
(c) विद्युतधारेचा सुवाहक असणारा अधातुयुक्त पदार्थ: ग्रॅफाईट (कार्बनचे अपरूप).

(vii) विद्युत विलेपन आकृतीचे निरीक्षण करून उत्तरे लिहा:

(a) प्रक्रियेचे नाव: विद्युत विलेपन (Electroplating).
(b) प्रक्रिया: विद्युत प्रवाहामुळे चांदीच्या धनाग्रावरून (Anode) चांदीचे आयन ($Ag^+$) द्रावणात येतात आणि तेथून ऋणाग्रावर (चमच्यावर) जमा होतात. अशा प्रकारे कमी अधिक क्रियाशील धातूवर (चमचा) जास्त क्रियाशील किंवा मौल्यवान धातूचा (चांदी) थर दिला जातो.
(c) उपयोग: सोन्याचा मुलामा दिलेले दागिने, गंज न चढण्यासाठी लोखंडावर निकेल किंवा क्रोमियमचा मुलामा देणे.

प्रश्न ४. खालील उपप्रश्न सोडवा (कोणताही एक): (५ गुण)

(viii) खालील सारणी पूर्ण करा:

उपग्रहाचा प्रकार	उपग्रहाचे कार्य	भारताच्या उपग्रहमालिका व प्रक्षेपक
(a) हवामान उपग्रह (Weather Satellite)	हवामानाचा अभ्यास व अंदाज वर्तवणे.	INSAT व GSAT (प्रक्षेपक: GSLV)
(b) दिशादर्शक उपग्रह (Navigation Satellite)	पृथ्वीवरील कुठल्याही ठिकाणाचे भौगोलिक स्थान निश्चित करणे.	IRNSS (प्रक्षेपक: PSLV)
(c) पृथ्वी निरीक्षक उपग्रह (Earth Observation Satellite)	वनांचे व्यवस्थापन, आपत्ती व्यवस्थापन इ.	IRS (प्रक्षेपक: PSLV)

किंवा

(ii) क्लोरीन या मूलद्रव्याचा अणुअंक 17 आहे. तर यावरून खालील प्रश्नांची उत्तरे लिहा: (a) क्लोरीनचे इलेक्ट्रॉन संरूपण: (2, 8, 7)
(b) संयुजा कवचातील इलेक्ट्रॉन संख्या: 7
(c) क्लोरीनचे रेणूसूत्र: $Cl_2$
(d) बंधाचा प्रकार: सहसंयुज बंध (Covalent Bond). (कारण दोन क्लोरीन अणू प्रत्येकी एक इलेक्ट्रॉनची भागीदारी करून अष्टक पूर्ण करतात).
(e) इलेक्ट्रॉन-ठिपका संरचना:
.. ..
: Cl . . Cl : → : Cl - Cl :
.. ..

(i) मानवी डोळ्यासंबंधी प्रश्न (Extra Solved): (a) आकृती: (मानवी डोळ्याची सुबक आकृती काढावी).
(a) Diagram: [Student should draw the human eye, labelling Cornea, Iris, Pupil, Crystalline Lens, Ciliary Muscles, Retina, and Optic Nerve].
eat labelled diagram of human eye

(b) सुस्पष्ट दृष्टीचे लघुत्तम अंतर: 25 सेमी.
(c) नाभीय अंतर बदलण्याच्या क्षमतेला: समायोजन शक्ती (Power of Accommodation) म्हणतात.
(d) दृष्टिदोष: वृद्धदृष्टीता (Presbyopia).