HSC Marathi Question Paper Solution 2026

Subject: Marathi (02) | Marks: 80 | Time: 3 Hrs.

Download Question Paper (PDF) ⬇

विभाग १ - गद्य (Prose)

कृती १. (अ) खालील उताऱ्याच्या आधारे सूचनेनुसार कृती करा (वेगवशता):

(१) कर्ज काढून वाहन खरेदी करण्यामागची कारणे:

इतरांशी मानसिक स्पर्धा करणे.
आपल्या ऐश्वर्याचे प्रदर्शन घडवणे.

(२) जीवन अर्थपूर्ण होण्यासाठी लेखकाने सांगितलेले तंत्र:

कामापुरते आणि कामासाठीच वाहनाचा वापर करणे.
आटोक्यात राहील एवढाच वाहनाचा वेग ठेवणे.

(३) स्वमत अभिव्यक्ती: प्रश्न: 'जीवन अर्थपूर्ण करण्यासाठी वाहनाचा उपयोग होतो,' - हे विधान तुमच्या शब्दांत स्पष्ट करा.

उत्तर: मानवी जीवन हे अत्यंत अमूल्य आहे आणि ते जगण्यासाठी आपल्याला वेळेची गरज असते. आजच्या धावपळीच्या युगात वाहनांमुळे प्रवासाचा वेळ वाचतो. हा वाचलेला वेळ आपण स्वतःच्या आवडीनिवडी, कुटुंब, आणि आत्मविकासासाठी देऊ शकतो. जेव्हा आपण वाहनाचा वापर केवळ गरजेसाठी करतो, तेव्हा आपल्याला 'उसंत' मिळते आणि या उसंतीमुळे जीवन अधिक समाधानी आणि अर्थपूर्ण होते. म्हणूनच, वाहनाचा विवेकपूर्ण वापर जीवनाला गती देण्यासोबतच अर्थही देतो.

किंवा (OR)

प्रश्न: 'मनाचा ब्रेक - उत्तम ब्रेक' याबाबतची तुमची भूमिका सोदाहरण लिहा.

उत्तर (थोडक्यात): वाहन चालवताना केवळ वाहनाच्या ब्रेकवर विश्वास असून चालत नाही, तर मनावरही ताबा हवा. मनाचा ब्रेक म्हणजे संयम. जर मनात इतरांशी स्पर्धा करण्याची ईर्षा नसेल आणि वेगाची नशा नसेल, तर अपघात होत नाहीत. उदाहरणार्थ, रिकाम्या रस्त्यावर वेगाने गाडी पळवण्यापेक्षा सुरक्षित घरी पोहोचणे महत्त्वाचे मानले, तर तो 'मनाचा ब्रेक' ठरतो जो शरीराला आणि जीवनाला सुरक्षित ठेवतो.

(आ) खालील उताऱ्याच्या आधारे सूचनेनुसार कृती करा (रेशीमबंध):

(१) प्रथेप्रमाणे लेखकाचे झालेले स्वागत:

पुष्पगुच्छ देऊन.
नारळ देऊन.

(२) चित्रकार लेखकाला नारळाकडे बघून दिसलेले दृश्य:

नारळाची शेंडी पाच-सात वर्षांच्या मुलीच्या 'पोनीटेल' सारखी वाटली.
नारळाचा लहानसा आकार मुलीच्या डोक्यासारखा वाटला.

(३) स्वमत अभिव्यक्ती: प्रश्न: लेखकाने चित्रातून स्त्रीभ्रूण हत्ये विरोधी दिलेला संदेश तुमच्या शब्दांत लिहा.

उत्तर: लेखकाने नारळाच्या आकारावरून अत्यंत संवेदनशील विषय मांडला आहे. नारळ फोडण्यासाठी उगारलेला दगडी हात हा समाजातील पुरुषी अहंकार आणि क्रौर्याचे प्रतीक आहे, तर नारळ हे निरागस मुलीच्या डोक्याचे प्रतीक आहे. जन्माला येण्याआधीच मुलीला गर्भात मारणे (स्त्रीभ्रूण हत्या) हे देवाच्या दारात नारळ फोडण्याइतकेच निर्घृणपणे समाजात घडत आहे. 'ती' वाचली तरच समाज वाचेल, हा मूक पण भेदक संदेश लेखकाने या चित्रातून दिला आहे.

(इ) खालील उताऱ्याच्या आधारे सूचनेनुसार कृती करा:

(१) जगाच्या दृष्टीने आजच्या युगाची ओळख:

अणुविज्ञानाचे युग.
कॉम्प्युटरचे युग.

(२) लेखक भाग्यवंतांच्या पंक्तीत जाऊन बसले - कारण:

लेखकांनी वडिलांनी घेऊन ठेवलेल्या ओसाड प्लॉटवर नाना खटपटी करून, कर्ज काढून एक टुमदार बंगला बांधला आणि त्यांचे 'स्वतःचे घर' असावे हे स्वप्न पूर्ण झाले.

विभाग २ - पद्य (Poetry)

कृती २. (अ) खालील कवितेच्या आधारे सूचनेनुसार कृती करा (रोज मातीत):

(१) चौकटी पूर्ण करा - आषाढघनाच्या पदविन्यासखुणा:

कोमल पाचूंची शेतं (हिरवी शेती).
प्रवाळमातीमधली औतं.

(२) कवितेत वर्णन केलेल्या फुलांची नावे:

गंध-केतकी (केवडा).
सोनचंपकी (सोनचाफा).
जाई.

(३) अभिव्यक्ती: प्रश्न: आषाढातील पावसाचा तुम्ही घेतलेला अनुभव तुमच्या शब्दांत शब्दबद्ध करा.

उत्तर: आषाढातील पाऊस म्हणजे धरणीला मिळालेले वरदान. मी अनुभवलेला आषाढ घन अगदी कवितेतल्यासारखाच रोमँटिक आणि शांत करणारा होता. आकाशात काळे ढग दाटून आले की सृष्टीचा रंगच बदलतो. एकदा मी किल्ल्यावर गेलो असताना आषाढाच्या सरी बरसल्या. चहूकडे पसरलेली हिरवळ आणि त्यावर पडणारा पावसाचा टपोरा थेंब मनाला सुखावून गेला. त्या पावसाने केवळ जमीन भिजली नाही, तर मनातील थकवाही धुतला गेला.

(आ) खालील ओळींचा अर्थ लिहा:

ओळी:
"कोण जाणे कोठुनी ह्या सावल्या आल्या पुढे; मी असा की लागती ह्या सावल्यांच्याही झळा !
राहती माझ्यासवें हीं आसवें गीतांपरी; हे कशाचें दुःख ज्याला लागला माझा लळा !"

अर्थ: कविवर्य सुरेश भट यांच्या 'रंग माझा वेगळा' या गझलेतील या ओळी आहेत. कवी आपल्या दुखऱ्या नशिबाचे वर्णन करताना म्हणतात की, त्यांच्या आयुष्यात सुखाची सावली कधी आलीच नाही. आणि चुकून जरी सुखद प्रसंग (सावल्या) आले, तरी त्या सावल्यांच्याही त्यांना 'झळा' (उन्हाचे चटके) बसतात. म्हणजेच सुखातही त्यांना दुःखच मिळते. त्यांचे हे दुःखच त्यांचे सोबती झाले आहे. हे अश्रू गीतांप्रमाणे त्यांच्यासोबत राहतात. दुःखालाच आता कवीचा लळा लागला आहे असे ते म्हणतात.

(इ) काव्यसौंदर्य / रसग्रहण (कोणतीही एक कृती सोडवा):

पर्याय १: काव्यसौंदर्य (समुद्र कोंडून पडलाय...)

ओळी: "समुद्र कोंडून पडलाय गगनचुंबी इमारतींच्या गजांआड. तो संत्रस्त वाटतो संध्याकाळीं..."
भावसौंदर्य: वसंत आबाजी डहाके यांच्या कवितेतील या ओळी महानगरीय जीवनातील कोंडमारा व्यक्त करतात. 'समुद्र' हे मानवी मनाचे आणि विशाल जीवनाचे प्रतीक आहे. शहरातल्या गगनचुंबी इमारतींच्या अरुंद जागेत हे अथांग जीवन (समुद्र) कोंडून पडले आहे. 'इमारतींचे गज' असे म्हणून कवीने शहराला तुरुंगाची उपमा दिली आहे. संध्याकाळी समुद्र 'संत्रस्त' (त्रस्त) वाटतो, हे वर्णन माणसाच्या दिवसभराच्या दगदगीनंतरच्या थकव्याचे निदर्शक आहे. ३२ व्या मजल्यावरील मुलाचे बालपण 'अरुंद' झाले आहे, यातून खुंटलेला निसर्गसंवाद आणि बालपण हरवल्याची खंत कवीने अत्यंत प्रभावीपणे मांडली आहे.

किंवा (OR)

पर्याय २: रसग्रहण (पावसाचे तरंग ओंजळीत भरणारी...)

टीप: या ओळींमध्ये स्त्रीच्या विविध रूपांचे वर्णन 'पाऊस', 'चैतन्य', 'नवयौवना' आणि 'स्थितप्रज्ञा' या प्रतिमांमधून केले आहे. यात शृंगार आणि शांत रसाचा मिलाफ दिसून येतो.

विभाग ३ - साहित्यप्रकार : कथा (Story)

(अ) (१) एका वाक्यात उत्तरे लिहा:

(य) प्रारंभी केल्या जाणाऱ्या कथालेखनामागील हेतू लिहा.
उत्तर: प्रारंभी एखादी शिकवण देण्यासाठी किंवा नैतिक बोध देण्यासाठी कथालेखन केले जात असे.

(र) कथेच्या शीर्षकाची वैशिष्ट्ये लिहा.
उत्तर: कथेचे शीर्षक हे सुयोग्य, समर्पक, आकर्षक आणि कथेचा मूळ आशय सूचित करणारे असावे लागते.

(२) 'कथा' व्याख्या लिहा:

'एका विशिष्ट स्थलकाली पात्रांच्या परस्परसंबंधातून घडलेल्या घटनांचे एखाद्या विशिष्ट हेतूने केलेले उत्कंठावर्धक चित्रण म्हणजे कथा होय.'

(आ) खालीलपैकी कोणत्याही दोन कृती सोडवा (Brief Answers):

(१) अनुचे स्वभावचित्र थोडक्यात रेखाटा. (कथा: शोध)

उत्तर: व.पु. काळे यांच्या 'शोध' कथेतील 'अनु' ही एक स्वतंत्र विचारांची मुलगी आहे. तिने ५ वर्षे नर्स म्हणून काम केले आहे. ती फक्त औषधपाणी देऊन रुग्णाला बरे करण्यावर विश्वास ठेवत नाही, तर रुग्णाला समजून घेणे आणि त्याच्या भावविश्वात डोकावणे तिला महत्त्वाचे वाटते. 'एक रुपया'च्या नाण्यामागे असलेला तिचा शोध तिच्या संवेदनशील मनाची साक्ष देतो. ती जिद्दी, अभ्यासू आणि स्वतःच्या तत्त्वांवर ठाम राहणारी तरुणी आहे.

(२) बापू गुरुजींनी गावासाठी केलेल्या कार्याची माहिती लिहा. (कथा: गढी)

उत्तर: डॉ. प्रतिमा इंगोले यांच्या 'गढी' कथेतील बापू गुरुजी हे गावाच्या विकासासाठी झटणारे व्यक्तिमत्त्व आहे. त्यांनी गावात शाळा सुरू करण्यासाठी अपार कष्ट घेतले. लोकांच्या विरोधाला न जुमानता त्यांनी गावातील स्वच्छता, आरोग्य आणि शिक्षणाचे महत्त्व पटवून दिले. गावातील जुन्या रूढी मोडून काढत नवीन विचार रुजवण्याचे कार्य बापू गुरुजींनी केले.

(३) डॉक्टर आणि नर्स यांच्यामधील अनुने सांगितलेला फरक स्पष्ट करा.

उत्तर: अनुच्या मते, डॉक्टर हे रोगाचे निदान करतात आणि त्यावर औषध देतात (Disease oriented), पण नर्सला रुग्णाशी सतत संपर्कात राहावे लागते. नर्सला रुग्णाच्या मनाचा, वेदनेचा विचार करावा लागतो (Patient oriented). डॉक्टरांचे काम 'डोक्याने' (बुद्धीने) चालते, तर नर्सचे काम 'हृदयाने' (भावनेने) चालते, असे अनुला वाटते.

विभाग ४ - उपयोजित मराठी (Applied Marathi)

(अ) खालीलपैकी कोणत्याही दोन कृती सोडवा (Short Notes):

(१) मुलाखतीची सुरुवात:

मुलाखतीची सुरुवात ही 'फर्स्ट इम्प्रेशन' असते. ती अनौपचारिक, आणि सहज संवादाने व्हावी. मुलाखतकाराने वातावरण मोकळे करावे जेणेकरून मुलाखतदाता खुलून बोलेल.

(२) माहितीपत्रकाची गरज:

उत्पादनाची माहिती ग्राहकांपर्यंत पोहोचवणे, जनमत तयार करणे आणि विश्वासार्हता वाढवणे यासाठी माहितीपत्रक गरजेचे असते. हे एक लिखित स्वरूपाचे प्रभावी जाहिरात माध्यम आहे.

(३) अहवाल लेखनाचे महत्त्व:

भविष्यातील नियोजनासाठी, घडलेल्या कार्यक्रमाचा पुरावा म्हणून आणि अधिकृत नोंदीसाठी अहवाल लेखन महत्त्वाचे असते.

(आ) खालील मुद्द्यांच्या आधारे कोणत्याही दोन कृती सोडवा:

(१) खालील मुद्द्यांच्या आधारे 'मुलाखतीचे स्वरूप' विशद करा:

उत्तर:

मुलाखत म्हणजे: दोन किंवा अधिक व्यक्तींमध्ये झालेला संवाद. ज्याच्याकडे सांगण्यासारखे काही आहे (मुलाखतदाता) आणि ज्याला ऐकायचे आहे (श्रोता/वाचक) यांच्यातील दुवा म्हणजे मुलाखतकार.
विविधांगी स्वरूप: मुलाखती एकाच पठडीतील नसतात. प्रकट मुलाखती, लिखित मुलाखती, रेडिओ/टीव्ही वरील मुलाखती असे स्वरूप असते.
व्यक्ती: सामान्य माणसापासून ते असामान्य कर्तृत्व गाजवणाऱ्यांपर्यंत कोणाचीही मुलाखत होऊ शकते.
हेतू: त्या व्यक्तीचे कार्य, विचार आणि व्यक्तिमत्व उलगडून दाखवणे हा मुख्य हेतू असतो.

(२) खालील मुद्द्यांच्या आधारे माहितीपत्रकाची रचना लिहा:

उत्तर:

माहितीला प्राधान्य: माहितीपत्रकात अनावश्यक गोष्टी टाळून मुख्य उत्पादनाची/सेवेची अचूक माहिती असावी.
उपयुक्तता: ग्राहकाला हे पत्रक जपून ठेवावेसे वाटले पाहिजे, त्यात संपर्क क्रमांक, पत्ता, वैशिष्ट्ये स्पष्ट हवीत.
वेगळेपण: इतरांपेक्षा आपले उत्पादन कसे वेगळे आणि श्रेष्ठ आहे, हे ठळकपणे मांडलेले असावे.
आकर्षक मांडणी: रंगसंगती, सुवाच्य अक्षरे आणि चित्रांचा वापर करून मांडणी आकर्षक असावी.

विभाग ५ - व्याकरण व लेखन (Grammar)

कृती ५. (अ) सूचनेनुसार कृती करा :

(१) वाक्य रूपांतर: "ही इमारत खूपच उंच आहे." (उद्‌गारार्थी करा) (१) ही इमारत काही कमी उंच नाही. (२) ही इमारत किती उंच आहे. (३) किती लहान आहे ही इमारत. (४) बापरे ! केवढी उंच आहे ही इमारत ! (बरोबर)

(र) "तुम्ही सगळ्यांशी चांगले बोला." (नकारार्थी करा)

उत्तर: तुम्ही कोणाशीही वाईट बोलू नका.

(२) समास ओळखा: 'गोपाल' (१) अव्ययीभाव समास (२) द्वंद्व समास (३) बहुव्रीही समास (बरोबर) (४) तत्पुरुष समास

स्पष्टीकरण: गाईंचे पालन करतो तो - गोपाळ (तिसऱ्याच पदाचा बोध होतो).

(र) 'यथाशक्ती' या सामासिक शब्दातील समासाचे नाव लिहा.

उत्तर: अव्ययीभाव समास (विग्रह: शक्तीप्रमाणे).

(३) प्रयोग ओळखा: "दलालांनी मार्गदर्शन संपवून चहा मागविला." (१) कर्तरी प्रयोग (२) कर्मणी प्रयोग (बरोबर) (३) भावे प्रयोग (४) यांपैकी नाही

(र) कर्तरी प्रयोगाचे वाक्य ओळखून लिहा: (१) सुजाण नागरिक परिसर स्वच्छ ठेवतात. (बरोबर) (२) शेतकऱ्यांनी फुलांची रोपे लावली. (कर्मणी) (३) आज लवकर सांजावले. (भावे) (४) त्याने कपाटात पुस्तक ठेवले. (कर्मणी)

(४) अलंकार ओळखा: "कठिण समय येता कोण कामास येतो?" (४) अर्थान्तरन्यास (बरोबर)

(र) 'आहे ताजमहाल एक जगती तो तोच त्याच्यापरी' या वाक्यातील उपमान ओळखा.

उत्तर: उपमान: ताजमहाल. (हे अनन्वय अलंकाराचे उदाहरण आहे, ज्यात उपमेय आणि उपमान एकच असते).

(५) वाक्प्रचार: 'साखरझोपेत असणे' याचा अर्थ: (१) पहाटेच्या गाढ निद्रेत असणे. (बरोबर)

(र) 'साखरझोपेत असणे' या वाक्प्रचाराचा वाक्यात उपयोग करा.

वाक्य: परीक्षेच्या दिवसांतही राजू सकाळी आठ वाजेपर्यंत साखरझोपेत होता.

(आ) निबंध लेखन (खालीलपैकी कोणत्याही एका विषयावर):

विषय यादी:

(१) रानफुलांचे सौंदर्य
(२) माझा आवडता साहित्यिक
(३) ग्रंथालयाचे मनोगत
(४) समुद्र आटला तर ......
(५) स्त्री-पुरुष समानता : काळाची गरज

नमुना निबंध: स्त्री-पुरुष समानता : काळाची गरज

भारतासारख्या विकसनशील देशात स्त्री-पुरुष समानता हा अत्यंत महत्त्वाचा विषय आहे. आपल्या संस्कृतीत स्त्रीला 'शक्ती' मानले जाते, पण प्रत्यक्षात तिला समाजात दुय्यम वागणूक मिळते. आज एकविसाव्या शतकात स्त्रिया पुरुषांच्या खांद्याला खांदा लावून सर्व क्षेत्रांत प्रगती करत आहेत. अगदी अंतराळापासून ते लष्करापर्यंत स्त्रियांचे कर्तृत्व सिद्ध झाले आहे.

तरीही, आजही स्त्रीभ्रूण हत्या, हुंडाबळी आणि कौटुंबिक हिंसाचार यांसारख्या समस्या समाजाला भेडसावत आहेत. 'मुलगा वंशाचा दिवा' ही जुनी मानसिकता बदलणे काळाची गरज आहे. जोपर्यंत स्त्रीला घरात आणि समाजात समान हक्क व सन्मान मिळत नाही, तोपर्यंत देशाचा खरा विकास होणार नाही. स्त्री आणि पुरुष ही रथाची दोन चाके आहेत, ती समान गतीने चालली तरच प्रगतीचा रथ पुढे जाईल. म्हणून, समानता केवळ कायद्यात नको, तर ती आपल्या आचरणात आणि विचारांत हवी.