Maharashtra Board HSC Physics Question Paper 2024 Solution (Hindi Medium) - PDF Download

Maharashtra Board HSC Physics Question Paper Solution 2024 (Hindi Medium)

рд╡िрд╖рдп: рднौрддिрдХी (Physics - 54) | рд╡рд░्рд╖: 2024 | рдЕрдзिрдХрддрдо рдЕंрдХ: 70

рд╡िрднाрдЧ - рдЕ (Section A)

рдк्рд░. рез. рджिрдП рдЧрдП рдмрд╣ुрд╡िрдХрд▓्рдкीрдп рдк्рд░рд╢्рдиों рдХे рд╡िрдХрд▓्рдкों рдоें рд╕े рд╕рд╣ी рдЙрдд्рддрд░ рдЪुрдирдХрд░ рд▓िрдЦिрдП : [резреж]

(i) рдХिрд╕ी рд╡ृрдд्рддाрдХाрд░ рдЪрдХрддी рдХी рдд्рд░िрдЬ्рдпा R рддрдеा рдж्рд░рд╡्рдпрдоाрди (mass) M рд╣ै, рдЗрд╕рдХा рдмрд▓-рдЖрдШूрд░्рдг (MI) рдХेंрдж्рд░ рдХे рдЕрдХ्рд╖ рдХे рд╕ाрдкेрдХ्рд╖ .......... рд╣ोрдЧा।

  • (рдЕ) \( \frac{MR^2}{4} \)
  • (рдм) \( \frac{MR^2}{2} \)
  • (рдХ) \( MR^2 \)
  • (рдб) \( \frac{3MR^2}{2} \)
рдЙрдд्рддрд░: (рдм) \( \frac{MR^2}{2} \)

рд╕्рдкрд╖्рдЯीрдХрд░рдг: рдХिрд╕ी рд╡ृрдд्рддाрдХाрд░ рдЪрдХрддी (disc) рдХा рдЙрд╕рдХे рдХेंрдж्рд░ рд╕े рдЧुрдЬрд░рдиे рд╡ाрд▓े рдФрд░ рдЙрд╕рдХे рддрд▓ рдХे рд▓ंрдмрд╡рдд рдЕрдХ्рд╖ рдХे рдкрд░िрддः рдЬрдб़рдд्рд╡ рдЖрдШूрд░्рдг \( I = \frac{1}{2}MR^2 \) рд╣ोрддा рд╣ै।

(ii) рд╕рддрд╣ (рдкृрд╖्рда)-рддрдиाрд╡ рдХा рд╡िрдоीрдп рд╕ूрдд्рд░ .......... рд╣ोрдЧा।

  • (рдЕ) \( [L^{-1}M^1T^{-2}] \)
  • (рдм) \( [L^2M^1T^{-2}] \)
  • (рдХ) \( [L^1M^1T^{-1}] \)
  • (рдб) \( [L^0M^1T^{-2}] \)
рдЙрдд्рддрд░: (рдб) \( [L^0M^1T^{-2}] \)

рд╕्рдкрд╖्рдЯीрдХрд░рдг: рдкृрд╖्рда рддрдиाрд╡ (Surface Tension) \( T = \frac{\text{рдмрд▓ (Force)}}{\text{рд▓ंрдмाрдИ (Length)}} \) рд╣ोрддा рд╣ै।
рдмрд▓ рдХी рд╡िрдоा = \( [M^1L^1T^{-2}] \)
рд▓ंрдмाрдИ рдХी рд╡िрдоा = \( [L^1] \)
рдЕрддः, T рдХी рд╡िрдоा = \( \frac{[M^1L^1T^{-2}]}{[L^1]} = [L^0M^1T^{-2}] \)।

(iii) рдПрдХ рд╕्рдеिрд░ рддрд░ंрдЧ рдоें рдХिрд╕ी рдиिрд╕्рдкंрдж (node) рддрдеा рд╕ंрд▓рдЧ्рди рдк्рд░рд╕्рдкंрдж (antinode) рдХे рдмीрдЪ рдХा рдХрд▓ा рдЕंрддрд░ (phase difference) .......... рд╣ोрдЧा।

  • (рдЕ) \( \frac{\pi}{4} \) rad
  • (рдм) \( \frac{\pi}{2} \) rad
  • (рдХ) \( \frac{3\pi}{4} \) rad
  • (рдб) \( \pi \) rad
рдЙрдд्рддрд░: (рдм) \( \frac{\pi}{2} \) rad

рд╕्рдкрд╖्рдЯीрдХрд░рдг: рдиोрдб рдФрд░ рдиिрдХрдЯрддрдо рдПंрдЯीрдиोрдб рдХे рдмीрдЪ рдХी рджूрд░ी \( \frac{\lambda}{4} \) рд╣ोрддी рд╣ै।
рдХрд▓ा рдЕंрддрд░ (Phase difference) \( \phi = \frac{2\pi}{\lambda} \times \text{рдкрде рдЕंрддрд░} = \frac{2\pi}{\lambda} \times \frac{\lambda}{4} = \frac{\pi}{2} \) rad।

(iv) рдХिрд╕ी рдзрди рдЗрдХाрдИ рдЖрд╡ेрд╢ рдХो рдЕрдиंрдд рд╕े рдХिрд╕ी рджिрдП рдЧрдП рдмिंрджु рдкрд░, рд╡िрдж्рдпुрдд рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХी рд╡िрд░ुрдж्рдз рджिрд╢ा рдоें, рд▓ाрдиे рдоें рдХिрдпा рдЬाрдиे рд╡ाрд▓ा рдХाрд░्рдп .......... рдХрд╣рд▓ाрддा рд╣ै।

  • (рдЕ) рд╡िрдж्рдпुрдд рдЕрднिрд╡ाрд╣ (electric flux)
  • (рдм) рдЪुंрдмрдХीрдп рд╡िрднрд╡ (magnetic potential)
  • (рдХ) рд╡िрдж्рдпुрдд рд╡िрднрд╡ (electric potential)
  • (рдб) рдЧुрд░ुрдд्рд╡ाрдХрд░्рд╖рдг рд╡िрднрд╡ (gravitational potential)
рдЙрдд्рддрд░: (рдХ) рд╡िрдж्рдпुрдд рд╡िрднрд╡ (electric potential)

рд╕्рдкрд╖्рдЯीрдХрд░рдг: рдпрд╣ рд╡िрдж्рдпुрдд рд╡िрднрд╡ (Electric Potential) рдХी рдоाрдирдХ рдкрд░िрднाрд╖ा рд╣ै।

(v) рдХिрд╕ी рдЪрд▓ рдХुंрдбрд▓ рдЧैрд▓्рд╡ेрдиोрдоीрдЯрд░ рдХा рд╡िрдж्рдпुрдд рдзाрд░ाрдоाрдкी рдоें рд░ूрдкांрддрд░ рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдЗрд╕े .......... рдЬोрдб़рдиा рдкрдб़ेрдЧा।

  • (рдЕ) рд▓рдШु рд░ोрдз рд╕рдоांрддрд░ рдХ्рд░рдо рдоें
  • (рдм) рдмрдб़ा рд░ोрдз рд╢्рд░ेрдгी рдХ्рд░рдо рдоें
  • (рдХ) рд▓рдШु рд░ोрдз рд╢्рд░ेрдгी рдХ्рд░рдо рдоें
  • (рдб) рдмрдб़ा рд░ोрдз рд╕рдоांрддрд░ рдХ्рд░рдо рдоें
рдЙрдд्рддрд░: (рдЕ) рд▓рдШु рд░ोрдз рд╕рдоांрддрд░ рдХ्рд░рдо рдоें

рд╕्рдкрд╖्рдЯीрдХрд░рдг: рдЧैрд▓्рд╡ेрдиोрдоीрдЯрд░ рдХो рдПрдоीрдЯрд░ (ammeter) рдоें рдмрджрд▓рдиे рдХे рд▓िрдП, рдЙрд╕рдХे рд╕рдоांрддрд░ рдХ्рд░рдо (parallel) рдоें рдПрдХ рдмрд╣ुрдд рдХрдо рдоाрди рдХा рдк्рд░рддिрд░ोрдз (рдЬिрд╕े рд╢ंрдЯ рдХрд╣рддे рд╣ैं) рдЬोрдб़ा рдЬाрддा рд╣ै।

(vi) рдпрджि рдЖрдкाрддी рдХिрд░рдгों рдХी рдЖрд╡ृрдд्рддि, рдХिрд╕ी рдк्рд░рдХाрд╢ рд╕ंрд╡ेрджрдирд╢ीрд▓-рд╕ाрдордЧ्рд░ी (photo-sensitive material) рдХे рд▓िрдП рджुрдЧुрдиी рдХрд░ рджी рдЬाрдП рддो рдЙрд╕рд╕े рдЙрдд्рд╕рд░्рдЬिрдд рдк्рд░рдХाрд╢ рдЗрд▓ेрдХ्рдЯ्рд░ॉрди (Photoelectron) рдХी рдЧрддिрдЬ рдКрд░्рдЬा ..........

  • (рдЕ) рдкрд╣рд▓े рдЬैрд╕े рд╣ी рд░рд╣ेрдЧी।
  • (рдм) рдкрд╣рд▓े рд╕े рджुрдЧुрдиी рд╣ोрдЧी।
  • (рдХ) рдкрд╣рд▓े рд╕े рджुрдЧुрдиे рд╕े рдЕрдзिрдХ рд╣ोрдЧी।
  • (рдб) рдкрд╣рд▓े рд╕े рджुрдЧुрдиे рд╕े рдХрдо рд╣ोрдЧी।
рдЙрдд्рддрд░: (рдХ) рдкрд╣рд▓े рд╕े рджुрдЧुрдиे рд╕े рдЕрдзिрдХ рд╣ोрдЧी।

рд╕्рдкрд╖्рдЯीрдХрд░рдг: рдЖрдЗंрд╕्рдЯीрди рдХा рдк्рд░рдХाрд╢-рд╡िрдж्рдпुрдд рд╕рдоीрдХрд░рдг: \( K_{max} = h\nu - \phi_0 \)।
рдпрджि рдЖрд╡ृрдд्рддि рджोрдЧुрдиी рдХрд░ рджी рдЬाрдП (\( 2\nu \)), рддो рдирдИ рдКрд░्рдЬा \( K_2 = h(2\nu) - \phi_0 = 2h\nu - \phi_0 \)।
рдЗрд╕े рдРрд╕े рд▓िрдЦा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै: \( K_2 = 2(h\nu - \phi_0) + \phi_0 = 2K_1 + \phi_0 \)।
рдЪूंрдХि \( \phi_0 \) (рдХाрд░्рдп рдлрд▓рди) рдзрдиाрдд्рдордХ рд╣ै, рдЗрд╕рд▓िрдП \( K_2 > 2K_1 \)।

(vii) рдХिрд╕ी рдЪрдХ्рд░ीрдп-рдк्рд░рдХ्рд░рдо рдоें рдпрджि \( \Delta U = \) рдЖंрддрд░िрдХ рдКрд░्рдЬा, W = рдХिрдпा рдЧрдпा рдХाрд░्рдп, Q = рдКрд╖्рдоा рджेрдп рддрдм ..........

  • (рдЕ) \( \Delta U = Q \)
  • (рдм) \( Q = 0 \)
  • (рдХ) \( W = 0 \)
  • (рдб) \( W = Q \)
рдЙрдд्рддрд░: (рдб) \( W = Q \)

рд╕्рдкрд╖्рдЯीрдХрд░рдг: рдЪрдХ्рд░ीрдп рдк्рд░рдХ्рд░рдо рдоें рдиिрдХाрдп рдЕрдкрдиी рдк्рд░ाрд░ंрднिрдХ рдЕрд╡рд╕्рдеा рдоें рд╡ाрдкрд╕ рдЖ рдЬाрддा рд╣ै, рдЗрд╕рд▓िрдП рдЖंрддрд░िрдХ рдКрд░्рдЬा рдоें рдкрд░िрд╡рд░्рддрди \( \Delta U = 0 \) рд╣ोрддा рд╣ै। рдКрд╖्рдоाрдЧрддिрдХी рдХे рдк्рд░рдердо рдиिрдпрдо рд╕े \( Q = \Delta U + W \Rightarrow Q = 0 + W \Rightarrow Q = W \)।

(viii) рдХिрд╕ी рдХुंрдбрд▓ рдоें рдк्рд░рд╡ाрд╣िрдд рдзाрд░ा 50A рд╕े 10A рддрдХ рдкрд░िрд╡рд░्рддिрдд рд╣ोрдиे рдоें 0.1 рд╕ेрдХंрдб рдХा рд╕рдордп рд▓рдЧрддा рд╣ै। рдХुंрдбрд▓ рдХा рд╕्рд╡рдк्рд░ेрд░рдг (self inductance) 20H рд╣ै। рддрдм рдЙрд╕рдоें рдЙрдд्рдкрди्рди рд╣ोрдиे рд╡ाрд▓ा рдк्рд░ेрд░िрдд рд╡ि.рд╡ा.рдм. (e.m.f.) .......... рд╣ोрдЧा।

  • (рдЕ) 800V
  • (рдм) 6000V
  • (рдХ) 7000V
  • (рдб) 8000V
рдЙрдд्рддрд░: (рдб) 8000V

рд╕्рдкрд╖्рдЯीрдХрд░рдг: рд╕ूрдд्рд░: \( |e| = L \frac{di}{dt} \)।
\( L = 20 \) H, \( di = 50 - 10 = 40 \) A, \( dt = 0.1 \) s।
\( e = 20 \times \frac{40}{0.1} = 20 \times 400 = 8000 \) V।

(ix) рдХिрд╕ी рд╕ेрдХंрдб-рджोрд▓рдХ рдХा рд╡ेрдЧ (velocity), рдЬрдм рджोрд▓рдХ рдордз्рдп рд╕्рдеिрддि рд╕े 6 cm рдкрд░ рд╕्рдеिрдд рд╣ो рддрдеा рдЙрд╕рдХा рдЖрдпाрдо 10 cm рд╣ै, рддो .......... рд╣ोрдЧा।

  • (рдЕ) \( 8\pi \) cm/s
  • (рдм) \( 6\pi \) cm/s
  • (рдХ) \( 4\pi \) cm/s
  • (рдб) \( 2\pi \) cm/s
рдЙрдд्рддрд░: (рдЕ) \( 8\pi \) cm/s

рд╕्рдкрд╖्рдЯीрдХрд░рдг: рд╕ेрдХंрдб рд▓ोрд▓рдХ рдХा рдЖрд╡рд░्рддрдХाрд▓ \( T = 2 \) s рд╣ोрддा рд╣ै। \( \omega = \frac{2\pi}{T} = \pi \) rad/s।
рд╡ेрдЧ \( v = \omega \sqrt{A^2 - x^2} \)।
\( v = \pi \sqrt{10^2 - 6^2} = \pi \sqrt{100 - 36} = \pi \sqrt{64} = 8\pi \) cm/s।

(x) рдж्рд╡िрд▓ोрд▓рдХ (biprism) рдк्рд░рдпोрдЧ рдоें, рдХेंрдж्рд░ीрдп рдк्рд░рдЦрд░ рдкुंрдЬ рд╕े 20 рд╡ें рдк्рд░рдЦрд░ рдкुंрдЬ рдХी рджूрд░ी 1.2 cm рд╣ै। рдпрджि рдк्рд░ाрдпोрдЧिрдХ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХो рд╡िрдЪрд▓िрдд рди рдХिрдпा рдЬाрдП рддो, рдХेंрдж्рд░ीрдп рдк्рд░рдЦрд░ рдкुंрдЬ рд╕े 30 рд╡ें рдк्рд░рдЦрд░ рдкुंрдЬ рдХी рджूрд░ी .......... рд╣ोрдЧी।

  • (рдЕ) 0.6 cm
  • (рдм) 0.8 cm
  • (рдХ) 1.2 cm
  • (рдб) 1.8 cm
рдЙрдд्рддрд░: (рдб) 1.8 cm

рд╕्рдкрд╖्рдЯीрдХрд░рдг: \( n \)-рд╡ें рдк्рд░рдЦрд░ рдкुंрдЬ рдХी рджूрд░ी \( x_n = n \frac{\lambda D}{d} \) рд╣ोрддी рд╣ै।
\( x_{20} = 20 \beta = 1.2 \) cm \(\Rightarrow \beta = \frac{1.2}{20} = 0.06 \) cm।
\( x_{30} = 30 \beta = 30 \times 0.06 = 1.8 \) cm।

HSC Physics Board Papers with Solution

рдк्рд░. реи. рдиिрдо्рдирд▓िрдЦिрдд рдк्рд░рд╢्рдиों рдХे рдЙрдд्рддрд░ рд▓िрдЦिрдП : [рео]

(i) рдЕрднिрдХेंрдж्рд░ीрдп рдмрд▓ рдХी рдкрд░िрднाрд╖ा рджीрдЬिрдП।

рдЙрдд्рддрд░: рд╡ृрдд्рддाрдХाрд░ рдЧрддि рдоें рдХрдг рдкрд░ рдд्рд░िрдЬ्рдпा рдХे рдЕрдиुрджिрд╢ рдФрд░ рд╡ृрдд्рдд рдХे рдХेंрдж्рд░ рдХी рдУрд░ рд▓рдЧрдиे рд╡ाрд▓े рдмрд▓ рдХो рдЕрднिрдХेंрдж्рд░ीрдп рдмрд▓ (Centripetal force) рдХрд╣рддे рд╣ैं।

(ii) рдХрдкрдб़े рдзोрдиे рдХे рд▓िрдП рдкाрдиी рдоें рдбिрдЯрд░्рдЬेंрдЯ рдХा рдЪूрд░्рдг рдХ्рдпों рдоिрд▓ाрдпा рдЬाрддा рд╣ै?

рдЙрдд्рддрд░: рдкाрдиी рдоें рдбिрдЯрд░्рдЬेंрдЯ рдоिрд▓ाрдиे рд╕े рдкाрдиी рдХा рдкृрд╖्рда рддрдиाрд╡ (surface tension) рдХрдо рд╣ो рдЬाрддा рд╣ै। рдЗрд╕рд╕े рдкाрдиी рдХрдкрдб़े рдХे рд░ेрд╢ों рдФрд░ рдЫिрдж्рд░ों рдоें рдЧрд╣рд░ाрдИ рддрдХ рдк्рд░рд╡ेрд╢ рдХрд░ рд╕рдХрддा рд╣ै (рдЧिрд▓ा рдХрд░рдиे рдХी рдХ्рд╖рдорддा рдмрдв़ рдЬाрддी рд╣ै), рдЬिрд╕рд╕े рдоैрд▓ рдЕрдзिрдХ рдк्рд░рднाрд╡ी рдвंрдЧ рд╕े рд╕ाрдл рд╣ोрддा рд╣ै।

(iii) рдХिрд╕ी рдЖрджрд░्рд╢ рд╡िрднрд╡рдоाрдкी (ideal voltmeter) рдХा рд░ोрдз рдХिрддрдиा рд╣ोрддा рд╣ै?

рдЙрдд्рддрд░: рдЖрджрд░्рд╢ рд╡िрднрд╡рдоाрдкी (voltmeter) рдХा рдк्рд░рддिрд░ोрдз рдЕрдиंрдд (infinity) рд╣ोрддा рд╣ै।

(iv) рдХिрд╕ी рдШूрд░्рдгрди рдХрд░рддी рд╡िрдж्рдпुрдд рд╡ाрд╣рдХ рдХुंрдбрд▓ी (coil) рдкрд░ рд▓рдЧрдиे рд╡ाрд▓े рдШूрд░्рдгрди рдмрд▓ рдХा рдЧрдгिрддीрдп рд╕ूрдд्рд░, рдЪुंрдмрдХीрдп рдж्рд╡िрдз्рд░ुрд╡ рдЖрдШूрд░्рдг-рд╕рджिрд╢ рд╕्рд╡рд░ूрдк рдоें рд▓िрдЦिрдП।

рдЙрдд्рддрд░: \( \vec{\tau} = \vec{m} \times \vec{B} \)
(рдЬрд╣ाँ \( \vec{m} \) рдЪुंрдмрдХीрдп рдж्рд╡िрдз्рд░ुрд╡ рдЖрдШूрд░्рдг рд╣ै рдФрд░ \( \vec{B} \) рдЪुंрдмрдХीрдп рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рд╣ै)।

(v) рд╣ाрдЗрдб्рд░ोрдЬрди рдЕрдгु рдХे рд▓िрдП рдмंрдзрди рдКрд░्рдЬा (binding energy) рдХिрддрдиी рд╣ोрддी рд╣ै?

рдЙрдд्рддрд░: рд╣ाрдЗрдб्рд░ोрдЬрди рдкрд░рдоाрдгु рдХी рдоूрд▓ рдЕрд╡рд╕्рдеा (ground state) рд╕े рдЗрд▓ेрдХ्рдЯ्рд░ॉрди рдХो рдЕрдиंрдд рддрдХ рд╣рдЯाрдиे рдХे рд▓िрдП рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рди्рдпूрдирддрдо рдКрд░्рдЬा рдХो рдмंрдзрди рдКрд░्рдЬा рдХрд╣рддे рд╣ैं। рд╣ाрдЗрдб्рд░ोрдЬрди рдХे рд▓िрдП рдпрд╣ рдКрд░्рдЬा 13.6 eV рд╣ोрддी рд╣ै।

(vi) рдКрд╖्рдоाрдЧрддिрдХी (thermodynamics) рдоें рд╡ाрддाрд╡рд░рдг (surroundings) рдЕрд░्рдеाрдд् рдХ्рдпा?

рдЙрдд्рддрд░: рдКрд╖्рдоाрдЧрддिрдХी рдиिрдХाрдп (system) рдХे рдмाрд╣рд░ рдХा рд╡рд╣ рднाрдЧ рдЬो рдиिрдХाрдп рдХे рд╕ाрде рдКрд░्рдЬा рдпा рдж्рд░рд╡्рдп рдХा рдЖрджाрди-рдк्рд░рджाрди рдХрд░ рд╕рдХрддा рд╣ै, рдЙрд╕े рд╡ाрддाрд╡рд░рдг (surroundings) рдХрд╣рддे рд╣ैं।

(vii) рдХिрд╕ी рдк्рд░рдХाрд╢ рд╡िрдж्рдпुрддीрдп рдк्рд░рдпोрдЧ рдоें рдЕрд╡рд░ोрдзрдХ рд╡िрднрд╡ (stopping potential) 1.5V рд╣ै। рдк्рд░рдХाрд╢ рд╡िрдж्рдпुрддीрдп рдЗрд▓ेрдХ्рдЯ्рд░ॉрдиों рдХी рдЕрдзिрдХрддрдо рдЧрддिрдЬ рдКрд░्рдЬा рдХिрддрдиी рд╣ोрдЧी?

рдЙрдд्рддрд░: рдЕрдзिрдХрддрдо рдЧрддिрдЬ рдКрд░्рдЬा \( K_{max} = e V_s \)।
рджिрдпा рд╣ै: \( V_s = 1.5 \) V।
\( K_{max} = 1.5 \) eV (рдЗрд▓ेрдХ्рдЯ्рд░ॉрди-рд╡ोрд▓्рдЯ) рдпा \( 1.5 \times 1.6 \times 10^{-19} = 2.4 \times 10^{-19} \) J।

(viii) 5┬╡F рддрдеा 10┬╡F рдХे рджो рд╕ंрдзाрд░िрдд्рд░ों рдХो рд╢्рд░ेрдгी рдоें рдХ्рд░рдордмрдж्рдз рддрд░ीрдХे рд╕े рдЬोрдб़ा рдЧрдпा рд╣ै। рдЙрдирдХी рд╕рдорддुрд▓्рдп рдзाрд░िрддा (resultant capacity) рдЬ्рдЮाрдд рдХीрдЬिрдП।

рдЙрдд्рддрд░: рд╢्рд░ेрдгी рдХ्рд░рдо рд╕ंрдпोрдЬрди рдХे рд▓िрдП рд╕ूрдд्рд░: $$ \frac{1}{C_s} = \frac{1}{C_1} + \frac{1}{C_2} $$ $$ \frac{1}{C_s} = \frac{1}{5} + \frac{1}{10} = \frac{2 + 1}{10} = \frac{3}{10} $$ $$ C_s = \frac{10}{3} \approx 3.33 \, \mu\text{F} $$

рд╡िрднाрдЧ - рдм (Section B)

рдиिрдо्рдирд▓िрдЦिрдд рдоें рд╕े рдХिрди्рд╣ीं рдЖрда рдк्рд░рд╢्рдиों рдХे рдЙрдд्рддрд░ рд▓िрдЦिрдП : [резрем]

рдк्рд░. рей. рдКрд╖्рдоाрдЧрддिрдХी рдк्рд░рдХ्рд░рдо рдоें (рдЧैрд╕ рдХो) рдЧрд░्рдо рдХрд░рдиे рдкрд░ рдЖंрддрд░िрдХ рдКрд░्рдЬा рдоें рд╣ोрдиे рд╡ाрд▓े рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдХो рд╕рдордЭाрдЗрдП।

рдЙрдд्рддрд░:

рдЬрдм рдХिрд╕ी рдЧैрд╕ (рдКрд╖्рдоाрдЧрддिрдХी рдиिрдХाрдп) рдХो рдКрд╖्рдоा рджी рдЬाрддी рд╣ै:

  1. рдЧैрд╕ рдХे рдЕрдгुрдУं рдХी рдЧрддिрдЬ рдКрд░्рдЬा рдмрдв़ рдЬाрддी рд╣ै। рдЪूँрдХि рдЖंрддрд░िрдХ рдКрд░्рдЬा рддाрдкрдоाрди рдкрд░ рдиिрд░्рднрд░ рдХрд░рддी рд╣ै (рдЖрджрд░्рд╢ рдЧैрд╕ рдХे рд▓िрдП), рддाрдкрдоाрди рдмрдв़рдиे рд╕े рдЖंрддрд░िрдХ рдКрд░्рдЬा рдоें рд╡ृрдж्рдзि рд╣ोрддी рд╣ै (\( \Delta U > 0 \))।
  2. рдКрд╖्рдоाрдЧрддिрдХी рдХे рдк्рд░рдердо рдиिрдпрдо (\( Q = \Delta U + W \)) рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░, рджी рдЧрдИ рдКрд╖्рдоा рдХा рдХुрдЫ рднाрдЧ рдЖंрддрд░िрдХ рдКрд░्рдЬा рдмрдв़ाрдиे рдоें рдЦрд░्рдЪ рд╣ोрддा рд╣ै рдФрд░ рд╢ेрд╖ рднाрдЧ рдмाрд╣рд░ी рджाрдм рдХे рд╡िрд░ुрдж्рдз рдХाрд░्рдп рдХрд░рдиे рдоें рдЙрдкрдпोрдЧ рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै (рдпрджि рдЖрдпрддрди рдмрдв़рддा рд╣ै)।
  3. рдпрджि рдЖрдпрддрди рд╕्рдеिрд░ рд░рдЦा рдЬाрддा рд╣ै (рд╕рдордЖрдпрддрдиिрдХ рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा), рддो рдХाрд░्рдп рд╢ूрди्рдп рд╣ोрддा рд╣ै (\( W=0 \)) рдФрд░ рджी рдЧрдИ рд╕ाрд░ी рдКрд╖्рдоा рдЖंрддрд░िрдХ рдКрд░्рдЬा рдмрдв़ाрдиे рдоें рдЬाрддी рд╣ै (\( Q = \Delta U \))।

рдк्рд░. рек. рд╣्рдпूрдЬेрди (Huygens) рдХे рд╕िрдж्рдзांрдд рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдЧोрд▓ाрдХाрд░ рддрд░ंрдЧाрдЧ्рд░ рдХी рд╕ंрд░рдЪрдиा рдХा рд╕्рдкрд╖्рдЯीрдХрд░рдг рджीрдЬिрдП।

рдЙрдд्рддрд░:

рдЧोрд▓ाрдХाрд░ рддрд░ंрдЧाрдЧ्рд░ (Spherical Wavefront) рдХा рдиिрд░्рдоाрдг:

  1. рдПрдХ рдмिंрджु рд╕्рд░ोрдд 'S' рдкрд░ рд╡िрдЪाрд░ рдХрд░ें рдЬो рдПрдХ рд╕рдоांрдЧी рдоाрдз्рдпрдо рдоें рд╕्рдеिрдд рд╣ै। рд╕рдордп \( t=0 \) рдкрд░ рд╡िрдХ्рд╖ोрдн рд╕्рд░ोрдд рдкрд░ рд╣ै।
  2. рдпрд╣ рд╡िрдХ्рд╖ोрдн рд╕рднी рджिрд╢ाрдУं рдоें 'c' рдЪाрд▓ рд╕े рдлैрд▓рддा рд╣ै। рд╕рдордп 't' рдХे рдмाрдж, рд╕рдоाрди рдХрд▓ा рдоें рдХंрдкрди рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓े рдХрдгों рдХा рдмिंрджुрдкрде \( ct \) рдд्рд░िрдЬ्рдпा рдХा рдПрдХ рдЧोрд▓ा рд╣ोрддा рд╣ै। рдпрд╣ рдк्рд░ाрдердоिрдХ рдЧोрд▓ाрдХाрд░ рддрд░ंрдЧाрдЧ्рд░ рд╣ै।
  3. рд╣्рдпूрдЬेрди рдХे рд╕िрдж्рдзांрдд рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░, рдЗрд╕ рдк्рд░ाрдердоिрдХ рддрд░ंрдЧाрдЧ्рд░ рдХा рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рдмिंрджु рдПрдХ рдж्рд╡िрддीрдпрдХ рд╕्рд░ोрдд рдХे рд░ूрдк рдоें рдХाрд░्рдп рдХрд░рддा рд╣ै рдФрд░ рд╕рднी рджिрд╢ाрдУं рдоें рдж्рд╡िрддीрдпрдХ рддрд░ंрдЧिрдХाрдПं (secondary wavelets) рдЙрдд्рд╕рд░्рдЬिрдд рдХрд░рддा рд╣ै।
  4. рдЕрдЧрд▓े \( \Delta t \) рд╕рдордп рдХे рдмाрдж рддрд░ंрдЧाрдЧ्рд░ рдХी рдирдИ рд╕्рдеिрддि рдЬ्рдЮाрдд рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП, рдк्рд░ाрдердоिрдХ рддрд░ंрдЧाрдЧ्рд░ рдХे рдмिंрджुрдУं рдХो рдХेंрдж्рд░ рдоाрдирдХрд░ \( c\Delta t \) рдд्рд░िрдЬ्рдпा рдХे рдЧोрд▓े рдЦींрдЪे рдЬाрддे рд╣ैं।
  5. рдЗрди рдж्рд╡िрддीрдпрдХ рддрд░ंрдЧिрдХाрдУं рдХो рд╕्рдкрд░्рд╢ рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓ा рдмाрд╣рд░ी рдЖрд╡рд░рдг (envelope) рд╕рдордп \( t + \Delta t \) рдкрд░ рддрд░ंрдЧाрдЧ्рд░ рдХी рдирдИ рд╕्рдеिрддि рдХो рджрд░्рд╢ाрддा рд╣ै।

рдк्рд░. рел. рдЪुंрдмрдХрдд्рд╡ (magnetization) рдХी рд╡्рдпाрдЦ्рдпा рджेрддे рд╣ुрдП рдЙрд╕рдХी SI рдЗрдХाрдИ рддрдеा рд╡िрдоाрдПँ рд▓िрдЦिрдП।

рдЙрдд्рддрд░:

рд╡्рдпाрдЦ्рдпा: рдХिрд╕ी рдкрджाрд░्рде рдХे рдк्рд░рддि рдПрдХांрдХ рдЖрдпрддрди рдоें рдЙрдд्рдкрди्рди рд╣ोрдиे рд╡ाрд▓े рдиेрдЯ рдЪुंрдмрдХीрдп рдж्рд╡िрдз्рд░ुрд╡ рдЖрдШूрд░्рдг (net magnetic dipole moment) рдХो рдЪुंрдмрдХрдд्рд╡ (Magnetization) рдХрд╣рддे рд╣ैं।

$$ M_z = \frac{m_{net}}{V} $$

SI рдЗрдХाрдИ: рдПрдо्рдкीрдпрд░ рдк्рд░рддि рдоीрдЯрд░ (A/m)।

рд╡िрдоाрдПँ: \( [L^{-1}M^0T^0I^1] \) рдпा \( [L^{-1}A] \)।

рдк्рд░. рем. рд░ेрдЦीрдп рд╕рд░рд▓ рдЖрд╡рд░्рдд рдЧрддि рдХे рд▓िрдП рдЕрд╡рдХрд▓рди (differential) рд╕рдоीрдХрд░рдг рдк्рд░ाрдк्рдд рдХीрдЬिрдП।

рдЙрдд्рддрд░:

рд░ेрдЦीрдп рд╕рд░рд▓ рдЖрд╡рд░्рдд рдЧрддि (SHM) рдоें, рдХрдг рдкрд░ рд▓рдЧрдиे рд╡ाрд▓ा рдк्рд░рдд्рдпाрдирдпрди рдмрд▓ (restoring force) \( F \) рд╡िрд╕्рдеाрдкрди \( x \) рдХे рд╕рдоाрдиुрдкाрддी рд╣ोрддा рд╣ै рдФрд░ рдЗрд╕рдХी рджिрд╢ा рд╡िрдкрд░ीрдд рд╣ोрддी рд╣ै।

$$ F = -kx $$ (рдЬрд╣ाँ \( k \) рдмрд▓ рдиिрдпрддांрдХ рд╣ै)।

рди्рдпूрдЯрди рдХे рджूрд╕рд░े рдиिрдпрдо рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░, \( F = ma = m \frac{d^2x}{dt^2} \)।

рдмрд▓ों рдХी рддुрд▓рдиा рдХрд░рдиे рдкрд░:

$$ m \frac{d^2x}{dt^2} = -kx $$

$$ m \frac{d^2x}{dt^2} + kx = 0 $$

\( m \) рд╕े рднाрдЧ рджेрдиे рдкрд░:

$$ \frac{d^2x}{dt^2} + \frac{k}{m}x = 0 $$

\( \frac{k}{m} = \omega^2 \) (рдХोрдгीрдп рдЖрд╡ृрдд्рддि) рд░рдЦрдиे рдкрд░:

$$ \frac{d^2x}{dt^2} + \omega^2 x = 0 $$

рдпрд╣ рд░ेрдЦीрдп SHM рдХा рдЕрд╡рдХрд▓рди рд╕рдоीрдХрд░рдг рд╣ै।

рдк्рд░. рен. 30\( \Omega \) рд░ोрдз рд╡ाрд▓े рдЧैрд▓्рд╡ेрдиोрдоाрдкी рдХा рдЕрдзिрдХрддрдо рд╡िрдЪрд▓рди рдзाрд░ा 20 рдоाрдЗрдХ्рд░ो рдПрдо्рдкीрдпрд░ (\( \mu \)A) рд╣ै। рдЗрд╕рдоें рдХिрддрдиा рд░ोрдз рдЬोрдб़ा рдЬाрдиा рдЪाрд╣िрдП рддाрдХि рдЙрд╕рдХी рд░ेंрдЬ 0-10 volt рд╣ो рдЬाрдП?

рдЙрдд्рддрд░:

рджिрдпा рд╣ै:
рдЧैрд▓्рд╡ेрдиोрдоीрдЯрд░ рдХा рдк्рд░рддिрд░ोрдз \( G = 30 \, \Omega \)
рдкूрд░्рдг рдкैрдоाрдиे рдХी рдзाрд░ा \( I_g = 20 \, \mu\text{A} = 20 \times 10^{-6} \, \text{A} \)
рд╡ोрд▓्рдЯेрдЬ рд░ेंрдЬ \( V = 10 \, \text{V} \)

рдЧैрд▓्рд╡ेрдиोрдоीрдЯрд░ рдХो рд╡ोрд▓्рдЯрдоीрдЯрд░ рдоें рдмрджрд▓рдиे рдХे рд▓िрдП, рдПрдХ рдЙрдЪ्рдЪ рдк्рд░рддिрд░ोрдз \( X \) (рдпा \( R_s \)) рдХो рд╢्рд░ेрдгी рдХ्рд░рдо рдоें рдЬोрдб़ा рдЬाрддा рд╣ै।

рд╕ूрдд्рд░: \( V = I_g (G + X) \)

$$ 10 = 20 \times 10^{-6} (30 + X) $$

$$ 30 + X = \frac{10}{20 \times 10^{-6}} $$

$$ 30 + X = \frac{10^6}{2} = 500,000 $$

$$ X = 500,000 - 30 = 499,970 \, \Omega $$

рдЙрдд्рддрд░: \( 499,970 \, \Omega \) рдХा рдк्рд░рддिрд░ोрдз рд╢्рд░ेрдгी рдХ्рд░рдо рдоें рдЬोрдб़рдиा рд╣ोрдЧा।

рдк्рд░. рео. рдмॉрдпрдЯ-рд╕ाрд╡рд░्рдЯ (Biot-Savart) рдХे рдиिрдпрдо (рд╕िрдж्рдзांрдд) рдХो рд╕рдордЭाрдЗрдП।

рдЙрдд्рддрд░:

рдмॉрдпрдЯ-рд╕ाрд╡рд░्рдЯ рдиिрдпрдо рдХिрд╕ी рдзाрд░ाрд╡ाрд╣ी рдЪाрд▓рдХ рдХे рдЕрд▓्рдкांрд╢ (current element) рдХे рдХाрд░рдг рдЙрдд्рдкрди्рди рдЪुंрдмрдХीрдп рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХा рд╡рд░्рдгрди рдХрд░рддा рд╣ै।

рдоाрди рд▓ीрдЬिрдП рдХि рдХिрд╕ी рдЪाрд▓рдХ рд╕े \( I \) рдзाрд░ा рдк्рд░рд╡ाрд╣िрдд рд╣ो рд░рд╣ी рд╣ै। \( dl \) рдЪाрд▓рдХ рдХा рдПрдХ рдЫोрдЯा рдЕрд▓्рдкांрд╢ рд╣ै। рдЗрд╕ рдЕрд▓्рдкांрд╢ рд╕े \( r \) рджूрд░ी рдкрд░ рд╕्рдеिрдд рдмिंрджु P рдкрд░ рдЙрдд्рдкрди्рди рдЪुंрдмрдХीрдп рдХ्рд╖ेрдд्рд░ \( dB \) рдиिрдо्рди рдмाрддों рдкрд░ рдиिрд░्рднрд░ рдХрд░рддा рд╣ै:

  1. рдзाрд░ा \( I \) рдХे рд╕рдоाрдиुрдкाрддी рд╣ोрддा рд╣ै।
  2. рдЕрд▓्рдкांрд╢ рдХी рд▓ंрдмाрдИ \( dl \) рдХे рд╕рдоाрдиुрдкाрддी рд╣ोрддा рд╣ै।
  3. \( dl \) рдФрд░ рд╕्рдеिрддि рд╕рджिрд╢ \( r \) рдХे рдмीрдЪ рдХे рдХोрдг рдХी рд╕ाрдЗрди (\( \sin \theta \)) рдХे рд╕рдоाрдиुрдкाрддी рд╣ोрддा рд╣ै।
  4. рджूрд░ी рдХे рд╡рд░्рдЧ рдХे рд╡्рдпुрдд्рдХ्рд░рдоाрдиुрдкाрддी рд╣ोрддा рд╣ै (\( dB \propto 1/r^2 \))।

рдЧрдгिрддीрдп рд░ूрдк:

$$ dB = \frac{\mu_0}{4\pi} \frac{I \, dl \, \sin\theta}{r^2} $$

рд╕рджिрд╢ рд░ूрдк рдоें:

$$ d\vec{B} = \frac{\mu_0}{4\pi} \frac{I (d\vec{l} \times \vec{r})}{r^3} $$

рдк्рд░. реп. рдк्рд░рдХाрд╢-рдЙрдд्рд╕рд░्рдЬिрдд-рдПрдХ рджिрд╖्рдЯрдХाрд░ी (LED) рдХ्рдпा рд╣ै? рдЗрд╕рдХे рдкрд░िрдкрде рдк्рд░рддीрдХ рдЪिрдд्рд░िрдд рдХीрдЬिрдП।

рдЙрдд्рддрд░:

рдкрд░िрднाрд╖ा: рдк्рд░рдХाрд╢ рдЙрдд्рд╕рд░्рдЬрдХ рдбाрдпोрдб (LED) рдПрдХ рдЕрдд्рдпрдзिрдХ рдбोрдк рдХिрдпा рд╣ुрдЖ (heavily doped) p-n рдЬंрдХ्рд╢рди рдбाрдпोрдб рд╣ै рдЬो рдЕрдЧ्рд░ рдЕрднिрдирддि (forward bias) рдоें рд╣ोрдиे рдкрд░ рд╕्рд╡рддः рд╡िрдХिрд░рдг (рдк्рд░рдХाрд╢) рдЙрдд्рд╕рд░्рдЬिрдд рдХрд░рддा рд╣ै। рдЬंрдХ्рд╢рди рдкрд░ рдЗрд▓ेрдХ्рдЯ्рд░ॉрди рдФрд░ рд╣ोрд▓्рд╕ рдХे рдкुрдирд░्рд╕ंрдпोрдЬрди (recombination) рдХे рдХाрд░рдг рдлोрдЯॉрди рдХे рд░ूрдк рдоें рдКрд░्рдЬा рдоुрдХ्рдд рд╣ोрддी рд╣ै।

рдкрд░िрдкрде рдк्рд░рддीрдХ:

LED Circuit Symbol
(рдбाрдпोрдб рдХे рдк्рд░рддीрдХ рдкрд░ рдмाрд╣рд░ рдХी рдУрд░ рдЗंрдЧिрдд рдХрд░рддे рд╣ुрдП рджो рддीрд░ рдк्рд░рдХाрд╢ рдЙрдд्рд╕рд░्рдЬрди рджрд░्рд╢ाрддे рд╣ैं)

рдк्рд░. резреж. 60 m рдкंрдЦ-рд╡िрд╕्рддाрд░ (Wing span) рд╡ाрд▓ा рдПрдХ рд╣рд╡ाрдИ рдЬрд╣ाрдЬ (aircraft) рдкृрде्рд╡ी рдХे \( 6\times10^{-5} \)T рдЪुंрдмрдХीрдп рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдХ्рд╖िрддिрдЬ рдХे рд╕рдоांрддрд░, 500 m/s рдХी рдЧрддि рд╕े рдЙрдб़ рд░рд╣ा рд╣ै। рдЙрд╕ рд╣рд╡ाрдИ рдЬрд╣ाрдЬ рдХे рдкंрдЦों рдХे рд╕िрд░ों рдХे рдмीрдЪ рдЙрдд्рдкрди्рди рд╣ोрдиे рд╡ाрд▓े рд╡ि.рд╡ा.рдм. (e.m.f.) рдХी рдЧрдгрдиा рдХीрдЬिрдП।

рдЙрдд्рддрд░:

рдпрд╣ рдЧрддिрдХ рд╡िрдж्рдпुрдд рд╡ाрд╣рдХ рдмрд▓ (Motional EMF) рдХा рдЙрджाрд╣рд░рдг рд╣ै।

рджिрдпा рд╣ै:
рдкंрдЦों рдХी рд▓ंрдмाрдИ \( l = 60 \) m
рдЪुंрдмрдХीрдп рдХ्рд╖ेрдд्рд░ \( B = 6 \times 10^{-5} \) T
рдЪाрд▓ \( v = 500 \) m/s

рд╕ूрдд्рд░: \( e = Blv \)

$$ e = (6 \times 10^{-5}) \times 60 \times 500 $$

$$ e = 6 \times 10^{-5} \times 30000 $$

$$ e = 6 \times 10^{-5} \times 3 \times 10^4 $$

$$ e = 18 \times 10^{-1} = 1.8 \, \text{V} $$

рдЙрдд्рддрд░: рдк्рд░ेрд░िрдд рд╡ि.рд╡ा.рдм. 1.8 V рд╣ै।

рдк्рд░. резрез. рдХ्рд╖िрддिрдЬिрдп рд╡ृрдд्рддाрдХाрд░ рдоाрд░्рдЧ рд╕े рд╣ोрдХрд░ рдЧुрдЬрд░рдиे рд╡ाрд▓े рдХिрд╕ी рд╡ाрд╣рди рдХे рд▓िрдП рдЕрдзिрдХрддрдо рд╡ेрдЧ рдХी рдЧрдгрдиा рдХीрдЬिрдП।

рдЙрдд्рддрд░:

рдоाрди рд▓ीрдЬिрдП \( m \) рдж्рд░рд╡्рдпрдоाрди рдХा рдПрдХ рд╡ाрд╣рди \( r \) рдд्рд░िрдЬ्рдпा рдХे рдХ्рд╖ैрддिрдЬ рд╡ृрдд्рддाрдХाрд░ рдоाрд░्рдЧ рдкрд░ \( v \) рдЪाрд▓ рд╕े рдЪрд▓ рд░рд╣ा рд╣ै।
рд╡ाрд╣рди рдкрд░ рд▓рдЧрдиे рд╡ाрд▓े рдмрд▓:
1. рднाрд░ \( mg \) (рдКрд░्рдз्рд╡ाрдзрд░ рдиीрдЪे рдХी рдУрд░)।
2. рдЕрднिрд▓ंрдм рдк्рд░рддिрдХ्рд░िрдпा \( N \) (рдКрд░्рдз्рд╡ाрдзрд░ рдКрдкрд░ рдХी рдУрд░, \( N = mg \))।
3. рдЯाрдпрд░ों рдФрд░ рд╕рдб़рдХ рдХे рдмीрдЪ рд╕्рдеैрддिрдХ рдШрд░्рд╖рдг рдмрд▓ \( f_s \) (рдХेंрдж्рд░ рдХी рдУрд░)।

рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рдЕрднिрдХेंрдж्рд░ीрдп рдмрд▓ рд╕्рдеैрддिрдХ рдШрд░्рд╖рдг рдж्рд╡ाрд░ा рдк्рд░рджाрди рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै।

$$ \frac{mv^2}{r} = f_s $$

рдЕрдзिрдХрддрдо рдЪाрд▓ (\( v_{max} \)) рдХे рд▓िрдП, рд╕्рдеैрддिрдХ рдШрд░्рд╖рдг рдЕрдкрдиे рдЕрдзिрдХрддрдо рдоाрди \( f_{s,max} = \mu N = \mu mg \) рддрдХ рдкрд╣ुँрдЪ рдЬाрддा рд╣ै (рдЬрд╣ाँ \( \mu \) рд╕्рдеैрддिрдХ рдШрд░्рд╖рдг рдЧुрдгांрдХ рд╣ै)।

$$ \frac{mv_{max}^2}{r} = \mu mg $$

$$ v_{max}^2 = \mu rg $$

$$ v_{max} = \sqrt{\mu rg} $$

рдк्рд░. резреи. \( 10^{-2} \text{m}^2 \) рдХ्рд╖ेрдд्рд░рдлрд▓ рд╡ाрд▓ी рдзाрддु рдХी рдк्рд▓ेрдЯ рдХो \( 3\times10^{-2} \text{m/s} \) рд╡ेрдЧ рдк्рд░рджाрди рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП 0.5N рдХ्рд╖िрддिрдЬ рдмрд▓ рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рд╣ोрддी рд╣ै, рдЬрдм рдпрд╣ \( 0.5\times10^{-3} \text{m} \) рдоोрдЯे рдЧ्рд▓िрд╕рд░ीрди рдХी рдкрд░рдд рдкрд░ рд╕्рдеिрд░ рд░рдЦी рд╣ो, рдЧ्рд▓िрд╕рд░ीрди рдХा рд╢्рдпाрдирддा рд╕рд╣рдЧुрдгांрдХ (coefficient of viscosity) рдЬ्рдЮाрдд рдХीрдЬिрдП।

рдЙрдд्рддрд░:

рджिрдпा рд╣ै:
рдмрд▓ \( F = 0.5 \) N
рдХ्рд╖ेрдд्рд░рдлрд▓ \( A = 10^{-2} \, \text{m}^2 \)
рд╡ेрдЧ \( dv = 3 \times 10^{-2} \) m/s
рдоोрдЯाрдИ (рджूрд░ी) \( dx = 0.5 \times 10^{-3} \) m

рди्рдпूрдЯрди рдХे рд╢्рдпाрдирддा рдиिрдпрдо рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░: \( F = \eta A \frac{dv}{dx} \)

$$ \eta = \frac{F \cdot dx}{A \cdot dv} $$

$$ \eta = \frac{0.5 \times 0.5 \times 10^{-3}}{10^{-2} \times 3 \times 10^{-2}} $$

$$ \eta = \frac{0.25 \times 10^{-3}}{3 \times 10^{-4}} = \frac{2.5 \times 10^{-4}}{3 \times 10^{-4}} $$

$$ \eta = \frac{2.5}{3} \approx 0.833 \, \text{Ns/m}^2 $$

рдк्рд░. резрей. 320 Hz рддрдеा 340 Hz рдЖрд╡ृрдд्рддि рд╡ाрд▓े рджो рдЯ्рдпूрдиिंрдЧ рдХाँрдЯों рдХो рдПрдХ рд╕ाрде рдХंрдкिрдд рд╣ोрдХрд░ рдз्рд╡рдиि рдЙрдд्рдкрди्рди рдХी рдЧрдИ। рд╡ाрдпु рдоें рдз्рд╡рдиि рдХा рд╡ेрдЧ 340 m/s рд╣ै। рдЗрдирдХी рддрд░ंрдЧ рд▓ंрдмाрдИ рдоें рдЕंрддрд░ рдЬ्рдЮाрдд рдХीрдЬिрдП।

рдЙрдд्рддрд░:

рджिрдпा рд╣ै:
\( n_1 = 320 \) Hz, \( n_2 = 340 \) Hz
\( v = 340 \) m/s

рддрд░ंрдЧ рджैрд░्рдз्рдп (Wavelength) \( \lambda = \frac{v}{n} \)

\( \lambda_1 = \frac{340}{320} = \frac{34}{32} = 1.0625 \) m

\( \lambda_2 = \frac{340}{340} = 1.0 \) m

рддрд░ंрдЧ рд▓ंрдмाрдИ рдоें рдЕंрддрд░ \( \Delta \lambda = \lambda_1 - \lambda_2 = 1.0625 - 1.0 = 0.0625 \) m।

рдк्рд░. резрек. рд╣ाрдЗрдб्рд░ोрдЬрди рдХे рдЕрдгु рдоें рдпрджि рдХोрдИ рдЗрд▓ेрдХ्рдЯ्рд░ॉрди, рддृрддीрдп рдХрдХ्рд╖ рд╕े рдк्рд░рдердо рдХрдХ्рд╖ рдоें рдЙрдЫрд▓рддा рд╣ै, рддो рдЙрд╕рдХे рдХोрдгीрдп рд╕ंрд╡ेрдЧ рдоें рд╣ोрдиे рд╡ाрд▓ा рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдЬ्рдЮाрдд рдХीрдЬिрдП।

рдЙрдд्рддрд░:

рдмोрд░ рдХे рджूрд╕рд░े рд╕िрдж्рдзांрдд рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░, рдХोрдгीрдп рд╕ंрд╡ेрдЧ \( L = \frac{nh}{2\pi} \)।

рддृрддीрдп рдХрдХ्рд╖ा рдХे рд▓िрдП (\( n_1 = 3 \)): \( L_3 = \frac{3h}{2\pi} \)

рдк्рд░рдердо рдХрдХ्рд╖ा рдХे рд▓िрдП (\( n_2 = 1 \)): \( L_1 = \frac{1h}{2\pi} \)

рдХोрдгीрдп рд╕ंрд╡ेрдЧ рдоें рдкрд░िрд╡рд░्рддрди \( \Delta L = L_3 - L_1 = \frac{3h}{2\pi} - \frac{h}{2\pi} = \frac{2h}{2\pi} = \frac{h}{\pi} \)।

рдоाрди рд░рдЦрдиे рдкрд░ (\( h = 6.63 \times 10^{-34} \) Js, \( \pi = 3.142 \)):

$$ \Delta L = \frac{6.63 \times 10^{-34}}{3.142} \approx 2.11 \times 10^{-34} \, \text{kg m}^2/\text{s} $$

рд╡िрднाрдЧ - рдХ (Section C)

рдиिрдо्рдирд▓िрдЦिрдд рдоें рд╕े рдХिрди्рд╣ीं рдЖрда рдк्рд░рд╢्рдиों рдХो рд╣рд▓ рдХीрдЬिрдП : [реирек]

рдк्рд░. резрел. 200 рдлेрд░ों (turns) рдХे рдПрдХ рд╡ृрдд्рддाрдХाрд░ рдХुंрдбрд▓ рдЬिрд╕рдХे рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рдлेрд░े рдХी рдд्рд░िрдЬ्рдпा 10 cm рд╣ै, рдоें рд╕े 0.5A рдХी рдзाрд░ा рдк्рд░рд╡ाрд╣िрдд рд╣ोрддी рд╣ै, рдХुंрдбрд▓ рдХे рдХेंрдж्рд░ рдоें рдЙрдд्рдкрди्рди рд╣ोрдиे рд╡ाрд▓ा рдЪुंрдмрдХीрдп рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдмрд▓ рдХिрддрдиा рд╣ोрдЧा? рдЧрдгрдиा рдХीрдЬिрдП।

рдЙрдд्рддрд░:

рджिрдпा рд╣ै: \( N = 200 \), \( R = 10 \text{ cm} = 0.1 \text{ m} \), \( I = 0.5 \text{ A} \)।

рдХुंрдбрд▓ी рдХे рдХेंрдж्рд░ рдкрд░ рдЪुंрдмрдХीрдп рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХा рд╕ूрдд्рд░:

$$ B = \frac{\mu_0 N I}{2R} $$

$$ B = \frac{4\pi \times 10^{-7} \times 200 \times 0.5}{2 \times 0.1} $$

$$ B = \frac{4\pi \times 10^{-7} \times 100}{0.2} = \frac{400\pi \times 10^{-7}}{0.2} $$

$$ B = 2000\pi \times 10^{-7} = 2\pi \times 10^{-4} \text{ T} $$

$$ B \approx 2 \times 3.142 \times 10^{-4} = 6.284 \times 10^{-4} \text{ T} $$

рдк्рд░. резрем. рдк्рд░рдХाрд╢ рд╡िрдж्рдпुрддीрдп рдк्рд░рднाрд╡ рдХी рдкрд░िрднाрд╖ा рджीрдЬिрдП рддрдеा рдк्рд░рдХाрд╢ рд╡िрдж्рдпुрдд рдк्рд░рднाрд╡ рдХे рдк्рд░ाрдпोрдЧिрдХ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеाрдкрди рдХी рд╡्рдпाрдЦ्рдпा рдХीрдЬिрдП।

рдЙрдд्рддрд░:

рдкрд░िрднाрд╖ा: рдЬрдм рдЙрдЪिрдд рдЖрд╡ृрдд्рддि рдХा рдк्рд░рдХाрд╢ рдХिрд╕ी рдзाрддु рдХी рд╕рддрд╣ рдкрд░ рдкрдб़рддा рд╣ै рддो рдЙрд╕рд╕े рдЗрд▓ेрдХ्рдЯ्рд░ॉрди рдЙрдд्рд╕рд░्рдЬिрдд рд╣ोрдиे рдХी рдШрдЯрдиा рдХो рдк्рд░рдХाрд╢ рд╡िрдж्рдпुрдд рдк्рд░рднाрд╡ (Photoelectric effect) рдХрд╣рддे рд╣ैं।

рдк्рд░ाрдпोрдЧिрдХ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा:

  • рдЗрд╕рдоें рдПрдХ рдиिрд░्рд╡ाрддिрдд рдХांрдЪ рдХी рдирд▓ी рд╣ोрддी рд╣ै рдЬिрд╕рдоें рджो рдЗрд▓ेрдХ्рдЯ्рд░ोрдб рд╣ोрддे рд╣ैं: рдПрдХ рдк्рд░рдХाрд╢-рд╕ंрд╡ेрджी рдк्рд▓ेрдЯ (рдЙрдд्рд╕рд░्рдЬрдХ E) рдФрд░ рджूрд╕рд░ी рд╕ंрдЧ्рд░ाрд╣рдХ рдк्рд▓ेрдЯ (рдХрд▓ेрдХ्рдЯрд░ C)।
  • рдЙрдд्рд╕рд░्рдЬрдХ рдкрд░ рдкрд░ाрдмैंрдЧрдиी рдпा рджृрд╢्рдп рдк्рд░рдХाрд╢ рдкрдб़рдиे рдХे рд▓िрдП рдирд▓ी рдоें рдПрдХ рдХ्рд╡ाрд░्рдЯ्рдЬ рдЦिрдб़рдХी рд╣ोрддी рд╣ै।
  • рдк्рд▓ेрдЯें рдПрдХ рдкрд░िрд╡рд░्рддрдиीрдп рд╡ोрд▓्рдЯेрдЬ рд╕्рд░ोрдд (рдмैрдЯрд░ी) рд╕े рдЬुрдб़ी рд╣ोрддी рд╣ैं, рдЬिрд╕рдоें рдз्рд░ुрд╡рддा рдмрджрд▓рдиे рдХी рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рд╣ोрддी рд╣ै।
  • рдк्рд░рдХाрд╢ рд╡िрдж्рдпुрдд рдзाрд░ा рдоाрдкрдиे рдХे рд▓िрдП рдоाрдЗрдХ्рд░ोрдПрдо्рдоीрдЯрд░ (\( \mu A \)) рдФрд░ рд╡िрднрд╡ рдоाрдкрдиे рдХे рд▓िрдП рд╡ोрд▓्рдЯрдоीрдЯрд░ (V) рдЬुрдб़े рд╣ोрддे рд╣ैं।
  • рдЬрдм рдк्рд░рдХाрд╢ E рдкрд░ рдкрдб़рддा рд╣ै, рддो рдлोрдЯोрдЗрд▓ेрдХ्рдЯ्рд░ॉрди рдЙрдд्рд╕рд░्рдЬिрдд рд╣ोрддे рд╣ैं рдФрд░ C рдХी рдУрд░ рдЖрдХрд░्рд╖िрдд рд╣ोрддे рд╣ैं, рдЬिрд╕рд╕े рдкрд░िрдкрде рдоें рдзाрд░ा рдк्рд░рд╡ाрд╣िрдд рд╣ोрддी рд╣ै।

рдк्рд░. резрен. рдХिрд╕ी рдЯ्рд░ांрдЬिрд╕्рдЯрд░ рдХे рд▓िрдП рдХрд░ंрдЯ рдЧेрди \( \alpha_{DC} \) рддрдеा \( \beta_{DC} \) рдХी рдкрд░िрднाрд╖ा рджीрдЬिрдП рддрдеा рдЙрдирдХे рдмीрдЪ рдЧрдгिрддीрдп рд╕ंрдмंрдз рд╕्рдеाрдкिрдд рдХीрдЬिрдП।

рдЙрдд्рддрд░:

рдкрд░िрднाрд╖ा:
1. \( \alpha_{DC} \) (рдЙрднрдпрдиिрд╖्рда рдЖрдзाрд░ рдзाрд░ा рд▓ाрдн): рд╕ंрдЧ्рд░ाрд╣рдХ рдзाрд░ा (\( I_C \)) рдФрд░ рдЙрдд्рд╕рд░्рдЬрдХ рдзाрд░ा (\( I_E \)) рдХा рдЕрдиुрдкाрдд। \( \alpha_{DC} = \frac{I_C}{I_E} \)।
2. \( \beta_{DC} \) (рдЙрднрдпрдиिрд╖्рда рдЙрдд्рд╕рд░्рдЬрдХ рдзाрд░ा рд▓ाрдн): рд╕ंрдЧ्рд░ाрд╣рдХ рдзाрд░ा (\( I_C \)) рдФрд░ рдЖрдзाрд░ рдзाрд░ा (\( I_B \)) рдХा рдЕрдиुрдкाрдд। \( \beta_{DC} = \frac{I_C}{I_B} \)।

рд╕ंрдмंрдз:
рд╣рдо рдЬाрдирддे рд╣ैं \( I_E = I_C + I_B \)।
\( I_C \) рд╕े рднाрдЧ рджेрдиे рдкрд░:
$$ \frac{I_E}{I_C} = 1 + \frac{I_B}{I_C} $$
рдкрд░िрднाрд╖ाрдУं рдХा рдЙрдкрдпोрдЧ рдХрд░рддे рд╣ुрдП (\( \frac{I_E}{I_C} = \frac{1}{\alpha} \) рдФрд░ \( \frac{I_B}{I_C} = \frac{1}{\beta} \)):
$$ \frac{1}{\alpha} = 1 + \frac{1}{\beta} = \frac{\beta + 1}{\beta} $$
$$ \alpha = \frac{\beta}{1 + \beta} $$
рдпा: \( \beta = \frac{\alpha}{1 - \alpha} \)।

рдк्рд░. резрео. рдж्рд░рд╡ рдХी рд╕рддрд╣-рдКрд░्рдЬा рдХी рдкрд░िрднाрд╖ा рджीрдЬिрдП। рд╕рддрд╣-рдКрд░्рдЬा рддрдеा рд╕рддрд╣-рддрдиाрд╡ рдХे рдмीрдЪ рдЧрдгिрддीрдп рд╕ंрдмंрдз рд╕्рдеाрдкिрдд рдХीрдЬिрдП।

рдЙрдд्рддрд░:

рд╕рддрд╣ рдКрд░्рдЬा: рдж्рд░рд╡ рдХी рд╕рддрд╣ рдХे рдЕрдгुрдУं рдоें, рдж्рд░рд╡ рдХे рднीрддрд░ рдХे рдЕрдгुрдУं рдХी рддुрд▓рдиा рдоें рдЬो рдЕрддिрд░िрдХ्рдд рд╕्рдеिрддिрдЬ рдКрд░्рдЬा рд╣ोрддी рд╣ै, рдЙрд╕े рд╕рддрд╣ рдКрд░्рдЬा (Surface Energy) рдХрд╣рддे рд╣ैं।

рд╕ंрдмंрдз:
рдПрдХ рдЖрдпрддाрдХाрд░ рдл्рд░ेрдо рдкрд░ рд╡िрдЪाрд░ рдХрд░ें рдЬिрд╕рдХी рдПрдХ рднुрдЬा \( L \) рд▓ंрдмाрдИ рдХी рд╣ै рдФрд░ рд╕рд░рдХ рд╕рдХрддी рд╣ै। рдЙрд╕ рдкрд░ рд╕ाрдмुрди рдХी рдлिрд▓्рдо рдмрдиी рд╣ै। рдкृрд╖्рда рддрдиाрд╡ \( T \) рдХे рдХाрд░рдг рдЕंрджрд░ рдХी рдУрд░ \( F = 2TL \) (рджो рд╕рддрд╣ों рдХे рдХाрд░рдг 2) рдмрд▓ рд▓рдЧрддा рд╣ै।
рдпрджि рддाрд░ рдХो \( dx \) рджूрд░ी рддрдХ рдмाрд╣рд░ рдЦींрдЪा рдЬाрддा рд╣ै, рддो рдХिрдпा рдЧрдпा рдХाрд░्рдп:
$$ dW = F \cdot dx = 2TL \cdot dx $$
рдХ्рд╖ेрдд्рд░рдлрд▓ рдоें рд╡ृрдж्рдзि \( dA = 2(L \cdot dx) \)।
рдЕрддः, \( dW = T (2L \cdot dx) = T \cdot dA \)।
рдпрд╣ рдХाрд░्рдп рд╕рддрд╣ рдКрд░्рдЬा \( E \) рдХे рд░ूрдк рдоें рд╕ंрдЪिрдд рд╣ोрддा рд╣ै।
$$ \text{рд╕рддрд╣ рдКрд░्рдЬा } (E) = T \times \text{рдХ्рд╖ेрдд्рд░рдлрд▓ рдоें рд╡ृрдж्рдзि } (dA) $$
$$ T = \frac{\text{рд╕рддрд╣ рдКрд░्рдЬा}}{\text{рдХ्рд╖ेрдд्рд░рдлрд▓}} $$

рдк्рд░. резреп. рд╕рдорддाрдкीрдп рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा (isothermal process) рдХिрд╕े рдХрд╣рддे рд╣ैं? рд╕рдорддाрдкीрдп рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдоें рдХिрд╕ी рд╡ाрдпु (Gas) рдж्рд╡ाрд░ा рдХिрдП рдЧрдП рдХाрд░्рдп рдХी рдЧрдгрдиा рдХीрдЬिрдП।

рдЙрдд्рддрд░:

рд╕рдорддाрдкीрдп рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा: рд╡рд╣ рдКрд╖्рдоाрдЧрддिрдХी рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдЬिрд╕рдоें рдиिрдХाрдп рдХा рддाрдкрдоाрди рдкूрд░े рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдХे рджौрд░ाрди рд╕्рдеिрд░ рд░рд╣рддा рд╣ै, рдЙрд╕े рд╕рдорддाрдкीрдп рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдХрд╣рддे рд╣ैं।

рдХिрдпा рдЧрдпा рдХाрд░्рдп (Work Done):
рдХाрд░्рдп \( W = \int_{V_i}^{V_f} P \, dV \)।
рдЖрджрд░्рд╢ рдЧैрд╕ рдХे рд▓िрдП, \( PV = nRT \implies P = \frac{nRT}{V} \)।
рдЪूंрдХि T рд╕्рдеिрд░ рд╣ै:
$$ W = \int_{V_i}^{V_f} \frac{nRT}{V} \, dV $$
$$ W = nRT \int_{V_i}^{V_f} \frac{1}{V} \, dV $$
$$ W = nRT [\ln V]_{V_i}^{V_f} $$
$$ W = nRT \ln\left(\frac{V_f}{V_i}\right) $$

рдк्рд░. реиреж. рдХिрд╕ी рдЦींрдЪे рдЧрдП рддाрд░ рдкрд░ рдЙрдд्рдкрди्рди рд╣ोрдиे рд╡ाрд▓े рд╕्рдеिрд░ рддрд░ंрдЧों рдХे рдЧрдгिрддीрдп рд╕рдоीрдХрд░рдг рдХी рдЧрдгрдиा рдХीрдЬिрдП। рджрд░्рд╢ाрдЗрдП рдХि рджो рд▓рдЧाрддाрд░ рдиिрд╕्рдкंрджों (nodes) рдпा рдк्рд░рд╕्рдкंрджों (antinodes) рдХे рдмीрдЪ рдХी рджूрд░ी \( \lambda/2 \) рд╣ोрддी рд╣ै।

рдЙрдд्рддрд░:

рд╡िрдкрд░ीрдд рджिрд╢ाрдУं рдоें рдпाрдд्рд░ा рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓ी рджो рд╕рдоाрди рдк्рд░рдЧाрдоी рддрд░ंрдЧों рдкрд░ рд╡िрдЪाрд░ рдХрд░ें:
\( y_1 = A \sin(\omega t - kx) \)
\( y_2 = A \sin(\omega t + kx) \)
рдЕрдз्рдпाрд░ोрдкрдг рдХे рд╕िрдж्рдзांрдд рд╕े: \( y = y_1 + y_2 \)
\( y = A [\sin(\omega t - kx) + \sin(\omega t + kx)] \)
рд╕ूрдд्рд░ \( \sin C + \sin D = 2 \sin(\frac{C+D}{2}) \cos(\frac{C-D}{2}) \) рдХा рдЙрдкрдпोрдЧ рдХрд░рдХे:
\( y = 2A \sin(\omega t) \cos(-kx) = 2A \cos(kx) \sin(\omega t) \)।
рдпрд╣ рд╕्рдеिрд░ рддрд░ंрдЧ рдХा рд╕рдоीрдХрд░рдг рд╣ै।

рдиोрдб्рд╕ рдХे рдмीрдЪ рдХी рджूрд░ी:
рдиोрдб्рд╕ рд╡рд╣ाँ рд╣ोрддे рд╣ैं рдЬрд╣ाँ рдЖрдпाрдо рд╢ूрди्рдп рд╣ोрддा рд╣ै: \( \cos(kx) = 0 \)।
\( kx = \frac{\pi}{2}, \frac{3\pi}{2}, \frac{5\pi}{2} \dots \)
\( \frac{2\pi}{\lambda} x = (2n-1)\frac{\pi}{2} \implies x = (2n-1)\frac{\lambda}{4} \)।
рд▓рдЧाрддाрд░ рдиोрдб्рд╕ \( x_n = \frac{\lambda}{4} \) рдФрд░ \( x_{n+1} = \frac{3\lambda}{4} \) рдкрд░ рд╣ोрддे рд╣ैं।
рджूрд░ी = \( \frac{3\lambda}{4} - \frac{\lambda}{4} = \frac{2\lambda}{4} = \frac{\lambda}{2} \)।

рдк्рд░. реирез. рдк्рд░рдд्рдпाрд╡рд░्рддी рдзाрд░ा рдХे рд╕्рд░ोрдд рд╕े рдЬोрдб़े рдЧрдП рдХिрд╕ी LCR A.C. рдкрд░िрдкрде рдХे рд▓िрдП рдк्рд░рддिрдмाрдзा (impedance) рдХी рдЧрдгрдиा рдХीрдЬिрдП। рдХрд▓ा рд╕ंрдмंрдзिрдд рдЪिрдд्рд░ (phasor diagram) рдмрдиाрдЗрдП।

рдЙрдд्рддрд░:

рдоाрди рд▓ीрдЬिрдП рдХि рдПрдХ рд╢्рд░ेрдгी LCR рдкрд░िрдкрде рдоें рдк्рд░рддिрд░ोрдз \( R \), рдк्рд░ेрд░рдХрдд्рд╡ \( L \), рдФрд░ рдзाрд░िрддा \( C \) рдЬुрдб़े рд╣ैं।
рдзाрд░ा \( I = I_0 \sin(\omega t) \)।
рд╡ोрд▓्рдЯेрдЬ:
\( V_R \), \( I \) рдХे рд╕ाрде рд╕рдоाрди рдХрд▓ा рдоें рд╣ै।
\( V_L \), \( I \) рд╕े \( 90^\circ \) рдЖрдЧे рд╣ै।
\( V_C \), \( I \) рд╕े \( 90^\circ \) рдкीрдЫे рд╣ै।
рдлेрдЬрд░ рдЖрд░ेрдЦ рд╕े, рдХुрд▓ рд╡ोрд▓्рдЯेрдЬ \( V \) рд╕рджिрд╢ рдпोрдЧ рд╣ै:
\( V = \sqrt{V_R^2 + (V_L - V_C)^2} \)
\( V = \sqrt{(IR)^2 + (IX_L - IX_C)^2} \)
\( V = I \sqrt{R^2 + (X_L - X_C)^2} \)
рдк्рд░рддिрдмाрдзा (Impedance) \( Z = \frac{V}{I} = \sqrt{R^2 + (X_L - X_C)^2} \)।

[рдлेрдЬрд░ рдЖрд░ेрдЦ: X-рдЕрдХ्рд╖ рдкрд░ \( V_R \), Y-рдЕрдХ्рд╖ рдкрд░ рдКрдкрд░ \( V_L \) рдФрд░ рдиीрдЪे \( V_C \)। рдкрд░िрдгाрдоी \( V \) рдФрд░ рдХोрдг \( \phi \)]

рдк्рд░. реиреи. рд╣ाрдЗрдб्рд░ोрдЬрди рдЕрдгु рдХे рдмाрд▓्рдорд░ (Balmer) рдХ्рд░рдо рдХी рдк्рд░рдердо рджो рд░ेрдЦाрдУं рдХी рддрд░ंрдЧ рд▓ंрдмाрдИ рдХी рдЧрдгрдиा рдХीрдЬिрдП।

рдЙрдд्рддрд░:

рд╕ूрдд्рд░: \( \frac{1}{\lambda} = R_H \left( \frac{1}{2^2} - \frac{1}{n^2} \right) \), рдЬрд╣ाँ \( R_H = 1.097 \times 10^7 \, \text{m}^{-1} \)।

1. рдк्рд░рдердо рд░ेрдЦा (\( H_\alpha \)): \( n = 3 \)।
\( \frac{1}{\lambda_1} = 1.097 \times 10^7 \left( \frac{1}{4} - \frac{1}{9} \right) = 1.097 \times 10^7 \left( \frac{5}{36} \right) \)
\( \lambda_1 = \frac{36}{5 \times 1.097 \times 10^7} \approx 6.563 \times 10^{-7} \text{ m} = 6563 \, \mathring{A} \)।

2. рдж्рд╡िрддीрдп рд░ेрдЦा (\( H_\beta \)): \( n = 4 \)।
\( \frac{1}{\lambda_2} = 1.097 \times 10^7 \left( \frac{1}{4} - \frac{1}{16} \right) = 1.097 \times 10^7 \left( \frac{3}{16} \right) \)
\( \lambda_2 = \frac{16}{3 \times 1.097 \times 10^7} \approx 4.861 \times 10^{-7} \text{ m} = 4861 \, \mathring{A} \)।

рдк्рд░. реирей. \( \chi = 2.1 \times 10^{-5} \) рд╕ुрдЧ्рд░ाрд╣िрддा рд╡ाрд▓े рд▓िрдеिрдпрдо рднрд░े рд╣ुрдП рдЪрдХ्рд░ीрдп рдХुंрдбрд▓ (toroid) рдоें рд╕े рд╡िрдж्рдпुрдд рдзाрд░ा рдк्рд░рд╡ाрд╣िрдд рд╣ो рд░рд╣ी рд╣ै। рдЗрд╕рдХे рдЪुंрдмрдХीрдп рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдк्рд░рддिрд╢рдд рдмрдв़ोрддрд░ी рдХी рдЧрдгрдиा рдХीрдЬिрдП рдЬрдм рдЪрдХ्рд░ीрдп рдХुंрдбрд▓ рд▓िрдеिрдпрдо рд░рд╣िрдд рд╣ो।

рдЙрдд्рддрд░:

рдмिрдиा рд▓िрдеिрдпрдо рдХोрд░ рдХे рдЪुंрдмрдХीрдп рдХ्рд╖ेрдд्рд░ \( B_0 = \mu_0 n I \)।
рд▓िрдеिрдпрдо рдХोрд░ рдХे рд╕ाрде рдЪुंрдмрдХीрдп рдХ्рд╖ेрдд्рд░ \( B = \mu n I = \mu_0 (1 + \chi) n I \)।
\( B = B_0 (1 + \chi) \)।
рд╡ृрдж्рдзि \( \Delta B = B - B_0 = B_0 \chi \)।
рдк्рд░рддिрд╢рдд рд╡ृрдж्рдзि = \( \frac{\Delta B}{B_0} \times 100\% = \chi \times 100\% \)।
\( \% \text{ рд╡ृрдж्рдзि} = 2.1 \times 10^{-5} \times 100 = 2.1 \times 10^{-3} \% = 0.0021\% \)।

рдк्рд░. реирек. рдХिрд╕ी рд╡ृрдд्рддाрдХाрд░ рдкрде рдХी рдд्рд░िрдЬ्рдпा 200 m рд╣ै। рдпрджि рдХोрдИ рдХाрд░ рдЗрд╕ рдкрде рдкрд░ 25 m/s рдХी рдЧрддि рд╕े рд╕ुрд░рдХ्рд╖िрдд рд░ूрдк рд╕े рдЪрд▓ाрдИ рдЬा рд╕рдХрддी рд╣ो рддो рдЗрд╕ рдкрде рдХे рдврд▓ाрди рдХोрдг (angle of banking) рдХी рдЧрдгрдиा рдХीрдЬिрдП।

рдЙрдд्рддрд░:

рдмैंрдХिंрдЧ рдХोрдг \( \theta \) рдХा рд╕ूрдд्рд░:
\( \tan\theta = \frac{v^2}{rg} \)।
рджिрдпा рд╣ै: \( r = 200 \) m, \( v = 25 \) m/s, \( g = 9.8 \) m/s\(^2\)।
\( \tan\theta = \frac{25^2}{200 \times 9.8} = \frac{625}{1960} \)।
\( \tan\theta \approx 0.3189 \)।
\( \theta = \tan^{-1}(0.3189) \approx 17.69^\circ \) (рдпा \( 17^\circ 41' \))।

рдк्рд░. реирел. рдоेрдпрд░ рдХा рд╕ंрдмंрдз рд╕िрдж्рдз рдХीрдЬिрдП : \( C_p - C_v = \frac{R}{J} \)

рдЙрдд्рддрд░:

рдПрдХ рдоोрд▓ рдЖрджрд░्рд╢ рдЧैрд╕ рдкрд░ рд╡िрдЪाрд░ рдХрд░ें।
рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा 1 (рд╕्рдеिрд░ рдЖрдпрддрди): рджी рдЧрдИ рдКрд╖्рдоा \( dQ_v = C_v dT \)। рдЪूँрдХि \( dV=0 \), рдЗрд╕рд▓िрдП рдХाрд░्рдп \( dW=0 \)। рдк्рд░рдердо рдиिрдпрдо рд╕े, \( dU = C_v dT \)।
рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा 2 (рд╕्рдеिрд░ рджाрдм): рджी рдЧрдИ рдКрд╖्рдоा \( dQ_p = C_p dT \)। рдХाрд░्рдп \( dW = P dV \)।
рдк्рд░рдердо рдиिрдпрдо рд╕े, \( dQ_p = dU + dW \)।
\( C_p dT = C_v dT + P dV \)।
рдЖрджрд░्рд╢ рдЧैрд╕ рд╕рдоीрдХрд░рдг \( PV = RT \) рдХा рдЕрд╡рдХрд▓рди рдХрд░рдиे рдкрд░: \( P dV = R dT \)।
\( C_p dT = C_v dT + R dT \)।
\( C_p = C_v + R \implies C_p - C_v = R \) (рдХाрд░्рдп рдХी рдЗрдХाрдИ рдоें)।
рдпांрдд्рд░िрдХ рддुрд▓्рдпांрдХ \( J \) рд╕े рднाрдЧ рджेрдиे рдкрд░ (рдпрджि рдКрд╖्рдоा рдХैрд▓ोрд░ी рдоें рдФрд░ рдХाрд░्рдп рдЬूрд▓ рдоें рд╣ो):
$$ C_p - C_v = \frac{R}{J} $$

рдк्рд░. реирем. рдПрдХ рдк्рд░рдд्рдпाрд╡рд░्рддी рдзाрд░ा рдХा рд╡िрднрд╡ \( e = 8\sin 628.4t \) рд╣ै। рдЬ्рдЮाрдд рдХीрдЬिрдП :
(i) рд╢िрдЦрд░ рд╡ि.рд╡ा.рдм. (peak value of e.m.f.)
(ii) рд╡ि.рд╡ा.рдм. (e.m.f.) рдХी рдЖрд╡ृрдд्рддि
(iii) рд╡ि.рд╡ा.рдм. рдХा рддाрдд्рдХाрд▓िрдХ рдоूрд▓्рдп рдЬрдм t = 10 ms

рдЙрдд्рддрд░:

\( e = e_0 \sin(\omega t) \) рд╕े рддुрд▓рдиा рдХрд░рдиे рдкрд░:

(i) рд╢िрдЦрд░ рдоाрди (Peak value) \( e_0 \):
\( e_0 = 8 \) V।

(ii) рдЖрд╡ृрдд्рддि (Frequency):
\( \omega = 628.4 \) rad/s।
\( 2\pi f = 628.4 \Rightarrow f = \frac{628.4}{2 \times 3.142} = \frac{628.4}{6.284} = 100 \) Hz।

(iii) \( t = 10 \) ms рдкрд░ рддाрдд्рдХाрд▓िрдХ рдоाрди:
\( t = 0.01 \) s।
\( e = 8 \sin(628.4 \times 0.01) = 8 \sin(6.284) \)।
\( 6.284 \text{ rad} \approx 2\pi \text{ rad} \)।
\( e = 8 \sin(2\pi) = 8 \times 0 = 0 \) V।

рд╡िрднाрдЧ - рдб (Section D)

рдиिрдо्рдирд▓िрдЦिрдд рдоें рд╕े рдХिрди्рд╣ीं рддीрди рдк्рд░рд╢्рдиों рдХे рдЙрдд्рддрд░ рджीрдЬिрдП : [резреи]

рдк्рд░. реирен. рд░ोрд╣िрдд (transformer) рдХ्рдпा рд╣ै? рд░ोрд╣िрдд рдХी рд╕ंрд░рдЪрдиा рддрдеा рдХाрд░्рдп рдк्рд░рдгाрд▓ी рдХा рд╡рд░्рдгрди рдХीрдЬिрдП। рд░ोрд╣िрдд рдХे рд╕рдоीрдХрд░рдг рдХी рдЧрдгिрддीрдп рдЧрдгрдиा рдХीрдЬिрдП।

рдЙрдд्рддрд░:

рдкрд░िрднाрд╖ा: рдЯ्рд░ांрд╕рдлाрд░्рдорд░ (Rohitra) рдПрдХ рд╡िрдж्рдпुрдд рдЙрдкрдХрд░рдг рд╣ै рдЬो рдЕрди्рдпोрди्рдп рдк्рд░ेрд░рдг (mutual induction) рдХे рд╕िрдж्рдзांрдд рдХा рдЙрдкрдпोрдЧ рдХрд░рдХे рдХрдо рд╡ोрд▓्рдЯेрдЬ (рдкрд░ рдЙрдЪ्рдЪ рдзाрд░ा) рдХो рдЙрдЪ्рдЪ рд╡ोрд▓्рдЯेрдЬ (рдкрд░ рдХрдо рдзाрд░ा) рдоें рдпा рдЗрд╕рдХे рд╡िрдкрд░ीрдд рдмрджрд▓рдиे рдХे рд▓िрдП рдЙрдкрдпोрдЧ рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै।

рд╕ंрд░рдЪрдиा: рдЗрд╕рдоें рдирд░рдо рд▓ोрд╣े рдХी рдХ्рд░ोрдб (laminated core) рд╣ोрддी рд╣ै рдЬिрд╕ рдкрд░ рддांрдмे рдХे рддाрд░ рдХी рджो рдЕрд▓рдЧ-рдЕрд▓рдЧ рдХुंрдбрд▓िрдпाँ рд▓िрдкрдЯी рд╣ोрддी рд╣ैं। рд╕्рд░ोрдд рд╕े рдЬुрдб़ी рдХुंрдбрд▓ी рдХो рдк्рд░ाрдердоिрдХ рдХुंрдбрд▓ी (\( N_p \)) рдФрд░ рд▓ोрдб рд╕े рдЬुрдб़ी рдХुंрдбрд▓ी рдХो рдж्рд╡िрддीрдпрдХ рдХुंрдбрд▓ी (\( N_s \)) рдХрд╣рддे рд╣ैं।

рдХाрд░्рдп рдк्рд░рдгाрд▓ी: рдЬрдм рдк्рд░ाрдердоिрдХ рдХुंрдбрд▓ी рдоें рдк्рд░рдд्рдпाрд╡рд░्рддी рдзाрд░ा (AC) рдк्рд░рд╡ाрд╣िрдд рд╣ोрддी рд╣ै, рддो рдХ्рд░ोрдб рдоें рдкрд░िрд╡рд░्рддिрдд рдЪुंрдмрдХीрдп рдл्рд▓рдХ्рд╕ рдЙрдд्рдкрди्рди рд╣ोрддा рд╣ै। рдпрд╣ рдл्рд▓рдХ्рд╕ рдж्рд╡िрддीрдпрдХ рдХुंрдбрд▓ी рд╕े рдЬुрдб़рддा рд╣ै рдФрд░ рдЕрди्рдпोрди्рдп рдк्рд░ेрд░рдг рдХे рдХाрд░рдг рдЙрд╕рдоें EMF рдк्рд░ेрд░िрдд рдХрд░рддा рд╣ै।

рд╕рдоीрдХрд░рдг:
рдк्рд░ाрдердоिрдХ EMF: \( e_p = -N_p \frac{d\phi}{dt} \)।
рдж्рд╡िрддीрдпрдХ EMF: \( e_s = -N_s \frac{d\phi}{dt} \)।
рдЕрдиुрдкाрдд:
$$ \frac{e_s}{e_p} = \frac{N_s}{N_p} $$

рдк्рд░. реирео. рдж्рд╡ि-рджрд░ाрд░ (double slit) рдк्рд░рдпोрдЧ рдХे рдЬ्рдпाрдоिрддीрдп рд╕рдоीрдХрд░рдгों рдХे рдк्рд░рдпोрдЧ рдж्рд╡ाрд░ा рд╡्рдпрддिрдХрд░рдг рдкрдЯ्рдЯों (interference bands) рдХी рдЪौрдб़ाрдИ (fringe width) рдЬ्рдЮाрдд рдХीрдЬिрдП।

рдЙрдд्рддрд░:

рдоाрдиा \( S_1 \) рдФрд░ \( S_2 \) рджो рдХрд▓ा-рд╕ंрдмрдж्рдз рд╕्рд░ोрдд рд╣ैं рдЬिрдирдХे рдмीрдЪ рдХी рджूрд░ी \( d \) рд╣ै рдФрд░ рдкрд░्рджा \( D \) рджूрд░ी рдкрд░ рд╣ै।

рдкрд░्рджे рдкрд░ рдмिंрджु P рдкрд░ рдкрд╣ुँрдЪрдиे рд╡ाрд▓ी рддрд░ंрдЧों рдХे рдмीрдЪ рдкрде рдЕंрддрд░:
\( \Delta x = S_2P - S_1P \)।
рдЬ्рдпाрдоिрддि рд╕े (рдоाрдирддे рд╣ुрдП \( D \gg d \)):
\( S_2P^2 - S_1P^2 = 2yd \)।
\( (S_2P - S_1P)(S_2P + S_1P) \approx \Delta x \cdot 2D \)।
\( \Delta x = \frac{yd}{D} \)।

рджीрдк्рдд рдл्рд░िंрдЬ рдХे рд▓िрдП (Constructive Interference):
\( \Delta x = n\lambda \implies y_n = \frac{n\lambda D}{d} \)।

рдл्рд░िंрдЬ рдЪौрдб़ाрдИ (\( X \) рдпा \( \beta \)): рджो рд▓рдЧाрддाрд░ рджीрдк्рдд рдл्рд░िंрдЬों рдХे рдмीрдЪ рдХी рджूрд░ी।
\( X = y_{n+1} - y_n = \frac{(n+1)\lambda D}{d} - \frac{n\lambda D}{d} \)।
$$ X = \frac{\lambda D}{d} $$

рдк्рд░. реиреп. рд╡िрдж्рдпुрддрдзाрд░ाрдоाрдкी (ammeter) рддрдеा рд╡िрднрд╡рдоाрдкी (voltmeter) рдоें рдЕंрддрд░ рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдХीрдЬिрдП। (рдХोрдИ рднी рджो рдорд╣рдд्рдд्рд╡ рдХे рддрдд्рдд्рд╡)।
рдпрджि рдХिрд╕ी рд╕рд░рд▓ рдЖрд╡рд░्рдд рдЧрддि (simple harmonic motion) рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓े рдХрдг рдХा рд╡िрд╕्рдеाрдкрди рдЙрд╕рдХे рдЖрдпाрдо рдХा \( \frac{1}{3} \) рд╣ै, рддो рдЙрд╕ рдХрдг рдХी рдЧрддिрдЬ рдКрд░्рдЬा, рдХुрд▓ рдКрд░्рдЬा рдХे рдХिрддрдиे рднाрдЧ (fraction) рдоें рд╣ोрдЧी?

рдЙрдд्рддрд░:

рдЕंрддрд░:

рдПрдоीрдЯрд░ (Ammeter)рд╡ोрд▓्рдЯрдоीрдЯрд░ (Voltmeter)
рд╡िрдж्рдпुрдд рдзाрд░ा рдоाрдкрдиे рдХे рд▓िрдП рдЙрдкрдпोрдЧ рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै।рд╡िрднрд╡ांрддрд░ рдоाрдкрдиे рдХे рд▓िрдП рдЙрдкрдпोрдЧ рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै।
рдкрд░िрдкрде рдоें рд╢्рд░ेрдгी рдХ्рд░рдо (series) рдоें рдЬोрдб़ा рдЬाрддा рд╣ै।рдкрд░िрдкрде рдоें рд╕рдоांрддрд░ рдХ्рд░рдо (parallel) рдоें рдЬोрдб़ा рдЬाрддा рд╣ै।
рдк्рд░рддिрд░ोрдз рдмрд╣ुрдд рдХрдо рд╣ोрддा рд╣ै।рдк्рд░рддिрд░ोрдз рдмрд╣ुрдд рдЕрдзिрдХ рд╣ोрддा рд╣ै।

рд╕рдорд╕्рдпा рдХा рд╣рд▓:
рд╡िрд╕्рдеाрдкрди \( x = \frac{A}{3} \)।
рдХुрд▓ рдКрд░्рдЬा \( E = \frac{1}{2}kA^2 \)।
рд╕्рдеिрддिрдЬ рдКрд░्рдЬा \( U = \frac{1}{2}kx^2 = \frac{1}{2}k(\frac{A}{3})^2 = \frac{1}{9} (\frac{1}{2}kA^2) = \frac{E}{9} \)।
рдЧрддिрдЬ рдКрд░्рдЬा \( K = E - U = E - \frac{E}{9} = \frac{8E}{9} \)।
рдХुрд▓ рдКрд░्рдЬा рдХा рднाрдЧ = \( \frac{K}{E} = \frac{8}{9} \)।

рдк्рд░. рейреж. рдлेрд░ी рдХी рд╕ंрдкूрд░्рдг рдХाрд▓ी рд╡рд╕्рддु (Ferry’s perfectly black body) рдХा рд╕्рд╡рдЪ्рдЫ рдПрд╡ं рдиाрдоांрдХिрдд рдЪिрдд्рд░ рдмрдиाрдЗрдП।
227°C рдкрд░ рд╣ाрдЗрдб्рд░ोрдЬрди рдЕрдгु рдХे рд╡рд░्рдЧ рдоूрд▓ рд╡рд░्рдЧ рдоाрдз्рдп рд╡ेрдЧ (rms speed) рдХी рддुрд▓рдиा 127°C рдкрд░ рдСрдХ्рд╕ीрдЬрди рдЕрдгु рдХे рд╡рд░्рдЧ рдоूрд▓ рд╡рд░्рдЧ рдоाрдз्рдп рд╡ेрдЧ рд╕े рдХीрдЬिрдП।
рджिрдпा рд╣ै : рд╣ाрдЗрдб्рд░ोрдЬрди рддрдеा рдСрдХ्рд╕ीрдЬрди рдХे рдЖрдг्рд╡िрдХ рдж्рд░рд╡्рдпрдоाрди рдХ्рд░рдорд╢ः 2 рддрдеा 32 рд╣ैं।

рдЙрдд्рддрд░:
[рдлेрд░ी рдХी рдм्рд▓ैрдХ рдмॉрдбी рдХा рдЪिрдд्рд░: рджोрд╣рд░ी рджीрд╡ाрд░ рд╡ाрд▓ा рдЦोрдЦрд▓ा рдЧोрд▓ा, рдЫिрдж्рд░, рдЫिрдж्рд░ рдХे рд╕ाрдордиे рд╢ंрдХ्рд╡ाрдХाрд░ рдЙрднाрд░, рджीрд╡ाрд░ों рдХे рдмीрдЪ рдиिрд░्рд╡ाрдд।]

рд╕рдорд╕्рдпा рдХा рд╣рд▓:
RMS рд╡ेрдЧ \( v_{rms} = \sqrt{\frac{3RT}{M}} \)।
рд╣ाрдЗрдб्рд░ोрдЬрди (\( H_2 \)): \( T_H = 227+273 = 500 \) K, \( M_H = 2 \)।
рдСрдХ्рд╕ीрдЬрди (\( O_2 \)): \( T_O = 127+273 = 400 \) K, \( M_O = 32 \)।
рдЕрдиुрдкाрдд:
$$ \frac{v_H}{v_O} = \sqrt{\frac{T_H}{M_H} \times \frac{M_O}{T_O}} $$
$$ \frac{v_H}{v_O} = \sqrt{\frac{500}{2} \times \frac{32}{400}} $$
$$ \frac{v_H}{v_O} = \sqrt{250 \times 0.08} = \sqrt{20} $$
$$ \frac{v_H}{v_O} = 2\sqrt{5} \approx 4.47 $$

рдк्рд░. рейрез. рдХिрд╕ी рдЖрд╡ेрд╢िрдд рд╕ंрдзाрд░िрдд्рд░ рдоें рд╕ंрдЪिрдд рдКрд░्рдЬा (energy stored) рдХी рдЧрдгिрддीрдп рдЧрдгрдиा рдХीрдЬिрдП।
15 cm рдд्рд░िрдЬ्рдпा рдХा рдПрдХ рдЧोрд▓ाрдХाрд░ рдзाрддु рдХा рдЧोрд▓ा 2┬╡C рдЖрд╡ेрд╢ рд╕े рдЖрд╡ेрд╢िрдд рд╣ै। рдЗрд╕ рдЧोрд▓े рдХे рдХेंрдж्рд░ рд╕े 20 cm рдХी рджूрд░ी (distance) рдкрд░ рд╡िрдж्рдпुрддीрдп рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХी рдЧрдгрдиा рдХीрдЬिрдП।

рдЙрдд्рддрд░:

рд╡्рдпुрдд्рдкрдд्рддि:
рдПрдХ рд╕ंрдзाрд░िрдд्рд░ рдХो рдЖрд╡ेрд╢िрдд рдХрд░рдиे рдкрд░ рд╡िрдЪाрд░ рдХрд░ें। рдпрджि рддाрдд्рдХाрд▓िрдХ рдЖрд╡ेрд╢ \( q \) рдФрд░ рд╡िрднрд╡ \( V = q/C \) рд╣ै, рддो рдЕрддिрд░िрдХ्рдд рдЖрд╡ेрд╢ \( dq \) рджेрдиे рдХे рд▓िрдП рдХिрдпा рдЧрдпा рдХाрд░्рдп:
\( dW = V dq = \frac{q}{C} dq \)।
рдХुрд▓ рдХाрд░्рдп (0 рд╕े Q рддрдХ рдЖрд╡ेрд╢िрдд рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП):
\( W = \int_0^Q \frac{q}{C} dq = \frac{1}{C} [\frac{q^2}{2}]_0^Q = \frac{Q^2}{2C} \)।
рдпрд╣ рдХाрд░्рдп рдКрд░्рдЬा рдХे рд░ूрдк рдоें рд╕ंрдЪिрдд рд╣ोрддा рд╣ै \( U = \frac{Q^2}{2C} = \frac{1}{2}CV^2 \)।

рд╕рдорд╕्рдпा рдХा рд╣рд▓:
рдд्рд░िрдЬ्рдпा \( R = 15 \) cm। рдЖрд╡ेрд╢ \( Q = 2 \mu C = 2 \times 10^{-6} \) C।
рджूрд░ी \( r = 20 \) cm \( = 0.2 \) m।
рдЪूंрдХि \( r > R \), рдмिंрджु рдЧोрд▓े рдХे рдмाрд╣рд░ рд╣ै।
рд╡िрдж्рдпुрдд рдХ्рд╖ेрдд्рд░ \( E = \frac{1}{4\pi\epsilon_0} \frac{Q}{r^2} \)।
\( \frac{1}{4\pi\epsilon_0} \approx 9 \times 10^9 \) Nm\(^2\)/C\(^2\) рдХा рдЙрдкрдпोрдЧ рдХрд░рдХे।
$$ E = \frac{9 \times 10^9 \times 2 \times 10^{-6}}{(0.2)^2} $$
$$ E = \frac{18 \times 10^3}{0.04} = \frac{18000}{0.04} $$
$$ E = 450,000 \, \text{N/C} = 4.5 \times 10^5 \, \text{N/C} $$

Question Paper Page No. 1 Question Paper Page No. 2 Question Paper Page No. 3 Question Paper Page No. 4 Question Paper Page No. 5 Question Paper Page No. 6 Question Paper Page No. 7 Question Paper Page No. 8 HSC Physics Board Paper 2024 Hindi Medium