Social Sciences (73) Paper-I Solution (Hindi Medium)
Subject: History and Political Science | Set: N 668 | Year: 2024
рдЗрддिрд╣ाрд╕ (History)
(рез) рдордеुрд░ा рд╢िрд▓्рдкрд╢ैрд▓ी рдХा рдЙрджрдп ...................... рдХे рд╢ाрд╕рдирдХाрд▓ рдоें рд╣ुрдЖ।
- рдХुрд╖ाрдг
- рдЧुрдк्рдд
- рд░ाрд╖्рдЯ्рд░рдХूрдЯ
- рдоौрд░्рдп
(реи) рдорд╣ाрдмрд▓ेрд╢्рд╡рд░ рдХे рдиिрдХрдЯ рднिрд▓ाрд░ ............... рдЧाँрд╡ рдХे рд░ूрдк рдоें рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рд╣ै।
- рдкुрд╕्рддрдХों рдХा
- рд╡рдирд╕्рдкрддिрдпों рдХा
- рдЖрдоों рдХा
- рдХिрд▓ों рдХा
(рей) ‘‘рдоाрдирд╡ рдХा рдЗрддिрд╣ाрд╕ рд╡рд░्рдЧ рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдХा рдЗрддिрд╣ाрд╕ рд╣ै’’ рдпрд╣ рдордд .................. рдЗрд╕ рд╡िрдЪाрд░рдХ рдиे рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХिрдпा।
- рд╡ोрд▓्рдЯेрдпрд░
- рдЬॉрд░्рдЬ рд╡िрд▓्рд╣ेрдо рдл्рд░ेрдбрд░िрдХ рд╣ेрдЧेрд▓
- рд▓िрдпोрдкोрд▓्рдб рд╡ॉрди рд░ांрдХे
- рдХाрд░्рд▓ рдоाрд░्рдХ्рд╕
рд╕ेрдЯ рез:
рдЕрд╕рдд्рдп рдЬोреЬी: рд░рдо्рдорди - рдкрд╢्рдЪिрдо рдмंрдЧाрд▓ рдХा рдиृрдд्рдп
(рд╕рд╣ी рдЙрдд्рддрд░: рд░рдо्рдорди - рдЧреЭрд╡ाрд▓ рд╣िрдоाрд▓рдп рдХा рдзाрд░्рдоिрдХ рдЙрдд्рд╕рд╡ рдФрд░ рд╡िрдзिрдиाрдЯ्рдп)
рд╕ेрдЯ реи:
рдЕрд╕рдд्рдп рдЬोреЬी: рджрд╢ाрд╡рддाрд░ - рдд्рдпाрдЧрд░ाрдЬ
(рд╕рд╣ी рдЙрдд्рддрд░: рджрд╢ाрд╡рддाрд░ - рдХोंрдХрдг рдХा рд▓ोрдХрдиाрдЯ्рдп)
рд╕ेрдЯ рей:
рдЕрд╕рдд्рдп рдЬोреЬी: рдЬेрдо्рд╕ рдоिрд▓ - рд╕्рдд्рд░ीрд╡ाрджी рдЗрддिрд╣ाрд╕рдХाрд░
(рд╕рд╣ी рдЙрдд्рддрд░: рдЬेрдо्рд╕ рдоिрд▓ - рд╕ाрдо्рд░ाрдЬ्рдпрд╡ाрджी рдЗрддिрд╣ाрд╕рдХाрд░)
(рез) рдиिрдо्рди рд╕ंрдХрд▓्рдкрдиा-рдЪिрдд्рд░ рдХो рдкूрд░्рдг рдХीрдЬिрдП : рдкрд░्рдпрдЯрди рдХे рдк्рд░рдХाрд░
(рдЕрди्рдп рдоाрди्рдп рдЙрдд्рддрд░: рдХ्рд░ीрдбा рдкрд░्рдпрдЯрди, рдЕंрддрд░्рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдкрд░्рдпрдЯрди)
(реи) рдиिрдо्рди рдХाрд▓рд░ेрдЦाрдПँ рдкूрд░्рдг рдХीрдЬिрдП : рднाрд░рдд рдХे рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рд╡िрд╢्рд╡ рд╡िрд░ाрд╕рдд рд╕्рдеाрди
| рдИ. рд╕. / рд╕्рдеाрди | рдЙрдд्рддрд░ |
|---|---|
| рдИ. рд╕. (рдХाрдЭीрд░ंрдЧा рдХे рд▓िрдП) | резрепреорел |
| рд╕्рдеाрди (резрепреорен рдХे рд▓िрдП) | рд╕ुंрджрд░рдмрди рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдЙрдж्рдпाрди |
| рдИ. рд╕. (рдкрд╢्рдЪिрдо рдШाрдЯ рдХे рд▓िрдП) | реирежрезреи |
| рд╕्рдеाрди (реирежрезрек рдХे рд▓िрдП) | рдЧ्рд░ेрдЯ рд╣िрдоाрд▓рдпрди рдиेрд╢рдирд▓ рдкाрд░्рдХ |
(рей) рдиिрдо्рди рд╕ाрд░рдгी рдХो рдкूрд░्рдг рдХीрдЬिрдП : рд▓рд▓िрдд рд╡ рднाрд░ूрдб़
| рдЧुрдг рд╡िрд╢ेрд╖рддाрдПँ / рдЙрджाрд╣рд░рдг | рд▓рд▓िрдд | рднाрд░ूрдб़ |
|---|---|---|
| рдЧुрдг рд╡िрд╢ेрд╖рддाрдПँ | рдЧोрд╡ा рдФрд░ рдХोंрдХрдг рдоें рдЙрдд्рд╕рд╡ рдХे рдЕрд╡рд╕рд░ рдкрд░ рдк्рд░рд╕्рддुрдд рд▓ोрдХрдиाрдЯ्рдп। рдпрд╣ рджेрд╡рддाрдУं рд╕े рдоाँрдЧрдиे рдХी рдк्рд░рдеा рд╣ै। | рд░ूрдкрдХाрдд्рдордХ рдЧीрдд рдЬिрдирдоें рдЖрдз्рдпाрдд्рдоिрдХ рдФрд░ рдиैрддिрдХ рд╢िрдХ्рд╖ा рд╣ोрддी рд╣ै। рдпрд╣ рд▓ोрдХ рд╢िрдХ्рд╖рдг рдХा рдоाрдз्рдпрдо рд╣ै। |
| рдЙрджाрд╣рд░рдг | рдЧोрд╡ा рдпा рдХोंрдХрдг рдХा рд▓рд▓िрдд। | рд╕ंрдд рдПрдХрдиाрде рдХे рднाрд░ूрдб़। |
(рез) рд╕्рдерд▓рдХोрд╢:
- рдорд╣ाрдиुрднाрд╡ рдкंрде рдХे рдоुрдиि рд╡्рдпाрд╕ рдиे 'рд╕्рдеाрдирдкोрдеी' рдХी рд░рдЪрдиा рдХी, рдЬिрд╕рдоें рдЪрдХ्рд░рдзрд░ рд╕्рд╡ाрдоी рдж्рд╡ाрд░ा рдн्рд░рдордг рдХिрдП рдЧрдП рд╕्рдеाрдиों рдХा рд╡िрд╡рд░рдг рд╣ै।
- рд╕िрдж्рдзेрд╢्рд╡рд░рд╢ाрд╕्рдд्рд░ी рдЪिрдд्рд░ाрд╡ рдиे 'рдк्рд░ाрдЪीрди рднाрд░рддीрдп рд╕्рдерд▓рдХोрд╢' рдХी рд░рдЪрдиा рдХी।
- рдЗрд╕рд╕े рд╡िрднिрди्рди рд╕्рдеाрдиों рдХी рднौрдЧोрд▓िрдХ рдФрд░ рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рдЬाрдирдХाрд░ी рдоिрд▓рддी рд╣ै।
(реи) рдк्рд░ाрдЪ्рдпрд╡ाрджी рдЗрддिрд╣ाрд╕рд▓ेрдЦрди:
- рдЗрди्рд╣ोंрдиे рд╕ंрд╕्рдХृрдд рдФрд░ рдпूрд░ोрдкीрдп рднाрд╖ाрдУं рдХे рдмीрдЪ рд╕рдоाрдирддाрдУं рдХा рдЕрдз्рдпрдпрди рдХिрдпा।
- рдл्рд░ेрдбрд░िрдХ рдоैрдХ्рд╕ рдо्рдпूрд▓рд░ рдПрдХ рдк्рд░рдоुрдЦ рдк्рд░ाрдЪ्рдпрд╡ाрджी рд╡िрдж्рд╡ाрди рдеे, рдЬिрди्рд╣ोंрдиे 'рдЛрдЧ्рд╡ेрдж' рдХा рдЬрд░्рдорди рднाрд╖ा рдоें рдЕрдиुрд╡ाрдж рдХिрдпा।
- рд╕рд░ рд╡िрд▓िрдпрдо рдЬोрди्рд╕ рдиे рдХोрд▓рдХाрддा рдоें 'рдПрд╢िрдпाрдЯिрдХ рд╕ोрд╕ाрдпрдЯी' рдХी рд╕्рдеाрдкрдиा рдХी।
(рей) рднाрд░рдд рдХे рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рд╕ंрдЧ्рд░ाрдо рдоें рд╕рдоाрдЪाрд░ рдкрдд्рд░ों рдХा рдпोрдЧрджाрди:
- 'рдХेрд╕рд░ी' рдФрд░ 'рдорд░ाрдаा' рдЬैрд╕े рдкрдд्рд░ों рдиे рд╕рд░рдХाрд░ी рдиीрддिрдпों рдХी рдХреЬी рдЖрд▓ोрдЪрдиा рдХी।
- рдЗрди рдкрдд्рд░ों рдиे рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рдФрд░ рд░ाрд╖्рдЯ्рд░рд╡ाрдж рдХे рд╡िрдЪाрд░ों рдХो рдЖрдо рдЬрдирддा рддрдХ рдкрд╣ुँрдЪाрдпा।
- 'рджрд░्рдкрдг' рдФрд░ 'рдк्рд░рднाрдХрд░' рдЬैрд╕े рдкрдд्рд░ों рдиे рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдХुрд░ीрддिрдпों (рдЬैрд╕े рд╕рддी рдк्рд░рдеा, рд╡िрдзрд╡ा рд╡िрд╡ाрд╣ рдиिрд╖ेрдз) рдкрд░ рдк्рд░рд╣ाрд░ рдХрд░ рд╕рдоाрдЬ рд╕ुрдзाрд░ рдХा рдХाрд░्рдп рдХिрдпा।
- рдпрд╣ рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рд╕ेрдиाрдиिрдпों рдФрд░ рдЬрдирддा рдХे рдмीрдЪ рд╕ंрдЪाрд░ рдХा рдк्рд░рдоुрдЦ рдоाрдз्рдпрдо рдмрдиे।
(рез) рдлुрдХो рдЙрдирдХी рд▓ेрдЦрди рдкрдж्рдзрддि рдХो ‘рдЬ्рдЮाрди рдХा рдкुрд░ाрддрдд्рд╡’ рдХрд╣рддे рдеे।
- рдЙрдирдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░, рдкुрд░ाрддрдд्рд╡ рдХा рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рдЕंрддिрдо рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рд╕рдд्рдп рддрдХ рдкрд╣ुँрдЪрдиा рдирд╣ीं рд╣ै, рдмрд▓्рдХि рднूрддрдХाрд▓ рдоें рд╣ुрдП рдкрд░िрд╡рд░्рддрдиों (рд╕्рдеिрдд्рдпंрддрд░ों) рдХो рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдХрд░рдиा рд╣ै।
- рдЪूँрдХि рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЗрди рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рдкрд░िрд╡рд░्рддрдиों рдХे рд╕्рдкрд╖्рдЯीрдХрд░рдг рдкрд░ рдЬोрд░ рджिрдпा, рдЗрд╕рд▓िрдП рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЕрдкрдиी рдкрдж्рдзрддि рдХो 'рдЬ्рдЮाрди рдХा рдкुрд░ाрддрдд्рд╡' (Archaeology of Knowledge) рдХрд╣ा।
(реи) рдЪिрдд्рд░рдХрдеी рдЬैрд╕ी рд╡िрд▓ुрдк्рдд рд╣ोрддी рдЬा рд░рд╣ी рдкрд░ंрдкрд░ा рдХो рдкुрдирд░्рдЬीрд╡िрдд рдХрд░рдиे рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рд╣ै।
- рдЪिрдд्рд░рдХрдеी рдХोंрдХрдг рдХे рдаाрдХрд░ рд╕рдоुрджाрдп рдХी рдПрдХ рдкрд░ंрдкрд░ा рд╣ै, рдЬिрд╕рдоें рд▓рдХреЬी рдХी рдХрдардкुрддрд▓िрдпों рдФрд░ рдЪिрдд्рд░ों рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд░ाрдоाрдпрдг рдФрд░ рдорд╣ाрднाрд░рдд рдХी рдХрд╣ाрдиिрдпाँ рд╕ुрдиाрдИ рдЬाрддी рд╣ैं।
- рдпрд╣ рдкрд░ंрдкрд░ा рднाрд░рдд рдХे рдоौрдЦिрдХ рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдФрд░ рд╕рдоृрдж्рдз рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рд╡िрд░ाрд╕рдд рдХा рд╣िрд╕्рд╕ा рд╣ै।
- рдЖрдзुрдиिрдХ рдордиोрд░ंрдЬрди рдХे рд╕ाрдзрдиों рдХे рдХाрд░рдг рдпрд╣ рдХрд▓ा рд▓ुрдк्рдд рд╣ोрдиे рдХी рдХрдЧाрд░ рдкрд░ рд╣ै। рд╣рдоाрд░ी рдк्рд░ाрдЪीрди рд▓ोрдХрдХрд▓ा рдФрд░ рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХो рднाрд╡ी рдкीреЭिрдпों рдХे рд▓िрдП рд╕ुрд░рдХ्рд╖िрдд рд░рдЦрдиे рд╣ेрддु рдЗрд╕े рдкुрдирд░्рдЬीрд╡िрдд рдХрд░рдиा рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ै।
(рей) рдЦिрд▓ौрдиे рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдХे рдмाрд░े рдоें рдмрддा рд╕рдХрддे рд╣ैं।
- рдЦिрд▓ौрдиे рдЙрд╕ рдХाрд▓ рдХे рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдФрд░ рддрдХрдиीрдХी рд╡िрдХाрд╕ рдкрд░ рдк्рд░рдХाрд╢ рдбाрд▓рддे рд╣ैं।
- рдЗрдирд╕े рдзाрд░्рдоिрдХ рдФрд░ рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдкрд░ंрдкрд░ाрдУं рдХा рдкрддा рдЪрд▓рддा рд╣ै (рдЬैрд╕े рдорд╣ाрд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рдоें рджिрд╡ाрд▓ी рдкрд░ рдмрдиाрдП рдЬाрдиे рд╡ाрд▓े рдХिрд▓े)।
- рдпे рджेрд╢ों рдХे рдмीрдЪ рд╡्рдпाрдкाрд░िрдХ рд╕ंрдмंрдзों рдХो рднी рджрд░्рд╢ाрддे рд╣ैं (рдЬैрд╕े рдкॉрдо्рдкेрдИ рдоें рдоिрд▓ी рднाрд░рддीрдп рд╣ाрдеीрджाँрдд рдХी рдЧुрдб़िрдпा, рдЬो рднाрд░рдд-рд░ोрдо рд╡्рдпाрдкाрд░ рдХा рдк्рд░рдоाрдг рд╣ै)।
(рек) рд╡िрд╢्рд╡ рд╡िрд░ाрд╕рдд рдХे рдкрдж рдХे рд▓िрдП рдкाрдд्рд░ рд╕िрдж्рдз рд╣ोрдиे рд╡ाрд▓े рд╕्рдеाрдиों, рдкрд░ंрдкрд░ाрдУं рдХी рд╕ूрдЪी рдпूрдиेрд╕्рдХो рдж्рд╡ाрд░ा рдШोрд╖िрдд рдХी рдЬाрддी рд╣ै।
- рд╕рдордп рдХे рд╕ाрде рдХрдИ рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рдФрд░ рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рдзрд░ोрд╣рд░ों рдХे рдирд╖्рдЯ рд╣ोрдиे рдХा рдЦрддрд░ा рдмрдиा рд░рд╣рддा рд╣ै।
- рдЗрди рдЕрдирдоोрд▓ рдзрд░ोрд╣рд░ों рдХो рд╕ंрд░рдХ्рд╖िрдд рдХрд░рдиे рдФрд░ рднाрд╡ी рдкीрдв़िрдпों рдХे рд▓िрдП рд╕ुрд░рдХ्рд╖िрдд рд░рдЦрдиे рдХे рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рд╕े 'рдпूрдиेрд╕्рдХो' (UNESCO) рдХाрд░्рдп рдХрд░рддा рд╣ै।
- рдпूрдиेрд╕्рдХो рдиे рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг рдХे рд▓िрдП рдХुрдЫ рджिрд╢ा-рдиिрд░्рджेрд╢ рдиिрд░्рдзाрд░िрдд рдХिрдП рд╣ैं।
- рдЗрди рджिрд╢ा-рдиिрд░्рджेрд╢ों рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рд╣ी рдпूрдиेрд╕्рдХो рд╡िрд╢्рд╡ рд╡िрд░ाрд╕рдд рдХे рд▓िрдП рдкाрдд्рд░ рд╕्рдеाрдиों рдФрд░ рдкрд░ंрдкрд░ाрдУं рдХी рд╕ूрдЪी рдШोрд╖िрдд рдХрд░рддा рд╣ै।
(рез) ‘рд╣ॉрдХी рдХा рдЬाрджूрдЧрд░’ рдХिрд╕े рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै?
рдЙрдд्рддрд░: рдоेрдЬрд░ рдз्рдпाрдирдЪंрдж рдХो ‘рд╣ॉрдХी рдХा рдЬाрджूрдЧрд░’ рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै।
(реи) рднाрд░рдд рдоें рдоेрдЬрд░ рдз्рдпाрдирдЪंрдж рдХा рдЬрди्рдорджिрд╡рд╕ рдХिрд╕ рд░ूрдк рдоें рдордиाрдпा рдЬाрддा рд╣ै?
рдЙрдд्рддрд░: рднाрд░рдд рдоें рдЙрдирдХा рдЬрди्рдорджिрд╡рд╕ (29 рдЕрдЧрд╕्рдд) ‘рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдЦेрд▓ рджिрд╡рд╕’ рдХे рд░ूрдк рдоें рдордиाрдпा рдЬाрддा рд╣ै।
(рей) рдУрд▓ंрдкिрдХ рд╕्рдкрд░्рдзाрдУं рдоें рдоेрдЬрд░ рдз्рдпाрдирдЪंрдж рдж्рд╡ाрд░ा рджिрдП рдЧрдП рдпोрдЧрджाрди рдХी рдЬाрдирдХाрд░ी рд╕ंрдХ्рд╖ेрдк рдоें рд▓िрдЦिрдП।
рдЙрдд्рддрд░: рдоेрдЬрд░ рдз्рдпाрдирдЪंрдж рднाрд░рддीрдп рд╣ॉрдХी рдЯीрдо рдХे рдорд╣ाрди рдЦिрд▓ाреЬी рдФрд░ рдХрдк्рддाрди рдеे। рдЙрдирдХे рдпोрдЧрджाрди рд╕े рднाрд░рддीрдп рд╣ॉрдХी рдЯीрдо рдиे 1928, 1932 рдФрд░ 1936 рдХे рдУрд▓ंрдкिрдХ рдЦेрд▓ों рдоें рд╕्рд╡рд░्рдг рдкрджрдХ рдЬीрддे। 1936 рдХे рдмрд░्рд▓िрди рдУрд▓ंрдкिрдХ рдоें рд╡े рдЯीрдо рдХे рдХрдк्рддाрди рдеे।
(рез) рд╕्рдд्рд░ीрд╡ाрджी рдЗрддिрд╣ाрд╕рд▓ेрдЦрди рдХिрд╕े рдХрд╣рддे рд╣ैं?
- рдЗрд╕рдоें рдЗрддिрд╣ाрд╕ рд▓ेрдЦрди рдХे рдкुрд░ुрд╖-рдк्рд░рдзाрди рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг рдХो рдЪुрдиौрддी рджी рдЧрдИ।
- рдЗрд╕ рд╡िрдЪाрд░рдзाрд░ा рдХो 'рд╕ीрдоा рдж рдмोрдЙрд╡ाрд░' (Simone de Beauvoir) рдиाрдордХ рдл्рд░ांрд╕ीрд╕ी рд╡िрджुрд╖ी рдиे рд╕्рдеाрдкिрдд рдХिрдпा।
- рдЗрд╕рдоें рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХे рдЬीрд╡рди рд╕े рдЬुреЬे рд╡िрднिрди्рди рдкрд╣рд▓ुрдУं рдЬैрд╕े рд░ोрдЬрдЧाрд░, рдЯ्рд░ेрдб рдпूрдиिрдпрди, рдкाрд░िрд╡ाрд░िрдХ рдЬीрд╡рди рдФрд░ рдЙрдирдХे рд▓िрдП рдХाрд░्рдп рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓ी рд╕ंрд╕्рдеाрдУं рдкрд░ рдз्рдпाрди рдХेंрдж्рд░िрдд рдХिрдпा рдЧрдпा।
- рднाрд░рдд рдоें рддाрд░ाрдмाрдИ рд╢िंрджे рдФрд░ рдкंрдбिрддा рд░рдоाрдмाрдИ рдиे рд╕्рдд्рд░ीрд╡ाрджी рд▓ेрдЦрди рдоें рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдпोрдЧрджाрди рджिрдпा।
(реи) рдЧ्рд░ंрдеाрд▓рдп рдк्рд░рдмंрдзрди рдХ्рдпों рдорд╣рдд्рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╣ै?
- рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг: рдк्рд░ाрдЪीрди рдЧ्рд░ंрдеों, рдкांрдбुрд▓िрдкिрдпों рдФрд░ рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рд╕्рд░ोрддों рдХो рдирд╖्рдЯ рд╣ोрдиे рд╕े рдмрдЪाрдиा।
- рд╕ुрд╡्рдпрд╡рд╕्рдеिрдд рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा: рдкुрд╕्рддрдХों рдХा рд╕рд╣ी рд╡рд░्рдЧीрдХрд░рдг рдФрд░ рд╕ूрдЪीрдХрд░рдг рдХрд░рдиा рддाрдХि рдкाрдардХों рдХो рдЬाрдирдХाрд░ी рдЖрд╕ाрдиी рд╕े рдоिрд▓ рд╕рдХे।
- рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░рд╕ाрд░: рд╕рдоाрдЬ рдоें рдЬ्рдЮाрди рдФрд░ рд╕ूрдЪрдиा рдХा рдк्рд░рднाрд╡ी рдк्рд░рд╕ाрд░ рдХрд░рдиा।
- рдЖрдзुрдиिрдХीрдХрд░рдг: рдкुрд░ाрдиी рдкुрд╕्рддрдХों рдХा рдбिрдЬिрдЯрд▓ीрдХрд░рдг (Digitization) рдХрд░рдиा рддाрдХि рд╡े рднрд╡िрд╖्рдп рдХे рд▓िрдП рд╕ुрд░рдХ्рд╖िрдд рд░рд╣ें।
(рей) рдХрд▓ा рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рд╡्рдпрд╡рд╕ाрдп рдХे рдХौрди-рдХौрди рд╕े рдЕрд╡рд╕рд░ рдЙрдкрд▓рдм्рдз рд╣ैं? рдЗрди्рд╣ें рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдХीрдЬिрдП।
- рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдФрд░ рдЕрдиुрд╕ंрдзाрди: рдХрд▓ा рд╕рдоीрдХ्рд╖рдХ, рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा, рдФрд░ рдЕрдз्рдпाрдкрди।
- рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ाрд▓рдп рдФрд░ рдЕрднिрд▓ेрдЦाрдЧाрд░: рдХ्рдпूрд░ेрдЯрд░ (рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ाрдз्рдпрдХ्рд╖), рдкुрд░ाрддрдд्рд╡рд╡िрдж्, рдФрд░ рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг рд╡िрд╢ेрд╖рдЬ्рдЮ।
- рд╡्рдпाрд╡рд╣ाрд░िрдХ рдХрд▓ा (Applied Art): рдЧ्рд░ाрдлिрдХ рдбिрдЬाрдЗрди, рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрди, рдлोрдЯोрдЧ्рд░ाрдлी, рдЗंрдЯीрд░िрдпрд░ рдбिрдЬाрдЗрди, рдФрд░ рдлिрд▓्рдо/рдЯीрд╡ी рдХे рд▓िрдП рдЖрд░्рдЯ рдбाрдпрд░ेрдХ्рд╢рди।
- рдк्рд░рджрд░्рд╢рди рдХрд▓ा: рдЕрднिрдиेрддा, рдиिрд░्рджेрд╢рдХ, рдиृрдд्рдп рдФрд░ рдиाрдЯрдХ рдХ्рд╖ेрдд्рд░।
(рек) рджрд╢ाрд╡рддाрд░ी рдиाрдЯрдХों рдХे рдмाрд░े рдоें рдЬाрдирдХाрд░ी рд▓िрдЦिрдП।
- рд╕्рд╡рд░ूрдк: рджрд╢ाрд╡рддाрд░ рдХोंрдХрдг рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХा рдПрдХ рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рд▓ोрдХрдиाрдЯ्рдп рд╣ै। рдЗрд╕рдоें рднрдЧрд╡ाрди рд╡िрд╖्рдгु рдХे рджрд╕ рдЕрд╡рддाрд░ों (рдЬैрд╕े рдордд्рд╕्рдп, рдХूрд░्рдо, рд░ाрдо рдЖрджि) рдХी рдХрдеाрдПँ рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХी рдЬाрддी рд╣ैं।
- рдк्рд░рд╕्рддुрддि: рдиाрдЯрдХ рдХी рд╢ुрд░ुрдЖрдд рд╕ूрдд्рд░рдзाрд░ рдж्рд╡ाрд░ा рднрдЧрд╡ाрди рдЧрдгेрд╢ рдХे рдЖрд╣्рд╡ाрди рд╕े рд╣ोрддी рд╣ै। рдкाрдд्рд░ рд▓рдХрдб़ी рдХे рдоुрдЦौрдЯे рдкрд╣рдирддे рд╣ैं рдФрд░ рд╡ेрд╢рднूрд╖ा рдкाрд░ंрдкрд░िрдХ рд╣ोрддी рд╣ै।
- рдорд╣рдд्рд╡: рдпрд╣ рди рдХेрд╡рд▓ рдордиोрд░ंрдЬрди рдХा рд╕ाрдзрди рд╣ै, рдмрд▓्рдХि рд╕рдоाрдЬ рдХो рдиैрддिрдХ рд╢िрдХ्рд╖ा рднी рджेрддा рд╣ै।
- рдк्рд░рднाрд╡: рдорд░ाрдаी рд░ंрдЧрдоंрдЪ рдХे рдЬрдирдХ рд╡िрд╖्рдгुрджाрд╕ рднाрд╡े рдиे рдЕрдкрдиे рдиाрдЯрдХों рдоें рджрд╢ाрд╡рддाрд░ рд╢ैрд▓ी рдХा рдЙрдкрдпोрдЧ рдХिрдпा рдеा।
рд░ाрдЬрдиीрддि рд╡िрдЬ्рдЮाрди (Political Science)
(рез) 73 рд╡ें рдФрд░ 74 рд╡ें рд╕ंрд╡िрдзाрди рд╕ंрд╢ोрдзрди рдХे рдХाрд░рдг ........................ рдХे рдЕрдзिрдХाрд░ рдмрдв़ рдЧрдП рд╣ैं।
- рд╡िрдзाрдирд╕рднा
- рд╕्рдеाрдиीрдп рд╢ाрд╕рди рд╕ंрд╕्рдеाрдУं
- рд▓ोрдХрд╕рднा
- рд░ाрдЬ्рдпрд╕рднा
(реи) рд╡िрд╢्рд╡ рдоें рд╕рднी рд▓ोрдХрддांрдд्рд░िрдХ рджेрд╢ों рдХे рд╕ाрдордиे ..................... рдмрдб़ी рдЪुрдиौрддी рд╣ै।
- рдзाрд░्рдоिрдХ рд╕ंрдШрд░्рд╖
- рдирдХ्рд╕рд▓рд╡ाрджी рдЧрддिрд╡िрдзिрдпाँ
- рд▓ोрдХрддंрдд्рд░ рдХो рдФрд░ рджृреЭ рдмрдиाрдиा
- рдЕрдкрд░ाрдзीрдХрд░рдг рдХो рдорд╣рдд्рдд्рд╡
(рез) рд╡िрд╢ेрд╖ рдкрд░िрд╕्рдеिрддि рдоें рдиिрд░्рд╡ाрдЪрди рдЖрдпोрдЧ рдХिрд╕ी рдиिрд░्рд╡ाрдЪрди рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рджोрдмाрд░ा рдЪुрдиाрд╡ рдХрд░рд╡ा рд╕рдХрддा рд╣ै।
рдХाрд░рдг: рдиिрд░्рд╡ाрдЪрди рдЖрдпोрдЧ рдХा рдоुрдЦ्рдп рдХाрд░्рдп рд╕्рд╡рддंрдд्рд░ рдФрд░ рдиिрд╖्рдкрдХ्рд╖ рдЪुрдиाрд╡ рдХрд░ाрдиा рд╣ै। рдпрджि рдХिрд╕ी рдиिрд░्рд╡ाрдЪрди рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдмреЬे рдкैрдоाрдиे рдкрд░ рдЧреЬрдмреЬी, рдмूрде рдХैрдк्рдЪрд░िंрдЧ, рд╣िंрд╕ा рд╣ोрддी рд╣ै, рдпा рдЪुрдиाрд╡ рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдХे рджौрд░ाрди рдХिрд╕ी рдЙрдо्рдоीрджрд╡ाрд░ рдХी рдоृрдд्рдпु рд╣ो рдЬाрддी рд╣ै, рддो рдЖрдпोрдЧ рдЙрд╕ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдЪुрдиाрд╡ рд░рдж्рдж рдХрд░рдХे рджोрдмाрд░ा рдЪुрдиाрд╡ (рдЙрдкрдЪुрдиाрд╡) рдХрд░рд╡ाрддा рд╣ै।
(реи) рдЧрдардмंрдзрди рд╕рд░рдХाрд░ рдХे рдХाрд░рдг рдЕрд╕्рдеिрд░рддा рдЙрдд्рдкрди्рди рд╣ोрддी рд╣ै।
рдХाрд░рдг: рд╢ुрд░ुрдЖрдд рдоें рдРрд╕ा рдоाрдиा рдЬाрддा рдеा рдХि рдЧрдардмंрдзрди рд╕рд░рдХाрд░ें рдЕрд╕्рдеिрд░ рд╣ोрддी рд╣ैं। рд▓ेрдХिрди 1989 рдХे рдмाрдж рдХे рднाрд░рддीрдп рд░ाрдЬрдиीрддि рдХे рдЕрдиुрднрд╡ों рдиे рдпрд╣ рд╕िрдж्рдз рдХिрдпा рд╣ै рдХि рдЧрдардмंрдзрди рд╕рд░рдХाрд░ें рднी рд╕्рдеिрд░ рд╣ो рд╕рдХрддी рд╣ैं (рдЬैрд╕े рдПрди.рдбी.рдП. рдФрд░ рдпू.рдкी.рдП.)। рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ рджрд▓ों рдиे 'рди्рдпूрдирддрдо рд╕ाрдЭा рдХाрд░्рдпрдХ्рд░рдо' (Common Minimum Programme) рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рдоिрд▓рдХрд░ рдХाрд░्рдп рдХрд░рдиा рд╕ीрдЦ рд▓िрдпा рд╣ै।
(рей) рдЙрдкрднोрдХ्рддा рдЖंрджोрд▓рди рдЕрд╕्рддिрдд्рд╡ рдоें рдЖрдпा।
рдХाрд░рдг: рдЕрд░्рдерд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдоें рдмрджрд▓ाрд╡ рдХे рд╕ाрде рдЙрдкрднोрдХ्рддाрдУं рдХो рдоिрд▓ाрд╡рдЯ, рдХрдо рд╡рдЬрди, рдФрд░ рдЕрдзिрдХ рдХीрдордд рдЬैрд╕ी рд╕рдорд╕्рдпाрдУं рдХा рд╕ाрдордиा рдХрд░рдиा рдкреЬा। рдЙрдкрднोрдХ्рддाрдУं рдХो рдзोрдЦाрдзреЬी рд╕े рдмрдЪाрдиे рдФрд░ рдЙрдирдХे рдЕрдзिрдХाрд░ों рдХे рдк्рд░рддि рдЬाрдЧрд░ूрдХ рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП 1986 рдоें рдЙрдкрднोрдХ्рддा рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг рдХाрдиूрди рдмрдиाрдпा рдЧрдпा, рдЬिрд╕рд╕े рдЙрдкрднोрдХ्рддा рдЖंрджोрд▓рди рдХो рдордЬрдмूрддी рдоिрд▓ी।
(рез) рд░ाрдЬрдиीрддि рдХा рдЕрдкрд░ाрдзीрдХрд░рдг:
(реи) рдЕрдзिрдХाрд░ рдЖрдзाрд░िрдд рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг (Rights based approach):
(рез) рдиिрдо्рди рд╕ंрдХрд▓्рдкрдиा-рдЪिрдд्рд░ рдХो рдкूрд░्рдг рдХीрдЬिрдП : рдЪुрдиाрд╡ рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा
- рдиिрд░्рд╡ाрдЪрди рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдХा рдЧрдарди
- рдорддрджाрддा рд╕ूрдЪी рдиिрд╢्рдЪिрдд рдХрд░рдиा
- рдк्рд░рдд्рдпाрд╢िрдпों рд╕े рдиाрдоांрдХрди рдкрдд्рд░ рднрд░рд╡ाрдиा рдФрд░ рдЙрдирдХी рдЫाрдирдмीрди рдХрд░рдиा
- рдЪुрдиाрд╡ рдк्рд░рдЪाрд░
- рдк्рд░рдд्рдпрдХ्рд╖ рдорддрджाрди
- рдорддрдЧрдгрдиा
- рдЪुрдиाрд╡ рдкрд░िрдгाрдо
- рдЪुрдиाрд╡ рд╕ंрдмंрдзी рд╡िрд╡ाрджों рдХा рдиिрд░ाрдХрд░рдг
(реи) рдиिрдо्рди рд╕ंрдХрд▓्рдкрдиा-рдЪिрдд्рд░ рдкूрд░्рдг рдХीрдЬिрдП : рднाрд░рддीрдп рд▓ोрдХрддंрдд्рд░ рдХे рд╕рдо्рдоुрдЦ рдЪुрдиौрддिрдпाँ
(рез) рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рди्рдпाрдп рдХो рд╕्рдеाрдкिрдд рдХрд░рдиे рдХा рдЕрд░्рде рдХ्рдпा рд╣ै?
(реи) рдордз्рдпाрд╡рдзि рдЪुрдиाрд╡ рдХिрд╕े рдХрд╣рддे рд╣ैं?