Science and Technology Part 1 (N 406) 2024 Question Paper Solution (Marathi Medium) | Class 10 SSC

प्रश्न १. (अ) दिलेल्या पर्यायांपैकी योग्य पर्यायाचा क्रमांक लिहा.

(i) आधुनिक आवर्तसारणीत अधातू ....................... खंडात आहेत.

• (अ) s-खंड
• (ब) p-खंड
• (क) d-खंड
• (ड) f-खंड

उत्तर: (ब) p-खंड

(ii) \( CuSO_{4(aq)} + Zn_{(s)} \longrightarrow ZnSO_{4(aq)} + Cu_{(s)} \)
दिलेली अभिक्रिया .................. प्रकारची आहे.

• (अ) विस्थापन
• (ब) दुहेरी विस्थापन
• (क) संयोग
• (ड) अपघटन

उत्तर: (अ) विस्थापन

(iii) विद्युतशक्तीचे एकक ................... हे आहे.

• (अ) ज्यूल
• (ब) व्होल्ट
• (क) वॅट
• (ड) कुलोम

उत्तर: (क) वॅट

(iv) सूर्य क्षितीजाच्या थोड्या खाली असताना देखील आपल्याला दिसतो. याचे कारण :

• (अ) प्रकाशाचे परावर्तन
• (ब) प्रकाशाचे अपवर्तन
• (क) प्रकाशाचे अपस्करण
• (ड) प्रकाशाचे अवशोषण

उत्तर: (ब) प्रकाशाचे अपवर्तन

(v) L.P.G. मध्ये ................................... हा एक ज्वलनशील पदार्थ आहे.

• (अ) इथेन
• (ब) प्रोपेन
• (क) मिथेन
• (ड) इथिन

उत्तर: (ब) प्रोपेन

प्रश्न १. (ब) खालील प्रश्न सोडवा.

(i) सहसंबंध ओळखा :
पितळ : तांबे व जस्त : : ब्रॉन्झ : ..................

उत्तर: तांबे व कथील (Tin)

(ii) चूक की बरोबर ते लिहा :
बेंझिन हे ॲरोमॅटिक संयुग आहे.

उत्तर: बरोबर

(iii) वेगळा घटक ओळखा :
निकटदृष्टिता, वृद्धदृष्टिता, दूरदृष्टिता, दृष्टीपटल

उत्तर: दृष्टीपटल (कारण: हा मानवी डोळ्याचा भाग आहे, बाकीचे दृष्टीदोष आहेत).

(iv) आपाती कोन 0° असेल, तर अपवर्ती कोनाचे माप किती ?

उत्तर: 0° (प्रकाश किरण विचलीत न होता सरळ जातो).

(v) विद्युतधारेच्या चुंबकीय परिणामावर आधारित कोणत्याही दोन उपकरणांची नावे लिहा.

उत्तर: विद्युत घंटा, विद्युत चलित्र (Electric Motor).

प्रश्न २. (अ) शास्त्रीय कारणे लिहा (कोणतेही दोन).

(i) सोडियम हा कायम रॉकेलमध्ये ठेवतात.

कारण: सोडियम हा अतिशय अभिक्रियाशील धातू आहे. तो कक्ष तापमानालाही हवेतील ऑक्सिजन आणि आर्द्रतेसोबत वेगाने अभिक्रिया करतो आणि पेट घेतो. ही दुर्घटना टाळण्यासाठी सोडियम केरोसिनमध्ये (रॉकेलमध्ये) ठेवतात, कारण तो केरोसिनमध्ये बुडतो आणि त्याच्याशी अभिक्रिया करत नाही.

(ii) घड्याळ दुरुस्तीमध्ये साधा सूक्ष्मदर्शक वापरतात.

कारण: साध्या सूक्ष्मदर्शकामध्ये कमी नाभीय अंतराचे बहिर्वक्र भिंग वापरलेले असते. जेव्हा वस्तू नाभीय अंतराच्या आत असते, तेव्हा तिची सुलटी आणि मोठी प्रतिमा तयार होते. घड्याळाचे भाग अतिशय लहान असतात, ते सुस्पष्ट दिसण्यासाठी आणि दुरुस्ती करण्यासाठी घड्याळजी साध्या सूक्ष्मदर्शकाचा वापर करतात.

(iii) अवकाशातील कचऱ्याचे व्यवस्थापन करणे गरजेचे आहे.

कारण: अवकाशातील कचऱ्यामध्ये निकामी उपग्रह, प्रक्षेपकांचे भाग यांचा समावेश होतो. हा कचरा पृथ्वीभोवती फिरत असतो. कार्यरत उपग्रह किंवा अवकाशयानांना या कचऱ्याची धडक बसल्यास मोठे नुकसान होऊ शकते. तसेच एका धडकेमुळे आणखी कचरा तयार होऊ शकतो (केसलर सिंड्रोम). त्यामुळे भविष्यातील अवकाश मोहिमा सुरक्षित ठेवण्यासाठी या कचऱ्याचे व्यवस्थापन करणे गरजेचे आहे.

प्रश्न २. (ब) खालील उपप्रश्न सोडवा (कोणतेही तीन).

(i) पाण्याचा निरपेक्ष अपवर्तनांक 1.33 असल्यास, प्रकाशाचा पाण्यातील वेग किती ?
(प्रकाशाचा निर्वातातील वेग = \( 3 \times 10^8 \) m/s)

उकल:
दिलेले:
पाण्याचा अपवर्तनांक (\( n \)) = 1.33
प्रकाशाचा निर्वातातील वेग (\( v_1 \)) = \( 3 \times 10^8 \) m/s
काढायचे आहे: प्रकाशाचा पाण्यातील वेग (\( v_2 \))

सूत्र: \( n = \frac{v_1}{v_2} \)

गणना:
\( 1.33 = \frac{3 \times 10^8}{v_2} \)
\( v_2 = \frac{3 \times 10^8}{1.33} \)
\( v_2 \approx 2.255 \times 10^8 \) m/s

उत्तर: प्रकाशाचा पाण्यातील वेग सुमारे \( 2.26 \times 10^8 \) m/s आहे.

(ii) आकृतीचे निरीक्षण करून खालील प्रश्नांची उत्तरे लिहा (बर्फाची लादी व तार).
(अ) आकृतीत दाखविलेल्या प्रक्रियेचे नाव लिहा.
(ब) त्या प्रक्रियेची व्याख्या लिहा.

(अ) ही प्रक्रिया पुनर्हिमायन (Regelation) आहे.
(ब) व्याख्या: दाब दिल्यावर बर्फाचे पाण्यात रूपांतर होणे व दाब काढून घेतल्यावर पुन्हा त्याचे बर्फ होणे, या प्रक्रियेला पुनर्हिमायन असे म्हणतात.

(iii) \( 2H_2S + SO_2 \longrightarrow 3S \downarrow + 2H_2O \)
(अ) वरील रासायनिक अभिक्रिया ओळखा.
(ब) A आणि B अभिक्रियांची नावे लिहा (बाणांनी दर्शवल्याप्रमाणे).

(अ) ही रेडॉक्स (Redox) अभिक्रिया आहे.
(ब)
अभिक्रिया A (\( H_2S \rightarrow S \)): ऑक्सिडीकरण (Oxidation) - हायड्रोजन निघून जाणे.
अभिक्रिया B (\( SO_2 \rightarrow S \)): क्षपण (Reduction) - ऑक्सिजन निघून जाणे.

(iv) स्तंभ क्र. 1 शी जुळेल याप्रकारे स्तंभ क्र. 2 व 3 ची फेरमांडणी करा.

स्तंभ 1	स्तंभ 2 (योग्य जोडी)	स्तंभ 3 (योग्य जोडी)
(1) त्रिक (Triad)	पहिल्या व तिसऱ्या मूलद्रव्यांच्या अणुवस्तुमानांची सरासरी	डोबेरायनर
(2) अष्टके (Octave)	आठव्या मूलद्रव्याचे गुणधर्म पहिल्यासारखे	न्यूलँड्स

(v) व्याख्या लिहा :
(a) मुक्तिवेग
(b) मुक्तपतन

(a) मुक्तिवेग: ज्या विशिष्ट सुरुवातीच्या वेगाने वर फेकलेली वस्तू पृथ्वीच्या गुरुत्वाकर्षणावर मात करून अवकाशात जाऊ शकते, त्या वेगाला मुक्तिवेग असे म्हणतात.
(b) मुक्तपतन: जेव्हा एखादी वस्तू केवळ गुरुत्वीय बलाच्या प्रभावाखाली गतिमान असते, तेव्हा त्या गतीला मुक्तपतन असे म्हणतात.

प्रश्न ३. खालील उपप्रश्न सोडवा (कोणतेही पाच).

(i) पुढील रासायनिक अभिक्रियेतून तुम्हाला कोणती माहिती मिळते ? ते लिहा.
\( CaCO_{3(s)} \xrightarrow{\Delta} CaO_{(s)} + CO_2 \uparrow \)

1. ही एक अपघटन अभिक्रिया (Decomposition Reaction) आहे, ज्यात एकाच अभिकारकापासून दोन उत्पादिते मिळतात.
2. ही उष्माग्राही अभिक्रिया (Endothermic Reaction) आहे (\(\Delta\) चिन्ह दर्शवते की उष्णता दिली आहे).
3. स्थायू कॅल्शिअम कार्बोनेट (चुनखडी) तापवले असता त्याचे अपघटन होऊन कॅल्शिअम ऑक्साइड (चुनकळी) आणि कार्बन डायऑक्साइड वायू तयार होतो.

(ii) खालील किरणाकृतीचे निरीक्षण करून दिलेल्या प्रश्नांची उत्तरे लिहा (संयुक्त सूक्ष्मदर्शक) :
(अ) आकृतीमधील उपकरण ओळखा.
(ब) दोन भिंगाचा एकत्रित परिणाम काय असतो ?
(क) वरील उपकरणाचा उपयोग लिहा.

(अ) उपकरण: संयुक्त सूक्ष्मदर्शक (Compound Microscope).
(ब) एकत्रित परिणाम: पदार्थभिंग आणि नेत्रिका या दोन बहिर्वक्र भिंगांमुळे वस्तूची अत्यंत विशाल, आभासी आणि उलट प्रतिमा तयार होते.
(क) उपयोग: डोळ्यांनी न दिसणारे सूक्ष्मजीव, पेशी, रक्तपेशी इत्यादी पाहण्यासाठी याचा उपयोग होतो.

(iii) खालील उतारा वाचून दिलेल्या प्रश्नांची उत्तरे लिहा (इंद्रधनुष्य) :
(अ) इंद्रधनुष्यासाठी कोणत्या तीन घटना आवश्यक आहेत ?
(ब) अपवर्तन कसे घडून येते ?
(क) इंद्रधनुष्य निर्मितीची आकृती रेखाटा.

(अ) इंद्रधनुष्य निर्मितीसाठी अपस्करण (Dispersion), अपवर्तन (Refraction) आणि आंतरिक परावर्तन (Internal Reflection) या तीन घटना आवश्यक आहेत.
(ब) जेव्हा सूर्यप्रकाश पाण्याच्या थेंबात शिरतो तेव्हा त्याचे पहिल्यांदा अपवर्तन व अपस्करण होते (किरण लंबाकडे झुकतो). थेंबातून बाहेर पडताना प्रकाशाचे पुन्हा अपवर्तन होते (किरण लंबापासून दूर जातो).
(क) आकृती: (विद्यार्थ्यांनी पाठ्यपुस्तकातील आकृती काढावी, ज्यात थेंबात शिरणारा प्रकाश किरण, त्याचे सात रंगात विभाजन आणि आंतरिक परावर्तन दाखवले असेल).

(iv) आधुनिक आवर्तसारणीतील दुसऱ्या आवर्तनातील मूलद्रव्यांना (Li, Be, B, C, N, O, F, Ne) अनुसरून खालील विचारलेल्या प्रश्नांची उत्तरे लिहा :
(अ) दोन्ही कक्षा इलेक्ट्रॉनने भरलेले मूलद्रव्य कोणते ?
(ब) दोन्ही कक्षेत समान इलेक्ट्रॉन असलेले मूलद्रव्य कोणते ?
(क) या आवर्तनातील सर्वात जास्त विद्युत धनता (electropositive) असलेले मूलद्रव्य कोणते ?

(अ) निऑन (Ne) (अणुअंक 10; संरूपण: 2, 8). K आणि L दोन्ही कवच पूर्ण भरलेली आहेत.
(ब) बेरिलिअम (Be) (अणुअंक 4; संरूपण: 2, 2). दोन्ही कवचात प्रत्येकी 2 इलेक्ट्रॉन आहेत.
(क) लिथिअम (Li) हे या आवर्तनातील सर्वात जास्त विद्युत धन (electropositive) मूलद्रव्य आहे.

(v) गुरुत्व त्वरण ‘g’ चे मूल्य कोणकोणत्या घटकांवर अवलंबून असते ? ते स्पष्ट करा.

‘g’ चे मूल्य खालील घटकांवर अवलंबून असते:

1. पृथ्वीचा आकार: पृथ्वी पूर्णपणे गोल नाही. ध्रुवांवर ती चपटी आहे, त्यामुळे त्रिज्या कमी असल्याने तिथे ‘g’ चे मूल्य सर्वात जास्त असते. विषुववृत्तावर त्रिज्या जास्त असल्याने ‘g’ चे मूल्य कमी असते.
2. उंची (Altitude): पृथ्वीच्या पृष्ठभागापासून उंची वाढल्यास ‘g’ चे मूल्य कमी होते.
3. खोली (Depth): पृथ्वीच्या आत खोल गेल्यावर पृथ्वीचे प्रभावी वस्तुमान कमी होत गेल्यामुळे ‘g’ चे मूल्य कमी होते.

(vi) संज्ञा स्पष्ट करा :
(अ) धातुविज्ञान
(ब) धातुके
(क) मृदा अशुद्धी

(अ) धातुविज्ञान (Metallurgy): धातुकांपासून धातूंचे निष्कर्षण व उपयोगासाठी शुद्धीकरण यासंबधीचे विज्ञान आणि तंत्रज्ञान म्हणजे धातुविज्ञान होय.
(ब) धातुके (Ores): ज्या खनिजांपासून धातू सोप्या रितीने आणि फायदेशीरपणे वेगळा करता येतो, त्यांना धातुके म्हणतात.
(क) मृदा अशुद्धी (Gangue): धातुकांमध्ये धातूच्या संयुगाबरोबरच माती, वाळू, खडकाळ पदार्थ अशा अनेक अशुद्धी असतात, त्यांना मृदा अशुद्धी म्हणतात.

(vii) (a) भारताने प्रक्षेपित केलेल्या व सध्या कार्यरत असणाऱ्या दूरसंचार आणि हवामानशास्त्र सेवा यांच्याशी संबंधित उपग्रह मालिकेची नावे लिहा.
(b) सध्या फक्त शिक्षणक्षेत्रात वापरली जाणारी उपग्रह मालिका कोणती ?
(c) पृथ्वीवरील कोणत्याही ठिकाणचे भौगोलिक स्थान निश्चित करण्यासाठी कोणती उपग्रह मालिका प्रस्थापित केली आहे ?

(a) इन्सॅट (INSAT) व जीसॅट (GSAT) मालिका.
(b) एज्युसॅट (EDUSAT).
(c) आय. आर. एन. एस. एस. (IRNSS) किंवा नाविक (NavIC).

(viii) (a) पाण्याचे असंगत आचरण म्हणजे काय ?
(b) थंड प्रदेशात जलीय वनस्पती व जलचर यांना जिवंत ठेवण्यात पाण्याच्या असंगत आचरणाची भूमिका स्पष्ट करा.

(a) 0°C ते 4°C तापमानादरम्यान पाण्याच्या आकुंचन पावण्याऐवजी प्रसरण पावण्याच्या या विशेष गुणधर्माला पाण्याचे असंगत आचरण म्हणतात.
(b) थंड प्रदेशात जेव्हा वातावरण थंड होते, तेव्हा तलावाच्या पृष्ठभागाचे पाणी थंड होऊन जड होते व खाली जाते. हे 4°C पर्यंत चालते. जेव्हा तापमान 4°C च्या खाली जाते, तेव्हा पाणी प्रसरण पावते आणि हलके होऊन पृष्ठभागावरच राहते व त्याचा बर्फ होतो. बर्फ उष्णतेचा दुर्वाहक असल्याने खालील पाणी 4°C ला सुरक्षित राहते, ज्यामुळे जलचर जिवंत राहू शकतात.

प्रश्न ४. खालील प्रश्नांची उत्तरे लिहा (कोणताही एक).

(i) खालील आकृतीचे निरीक्षण करून विचारलेल्या प्रश्नांची उत्तरे लिहा (विद्युत चलित्र) :
(अ) वरील आकृती कोणते उपकरण दर्शविते ?
(ब) या उपकरणाचे कार्य कोणत्या तत्त्वावर चालते ?
(क) या उपकरणाचे कार्य स्पष्ट करा.
(ड) वरील उपकरणाचा उपयोग लिहा.

(अ) उपकरण: विद्युत चलित्र (Electric Motor).
(ब) तत्त्व: विद्युत धारीत वाहक चुंबकीय क्षेत्रात ठेवल्यास, त्यावर बल प्रयुक्त होते (फ्लेमिंगच्या डाव्या हाताचा नियम).
(क) कार्य: जेव्हा आयताकृती वेटोळ्यातून (ABCD) विद्युतधारा वाहते, तेव्हा चुंबकीय क्षेत्रामुळे AB आणि CD बाजूंवर विरुद्ध दिशेने बल प्रयुक्त होते. यामुळे वेटोळे फिरू लागते. दुभंगलेले कडे (Split ring) दर अर्ध्या फेरीत विद्युतधारेची दिशा उलट करतात, ज्यामुळे वेटोळे एकाच दिशेने सतत फिरत राहते.
(ड) उपयोग: पंखे, मिक्सर, वॉशिंग मशीन, संगणक इत्यादींमध्ये याचा वापर होतो.

(ii) खालील उताऱ्याचे वाचन करून दिलेल्या प्रश्नांची उत्तरे लिहा (हायड्रोकार्बन) :
(अ) हायड्रोकार्बन म्हणजे काय ?
(ब) सर्वात लहान हायड्रोकार्बनचे नाव लिहा.
(क) व्याख्या लिहा-असंपृक्त संयुगे.
(ड) अल्कीन व अल्काईन यामधील फरक स्पष्ट करा.

(अ) हायड्रोकार्बन: ज्या संयुगांमध्ये केवळ कार्बन आणि हायड्रोजन ही दोनच मूलद्रव्ये असतात, त्यांना हायड्रोकार्बन म्हणतात.
(ब) सर्वात लहान हायड्रोकार्बन: मिथेन (\( CH_4 \)).
(क) असंपृक्त संयुगे: ज्या कार्बनी संयुगांमध्ये दोन कार्बन अणूंमध्ये दुहेरी किंवा तिहेरी बंध असतो, त्यांना असंपृक्त संयुगे म्हणतात.
(ड) फरक:

• अल्कीन: यामध्ये कार्बन-कार्बन दुहेरी बंध (\( C=C \)) असतो. सामान्य सूत्र: \( C_n H_{2n} \).
• अल्काईन: यामध्ये कार्बन-कार्बन तिहेरी बंध (\( C \equiv C \)) असतो. सामान्य सूत्र: \( C_n H_{2n-2} \).